گوناگون 12:50 - 08 اسفند 1398

آرای اقتصادی شریعتی در مواردی از تناقض یا ابهام رنج می‌برد

به گزارش خبرنگار مهر، نشست «بازخوانی خوانش شریعتی از جهت‌گیری طبقاتی»، روز گذشته ۷ اسفندماه با حضور جمعی از اندیشمندان در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.

در این نشست عباس نعیمی جورشری دکترای جامعه شناسی و پژوهشگر تاریخ معاصر مقاله‌ای با عنوان مواجهه‌ای انتقادی با آرای اقتصادی دکتر علی شریعتی ارائه کرد.

وی گفت: از جمله مهمترین تئوریسین‌های اجتماعی ایران در دهه پنجاه، مرحوم دکتر علی شریعتی بوده است. آرای او دارای دو خصلت تنوع موضوعی و تمایز زمانی است بدین معنا که وی در حوزه‌های متعددی نظر داده است و این نظرات در بازه‌های زمانی متفاوت زندگی او، بعضاً دچار تمایز و تضاد می‌باشند. مجموعه آثار ۱۰ با عنوان جهت‌گیری طبقاتی اسلام شامل دو متن پیاده شده از نوار در محافل خصوصی و نیز یادداشت‌های وی می‌باشد که بر نقطه نظرات طبقاتی و اقتصادی متمرکز است.

وی افزود: به نظر می‌رسد بتوان محورهای عمده کتاب را در قالب نکات زیر بیان نمود:

۱. تمامی منابع تولید و مواد طبیعی قابل تولید و مصرف در طبیعت، برکاتی است که برای تمامی مردم توسط خداوند خالق آفریده شده است و مالک حقیقی خداوند است. اسلام فرد را در استفاده از آنچه دارد به عنوان یک امانتدار و مسئول می‌داند. فرد، در مالکیت بر مال اصالتاً عمل نمی‌کند بلکه امانت‌دار خداوند و مردم (ناس) است لذا پاسخگو در پیشگاه خدا و مردم است.

۲. کار بدنی و فکری مقدس و محترم است و مبنای اصلی مالکیت به معنای حق انسان بر دستاورد خویش یا حق برخورداری انسان از ثمره‌ی کار خویش تلقی می‌شود.

۳. نظام اقتصادی اگر عدالت اقتصادی را به صورت توجیه اخلاقی تبلیغ کند در حالی که استثمار نیروی کار و حیف و میل منابع تولیدی جامعه توسط زراندوزان را رخصت می‌دهد، نظام اخلاقی یا اسلامی نیست.

۴. اصالت اقتصاد و رشد اقتصادی در ابعاد اجتماعی قابل دفاع است اما در ابعاد فردی نسخه صحیحی نیست. یعنی در سطح کلان جامعه بایستی از الگوی توسعه اقتصادی پیروی کرد اما در سطح فردی بایستی تابع ساده زیستی و زهد بود.

۵. برای مقابله با سیستم سرمایه داری نوین بایستی با آن همراهی کرد تا قوی شد. این درواقع شیوه مقابله با آن است تا در متن آن قدرتمند شد و سپس آن را حذف نمود.

۶. نسخه ایده آل برای جایگزینی نظام سرمایه داری، اسلام نخستین است که همانا اسلام عقیده و ایدئولوژی است. این اسلام در مقابل اسلام فرهنگ قرار دارد که نسخه تحریف شده اسلام است و به دست طبقه مسلط استثمارگر افتاده است. دوگانه سازی طبقه هابیل_طبقه قابیل ذیل این بحث قرار دارد.

