بازی باخت-باخت واشنگتن؛ شلیک معکوس محاصره به معیشت غربی‌ها
سخنگوی کمیسیون روابط بین‌الملل خانه صمت با تأکید بر شکست سناریوی انزوای اقتصادی ایران اعلام کرد فعال‌سازی کریدورهای ریلی و جاده‌ای به‌ویژه به مقصد چین و اوراسیا، شریان‌های تأمین کالاهای اساسی کشور را پابرجا نگه داشته است.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ در شرایطی که تحریم‌ها، تنش‌های منطقه‌ای و محدودیت‌های مسیرهای تجاری، اقتصاد ایران را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده، توسعه تجارت با همسایگان و فعال‌سازی کریدورهای جایگزین به یکی از مهمترین راهبردهای حفظ جریان کالا و تأمین نیازهای کشور تبدیل شده است. از بازار روسیه و ظرفیت‌های اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تأمین کالاهای اساسی تا پیوندهای تجاری با عراق و پاکستان و مسیرهای ارتباطی با چین و آسیای میانه، جغرافیای ایران همچنان فرصت‌هایی برای تداوم مبادلات خارجی فراهم می‌کند؛ فرصت‌هایی که بهره‌برداری از آن‌ها به رفع موانع مالی، لجستیکی و مرزی نیز وابسته است.
سید روح‌الله لطیفی، سخنگوی کمیسیون روابط بین‌الملل و توسعه تجارت خانه صنعت، معدن و تجارت، در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرنگار فارس با تشریح ظرفیت بازارهای منطقه‌ای و نقش بنادر شمالی و کریدورهای ریلی و جاده‌ای، به بررسی چگونگی تداوم تجارت خارجی ایران در شرایط تحریم، فرصت‌های امنیت غذایی و موانع پیش‌روی توسعه مبادلات با کشورهای همسایه پرداخته است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
فرصت طلایی اوراسیا در امنیت غذایی و بی‌اثرسازی تحریم‌ها
فارس: با توجه به ظرفیت کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا، از جمله روسیه، قزاقستان، ارمنستان آیا تجارت با این کشورها توانسته بخشی از فشار ناشی از محدودیت‌های تجاری ایران در شرایط تحریم و محاصره را جبران کند؟ در شرایط فعلی، کدام‌یک از این بازارها برای صادرکنندگان ایرانی ظرفیت عملی بیشتری دارند و چه موانعی مانع استفاده کامل از این فرصت‌ها شده است؟
لطیفی: در حوزه اوراسیا که قلمروی بسیار بزرگ و راهبردی برای تجارت ایران است، حدود ۸۷ درصد از کدهای تعرفه گمرکی میان طرفین صفر شده که این موضوع در حالت عادی یک مزیت بزرگ به شمار می‌رود. اما در شرایط جنگی و تنش‌های فعلی، اوراسیا بخش مهمی از نهاده‌های مواد غذایی و تولیدی را تأمین می‌کند. روسیه و قزاقستان در زمینه نهاده‌های دامی و کالاهای اساسی نظیر روغن، کنجاله سویا، ذرت و گندم، فرصت بزرگی برای کشور ایجاد کرده‌اند. حتی زمانی که بحران بین روسیه و اوکراین زنجیره غذایی بسیاری از کشورهای دنیا را با شوک و بحران مواجه کرد، به واسطه تعاملات مستمر ایران و اوراسیا، هیچ مشکلی در بازار داخلی ایران ایجاد نشد.
در حال حاضر، بنادر شمالی کشور مانند انزلی، آستارا، نوشهر، فریدونکنار و امیرآباد در کنار مسیرهای ریلی و جاده‌ای، حجم ورود کالاهای مورد نیاز به‌ویژه در بخش امنیت غذایی را افزایش داده‌اند. پیش‌تر کالاهای اساسی با شناورهای بزرگ و پس از عبور از دریای سیاه به بنادر جنوبی کشور مانند ماهشهر و بندر امام می‌رسید، اما تقویت این مسیرهای شمالی باعث شده تا کالاها با سرعت و دسترسی بهتری وارد کشور شوند و هیچ کاستی در زنجیره‌های مرتبط احساس نشود.
نقش بنادر شمالی و موافقت‌نامه‌های مالی در گسترش تجارت با روسیه
فارس: با توجه به هم‌زمانی تحریم‌ها، محدودیت‌های مرزی و دشواری‌های تجارت منطقه‌ای، چشم‌انداز تجارت ایران با کشورهای همسایه و اعضای اتحادیه اوراسیا در ماه‌های پیش رو چگونه ارزیابی می‌شود؟ به نظر شما، بازرگانان ایرانی برای حفظ بازارهای فعلی و توسعه بازارهای جایگزین باید بیشتر بر کدام کشورها و مسیرهای تجاری تمرکز کنند؟
لطیفی: حدود ۸۰ درصد از تجارت ایران با اوراسیا مربوط به روسیه و ۲۰ درصد مابقی با سایر کشورهای عضو است. از آنجا که روسیه خود نیز تحت شدیدترین تحریم‌ها قرار دارد، موانع و مشکلات این کشور در حوزه تحریم‌ها حتی گاهی فراتر از ماست؛ بنابراین به واسطه همین اشتراکات و وجود موافقت‌نامه‌های دوجانبه، موضوعاتی نظیر دور زدن کنترل نظام مالی و حمل‌ونقل غرب، تسویه‌های پولی، تهاتر و سرمایه‌گذاری‌های مشترک با اوراسیا بسیار راحت‌تر پیش می‌رود. عمده صادرات ما به روسیه شامل محصولات غذایی و کشاورزی، میوه و سبزیجات، پسته، زعفران، ماهی و لبنیات است و در مقابل، نهاده‌ها را وارد می‌کنیم؛ موضوعی که نشان می‌دهد نیازی به درگیری شدید با نظام‌های پولی بین‌المللی نیست.
دریای خزر یک فرصت بزرگ است و مسیرهای ریلی و جاده‌ای از کشورهای اوراسیا به سمت ایران، به‌ویژه مرز زمینی نوردوز با ارمنستان، ظرفیت ترانزیت را به شدت تقویت کرده‌اند. فعالیت بنادر شمالی کشور به چند برابر افزایش یافته و این پویایی هم در صادرات و هم در واردات خود را نشان می‌دهد. تمامی سیاست‌های غرب با وجود تحمیل فشارها ناکام مانده است؛ تجار به متخصصان دور زدن تحریم‌ها تبدیل شده‌اند و ظرفیت ژئوپلیتیک ایران با داشتن ۱۵ کشور همسایه و ۷ مرز زمینی، استمرار تجارت را تضمین کرده است.
اگرچه ترکیب شرکای تجاری تغییر کرده و مثلاً تجارت با امارات کاهش یافته، اما مراودات با پاکستان، ترکیه و روسیه افزایش پیدا کرده است. این روند نشان می‌دهد که تجارت کشور همچنان برقرار و پابرجا است، مبادلات با اوراسیا رو به گسترش است، واردات بدون محدودیت انجام می‌شود و صادرات کشور نیز روند رو به رشدی دارد.
کریدورهای آسیای میانه و چین؛ بی‌اثرسازی پروژه انزوای اقتصادی
فارس: با توجه به فشارهای اقتصادی و تلاش برای مسدودسازی شریان‌های تجاری کشور، تغییر مسیرها و فعال‌سازی کریدورهای ریلی و جاده‌ای به‌ویژه در ارتباط با چین و کشورهای آسیای میانه تا چه اندازه توانسته پایداری تجارت خارجی و نیازهای داخلی را تضمین کند؟
لطیفی: در بحث صادرات، چین مقصد مهم صادراتی ایران است. چین در درجه اول مواد معدنی، مواد نیمه‌خام، مشتقات مختلف و نفت و همچنین در کنار این موارد، محصولات غذایی را از ایران وارد می‌کند. بخشی از این اقلام کماکان از مسیر دریایی و با روش‌های ابتکاری ایرانی‌ها صادر می‌شود، اما بخش قابل توجهی نیز با سرعت گرفتن کریدورهای ریلی و جاده‌ای و تقویت ناوگان در این مسیرها به مقصد چین در حال انتقال است.