۷. شریعتی به سوسیالیسم اشاره می‌کند که در اسلام عقیده یک جهان بینی و فلسفه است و ازین حیث با سوسیالیسم مارکسیسم متفاوت می‌باشد. سوسیالسیم در مارکسیسم در حد بازتوزیع اقتصادی و ماتریالیستی تقلیل یافته است. وی تاکید دارد که «در چشم ما بورژوازی پلید است، نه تنها نابود می‌شود، که باید نابودش کرد. نه تنها به این علت که با «تولید جمعی» در نظام صنعتی جدید مغایر است، محکوم است بلکه بیشتر به این علت که ضد انسانی است و جوهر انسان را به تباهی می‌کشاند و تمامی "ارزشها" را به "سود" بدل می‌کند و فطرت را به «پول» و انسانی را که در طبیعت جانشین خداست و باید «در جهت خدا که در مجموعه ارزشهای متعالی مطلق است در دگرگونی تکاملی و درشدن دائمی باشد، به گرگ خونخوار بدل می‌کند یا روباه مکار و یا موش سکه پرست و اکثریت خلق را گله‌ای میش می‌سازد که باید پوزه در خاک بچرند تا پشمشان را بچینند و شیرشان را بدوشند و پوستشان کنند و کار را که تجلی روح خدا در آدمی است، به مزد بفروشند و در نهایت، فلسفه زندگی که بر آگاهی و کمال است و «خداپرستی» یعنی این به مصرف پرستی که فلسفه زندگی خوک است، تغییر می‌دهد».

این پژوهشگر در ادامه سخنانش تصریح کرد: او در برابر حمله تندی که به سرمایه‌داری می‌کند از سوسیالیسم با این تعابیر یاد می‌کند: سوسیالیسم تنها به این خاطر مقبول نیست که در مسیر جبری تاریخ پس از سرمایه‌داری، حتمی‌الوقوع است، بلکه به این خاطر است که انسان را که تنها موجودی است که «ارزش» می‌آفریند و به تعبیر اسلام، حاصل روح خداست و رسالت اساسی‌اش در زندگی تکامل وجودی خویش است، از بندگی اقتصادی نظام سرمایه‌داری و زندان مالکیت استثماری و منجلاب بورژوازی آزاد" رها می‌کند. شریعتی در ادامه می‌گوید: «روشن است که به چه معنایی ما مارکسیست نیستیم و به چه معنایی سوسیالیستیم، مارکس به عنوان یک اصل علمی و کلی، اقتصاد را زیر بنای انسان می‌گیرد و ما درست برعکس به همین دلیل با سرمایه‌داری دشمنیم و از انسان بورژوازی نفرت داریم». شریعتی بر این باور است که سوسیالیسم تنها تغییری در سیستم اقتصادی نیست، بلکه تغییری در «بودن» انسان نیز هست. والا اگر همان آدم‌ها فقط سیستم اقتصادیشان عوض شود بدتر می‌شوند. بورژوازی، با همان گنداب، به شکل دیگری دامنگیر خود سوسیالیسم می‌شود. به همین لحاظ شریعتی سوسیالیسم مبتنی بر ماتریالیسم را حتی پست‌تر از سرمایه‌داری می‌داند. می‌توان از سوسیالیسم او به سوسیالیسم دینی تعبیر نمود.

نعیمی اظهار کرد: در راستای مطالب فوق الذکر، می‌توان به ارزیابی اثر مذکور پرداخت. به زعم اینجانب، بررسی انتقادی آرای شریعتی همچون سایر متفکران ایران، امری لازم و سزاوار است که بایستی با لحاظ نمودن عنصر تاریخیت و زمان-مکان انجام شود. چرا که تکامل اندیشه با نقد و ارزیابی سرمایه‌های فکری خصوصاً نظریه پردازان رقم می‌خورد. بنابراین در اینجا نشان داده خواهد شد که مجموعه آثار ۱۰ با نام جهتگیری طبقاتی اسلام، از زوایای زیر قابل نقد می‌باشد:

۱. برخلاف مدعای کتاب، فاقد انسجام موضوعی با تمرکز نظرات اقتصادی و طبقاتی است. آنچنان که به دشواری می‌توان آن را ذیل عنوان کتابی مستقل و مستحکم پذیرفت.