در نقطه مقابل، نیازمندی‌های کشور از قبیل تجهیزات، ماشین‌آلات صنعتی و محصولات نهایی نیز از همین مسیرها از مبدأ چین وارد ایران می‌شود. بنابراین، مسیر جاده‌ای و ریلی که از آسیای میانه به سمت چین امتداد دارد، یکی از مهمترین فرصت‌هایی است که کشور در این شرایط بحرانی تقویت کرده و این رویکرد مانع از توقف چرخ اقتصادی شده است؛ عاملی که نقشه آمریکایی‌ها برای انسداد منافذ تجاری، انزوای اقتصادی و ایجاد بحران معیشتی را عملاً با شکست روبه‌رو کرد.
در حوزه ترکمنستان نیز دقیقاً از همین ظرفیت‌های ریلی و جاده‌ای استفاده می‌شود. علاوه بر آن، در ارتباط با قزاقستان و در ادامه ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان، جریان صادرات و واردات کشور به‌طور منظم برقرار است. موقعیت جغرافیایی ایران یک مزیت راهبردی فوق‌العاده است که باید به آن توجه ویژه داشت؛ چنان‌که کنترل تنگه هرمز تکانه بزرگی بر اقتصاد بین‌الملل وارد کرد. جنگ اقتصادی که نظام سلطه و به‌ویژه آمریکا علیه ایران آغاز کرد، مانند یک بوم‌رنگ عمل کرده و ضربه آن مستقیماً به اقتصاد جهانی و حتی اقتصاد داخلی آمریکا برگشته است؛ به‌طوری که افزایش هزینه‌های سوخت، حمل‌ونقل بین‌المللی، مخارج تولید و بهای محصولات کشاورزی در سطح جهان، زمینه بحران‌های متعددی را در نقاط مختلف رقم زده است.
در نهایت، تغییر مسیرهای تجاری، فعال‌سازی و تقویت کریدورهای جدید موجب شده تا جریان کالا در داخل کشور حفظ شود؛ قفسه‌های فروشگاه‌ها پر است، چرخه تولید با قوت ادامه دارد و بن‌بستی در تأمین نیازها ایجاد نشده است. ایران با تکیه بر این اهرم‌ها توانست پایداری خود را حفظ کند و هزینه فشار اقتصادی را برای طرف‌های مقابل به اندازه‌ای بالا ببرد که امکان تکرار آسیب به منافع ملی از آن‌ها سلب شود.
پیوند عمیق زنجیره تأمین بازار عراق با تولیدات صادراتی ایران
فارس: با توجه به شرایط تحریم، محدودیت‌های تجاری و اختلالات اخیر در برخی مرزهای غربی کشور، وضعیت تجارت ایران با عراق در حال حاضر چگونه است؟ آیا بازرگانان ایرانی همچنان امکان حفظ سطح صادرات خود را دارند یا محدودیت‌های مرزی و مشکلات نقل‌وانتقال پول باعث کاهش مبادلات و از دست رفتن بخشی از بازار عراق شده است؟
لطیفی: عراق در چند سال اخیر همواره دومین مقصد صادراتی ایران بوده و سبد کالای صادراتی ما به این کشور ترکیبی از گاز و برق، خدمات فنی و مهندسی، محصولات کشاورزی و کالاهای تمام‌شده است. ارزش این اقلام به این دلیل که محصول نهایی و تمام‌شده محسوب می‌شوند، برای زنجیره تولید کشور و درآمد سرانه اهمیت بالایی دارد؛ ضمن اینکه بیش از چند استان کشور مستقیماً درگیر این بازار هستند و ما طولانی‌ترین مرز را در میان همسایگان خود با عراق داریم و این همجواری فرصت‌های بسیاری را فراهم کرده است.
درباره نگرانی از انسداد مرزها باید توجه کرد که مرز چذابه اتفاقاً یکی از کمترین سهم‌ها را در صادرات ما به عراق داشته و وضعیت سایر گذرگاه‌ها بسیار بهتر است؛ برخی از مرزهای ما چندین برابر چذابه صادرات دارند. ساختار حکمرانی در عراق نیز یکدست نیست و در اقلیم کردستان با بخش عربی متفاوت است و همین تفاوت همواره به سود تجارت ایران عمل کرده؛ حتی در دوره کرونا که تقریباً همه مرزهای جهان بسته بود و عراق نیز برای اجرای پروتکل‌های بهداشتی مرزهای بخش عربی را بست، مبادلات ما در مرزهای مشترک با اقلیم کردستان مرز استان‌های اربیل، دهوک و سلیمانیه چند برابر شد و در برخی روزها بیش از دو هزار کامیون ترخیص در گذرگاه‌هایی مانند پرویزخان و باشماق ثبت می‌شد.
بنابراین در هر شرایطی، حتی در بدترین وضعیت سال‌های اخیر یعنی دوره کرونا، تجارت ما با عراق برقرار بوده است؛ بخش گاز و انرژی چندان وابسته به وضعیت مرزها نیست و در بخش کالا نیز این جریان همواره در جریان بوده است. مصرف بخش زیادی از کالاهای مورد استفاده مردم عراق از لبنیات و سبزیجات و میوه تا شوینده‌ها، مصالح ساختمانی و بسیاری از اقلام خوراکی موجود در فروشگاه‌های این کشور کالای ایرانی است و هرگونه انسداد مرزی، زنجیره تأمین بازار عراق را مستقیماً دچار اختلال می‌کند و هزینه آن پیش از هر چیز بر دوش مصرف‌کننده عراقی است. در نهایت برآیند این واقعیت‌ها آن است که صادرات ایران به عراق نه‌تنها متوقف نشده، بلکه با تکیه بر تنوع گذرگاه‌ها و پیوند اقتصادی عمیق دو کشور، سطح مبادلات حفظ شده و بازار عراق همچنان در دسترس بازرگانان ایرانی است.
تجارت ۳ میلیارد دلاری با پاکستان و نقش گذرگاه‌های ریمدان و میرجاوه
فارس: وضعیت تجارت با پاکستان چطور است؟ آیا این مسیر می‌تواند به افزایش صادرات و جبران بخشی از مشکلات تجارت با سایر همسایگان کمک کند یا موانع دیگری همچنان مانع توسعه مبادلات دو کشور است؟
لطیفی: طی سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، مرزهای ریمدان و پیشین به مرزهای رسمی ایران با پاکستان افزوده شدند. پیش از آن، بخش عمده تجارت دو کشور از مرز میرجاوه در ایران و تفتان در پاکستان انجام می‌شد. مرز پیشین و مسیر دریایی چابهار نیز فعال هستند و ریمدان هم به‌تازگی بازگشایی شده است؛ هرچند طی روزهای اخیر در این مرز مسئله امنیتی پیش آمد و پیش از آن نیز بحث‌هایی درباره تصمیم‌های احتمالی پاکستان مطرح بود.
در طرف مقابل، با ایالت بلوچستان پاکستان روبه‌رو هستیم که حدود یک‌سوم خاک این کشور را دربرمی‌گیرد و تا حد زیادی از کنترل کامل دولت مرکزی فاصله دارد. در عین حال، بلوچ‌های دو سوی مرز ارتباط و تعامل نزدیکی با یکدیگر دارند و بخش مهمی از تجارت مرزی توسط بازرگانان بلوچ انجام می‌شود؛ تجاری که در بسیاری موارد پیوندهای خویشاوندی با هم دارند. اقلامی مانند برنج و انبه از پاکستان وارد می‌شود و در مقابل، گاز مایع، سوخت، لبنیات، مواد غذایی و مصالح ساختمانی از ایران به پاکستان می‌رود.
ایران چند صد کیلومتر مرز مشترک با پاکستان دارد و تعدد گذرگاه‌ها این امکان را فراهم کرده است که اگر فعالیت یک مرز با اختلال روبه‌رو شود، سایر مسیرها به کار خود ادامه دهند. از سوی دیگر، پاکستان به برخی اقلام ایرانی به‌ویژه سوخت و گاز مایع نیاز جدی دارد و از طرفی بخش قابل توجهی از برنج وارداتی ایران نیز از این کشور تأمین می‌شود. حجم تجارت دو کشور سالانه حدود ۳ میلیارد دلار برآورد می‌شود و حذف آن می‌تواند تکانه بزرگی به اقتصاد و کشاورزان پاکستانی وارد کند. بنابراین، با وجود چالش‌های امنیتی و ساختاری، نیازهای متقابل و پیوندهای مرزی دو طرف زمینه تداوم مبادلات را حفظ می‌کند.
به‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از «اینجا» و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
#ایران
#تجارت
#محاصره
#تحریم
#صادرات