۲. ایده‌های مطروحه، پراکنده و فاقد دقت نظری و مفهومی است. از جمله درباره ابعاد نظری و عملی سرمایه داری و سوسیالسیم این دقت لحاظ نشده است.

۳. آرای مذکور فاقد متدولوژی علمی است و در مواردی از تناقض یا ابهام رنج می‌برد. از جمله در باب رویکرد دوگانه نسبت به سرمایه داری در حوزه‌های اجتماعی و فردی.

۴. برداشت دکتر شریعتی از سرمایه داری به گونه‌ای است که استخدام نخبگان دانشگاه‌های تراز اول جهان در صنایع را نوعی برده‌داری جدید می‌داند حال آنکه تقاضای بازار در دل خود مطلوبیت متقاضی را دارد و عرضه و قیمت برای هر دو طرف ایجادکننده مازاد رفاه است. از این حیث برده وقتی برده است که آزادی ندارد و در بند است. این امر با شکل‌های نوین بهره کشی نظیر قاچاق انسان و پورنوگرافی کودکان که در جامعه شناسی مورد نقد است متمایز می‌باشد. مصائبی که بایستی با دقت، نقد مستمر و صریح شود همانگونه که سودمندی‌های این نظام باید مورد توجه و تاکید قرار گیرد. سودمندی‌هایی بشری که کمتر مورد توجه شریعتی قرار گرفته است.

۵. مواجه ایدئولوژیک با علم اقتصاد و توسعه نوعی آرمان گرایی است که هرچقدر هم مجذوب کننده باشد، تحقق پذیر نیست. بدین معنا که تحقق نسخه تجویزی شریعتی ذیل دوگانه سازی اسلام ایدئولوژی_اسلام فرهنگ، جای تأمل و تردید جدی داشته خاصه آنجا که مکانیزم تحققش نامشخص است.

۶. آرای شریعتی ناظر بر موقعیت اجتماعی، سیاسی و طبقاتی ایران بوده است. لکن تحلیل درستی درباب تحولات طبقاتی و فرایند توسعه ارائه نمی‌دهد. حال آنکه لازم است هرگونه تحلیل طبقاتی و الگوپردازی توسعه ناظر بر تحولات پانصد ساله ایران از عهد صفوی تاکنون باشد که به نظر می‌رسد در حداقل سه بازه زمانی قابل تفکیک است. اگرچه شریعتی به وجه فرهنگی این نیمه هزاره، اشارات مهمی دارد و از سه گانه زر و زور و تزویر به درستی نام می‌برد اما ابداً تصویر دقیقی از تحولات ایران در رابطه با جامعه شناسی توسعه، سیستم جهانی و کشورهای پیرامون و نیمه پیرامون مطرح نمی‌نماید.

تحولات بخش‌های دهقانی، ایلیاتی و شهری ایران در پانصد ساله مذکور معنادار بوده و در قرن کنونی، دال توسعه وابسته دارد که در جهت خروج از موقعیت پیرامونی به نیمه پیرامونی بوده است. این امر با انباشت سرمایه مالی مترادف شده لکن در نظریات شریعتی مغفول مانده است.

 
پربازدید ها
پر بحث ترین ها

مهمترین اخبار گوناگون

گوناگون
«خبرگزاری ایسنا» مقام معظم رهبری پیش از ظهر پنجشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۹۹ مصادف با سالروز ولادت حضرت مهدی (عج) و جشن نیمه شعبان، با مردم ایران به طور زنده و مستقیم سخن گفتند. این سخنرانی از شبکه‌های مختلف صداوسیما و تعدادی از صفحات شبکه‌های اجتماعی به‌صورت زنده پ...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، احسان محمدی‌مهر، در یادداشتی به مناسبت نیمه شعبان و چهلمین سالگرد شهادت آیت الله سیدمحمد باقر صدر در یادداشتی به نقد و بررسی کتاب درباره امام مهدی (ع) وی پرداخته است: پژوهشی درباره امام مهدی (عج) اثر استاد شهید آیت‌الله سید مح...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرگزاری مهر، حجت‌الاسلام قاسم ترخان، مدیر گروه تخصصی علوم انسانی قرآنی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، به مناسبت ولادت امام زمان (عج) در یادداشتی به این سوال پاسخ داده است که «در این بلای عمومی (بیماری کرونا) امام زمان (عج) کجاست و چه نقشی دارد؟» ...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، همایش «مؤلفه‌های تمدن‌ساز در بیانیه گام دوم انقلاب؛ عقلانیت، عدالت، معنویت، وحدت» سیزدهمین همایش علمی، معاونت پژوهشی جامعه المصطفی (ص) العالمیه نمایندگی خراسان است که با همکاری نهادهای علمی، در سطح «ملی» برگزار می‌شود. محورهای...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، متن زیر یادداشتی است که توسط محمد علی کمالی کارشناس مسائل مذهبی و دینی به مناسبت نیمه شعبان، میلاد باسعادت مهدی موعود ( عج) نوشته شده است: یکی از سازنده‌ترین معارف دین مبین اسلام مسئله انتظار و ظهور ح...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از دانشگاه جامع علمی کاربردی، محمدحسین امید رئیس دانشگاه جامع علمی کاربردی در نشست با روسا و سرپرستان واحدهای استانی این دانشگاه که به صورت مجازی برگزار شد گفت: این دانشگاه در مبارزه با ویروس کرونا گام برداشته و در ۵ استا...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، یکی از طرح‌های بنیادین وزارت علوم در چند سال گذشته، طرح سند آمایش آموزش عالی است. این طرح ۱۰ ماده دارد و دارای ۸ ماده تکلیفی است. اگر آموزش عالی بخواهد اصلاح و اعتبار پیدا کند باید براساس طرح آمایش سرزمین قدم بردارد. ماده اول ...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگارمهر، کنفرانس اخلاق: نظریه و کاربردهای آن از دوران باستان تا بعد از مدرنیته در روزهای ۲۵ و ۲۶ مه ۲۰۲۰ در دانشگاه زاگرب- کرواسی برگزار می‌شود. هدف از برگزاری این کنفرانس جذب دانشجویان و علاقه مندان به موضوعات مختلف در فلسفه اخلاقی است...
گوناگون
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، متن زیر برشی از کتاب «معرفت امام زمان» اثر ابراهیم شفیعی سروستانی است که در ادامه می‌خوانید؛ یکی از پرسش‌های مطرح درباره امام مهدی (عج) این است که آیا آن حضرت در دوران غیبت یاران و همراهانی دارد یا خیر؟ در پاسخ این پرسش باید گ...
گوناگون
«خبرگزاری ایسنا» «سیکاریو» فیلمی اکشن و جنایی به کارگردانی «دنی ویلنوو» است که داستانی درباره جنگ مواد مخدر در مکزیک را روایت می‌کند. «سیکاریو» در زبان لاتین به معنای «قاتل» است. این فیلم برای بهترین فیلمبرداری، بهترین موسیقی فیلم و بهترین تدوین صدا نامزد د...

مشاهده مهمترین خبرها در صدر رسانه‌ها

تبلیغات متنی










































صفحه اصلی | درباره‌ما | تماس‌با‌ما | تبلیغات | حفظ حریم شخصی

تمامی اخبار بطور خودکار از منابع مختلف جمع‌آوری می‌شود و این سایت مسئولیتی در قبال محتوای اخبار ندارد

کلیه خدمات ارائه شده در این سایت دارای مجوز های لازم از مراجع مربوطه و تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران می باشد.

کلیه حقوق محفوظ است