آغاز عملیات میدانی سرشماری از دوم آبان؛ مأموران فقط به خانوارهای منتخب مراجعه می‌کنند
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - با آغاز عملیات میدانی نهمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن به روش ثبتی‌مبنا از دوم آبان‌ماه، فصل تازه‌ای در نظام آمارگیری کشور آغاز می‌شود؛ روشی که با تکیه بر داده‌های دستگاه‌های اجرایی، فناوری‌های نوین و مراجعه محدود به خانوارهای منتخب، می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌ها، به افزایش دقت اطلاعات و شفافیت در برنامه‌ریزی و توزیع منابع عمومی کمک کند.
نهمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور در سال ۱۴۰۵ برای نخستین بار به شیوه «ثبتی‌مبنا» اجرا می‌شود؛ رویکردی که در آن، به‌جای اتکای کامل به مراجعه حضوری و پرسش از تمام خانوارها، بخش عمده اطلاعات مورد نیاز از طریق پایگاه‌های اطلاعاتی و سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی جمع‌آوری و بررسی می‌شود.
بر اساس اعلام مسئولان مرکز آمار ایران، فرایند سرشماری شامل مرحله اینترنتی و غیرحضوری و همچنین عملیات میدانی برای تکمیل اطلاعات و راستی‌آزمایی داده‌هاست. ارسال تدریجی پیامک‌های اطلاع‌رسانی از ۲۵ مهرماه آغاز شده و عملیات میدانی نیز طبق برنامه اعلام‌شده از دوم آبان‌ماه در دستور کار قرار گرفته است.
سرشماری ثبتی‌مبنا؛ حرکت به سمت آمار دقیق‌تر
در روش جدید، اطلاعات موجود در سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی مبنای اصلی تهیه آمار قرار می‌گیرد و مراجعه حضوری کارشناسان به درصد محدودی از خانوارهای منتخب، برای تکمیل اطلاعات مورد نیاز و بررسی صحت داده‌ها انجام می‌شود.
این تغییر رویکرد می‌تواند به کاهش هزینه‌های اجرایی، جلوگیری از جمع‌آوری مکرر اطلاعات، افزایش سرعت پردازش داده‌ها و بهبود کیفیت آمارهای رسمی منجر شود. رئیس مرکز آمار ایران نیز با اشاره به نتایج مقدماتی اجرای این روش، از کاهش بیش از ۹۰ درصدی هزینه‌ها نسبت به آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵ خبر داده است.
در همین راستا حسین سپهری، رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران، نیز با اشاره به استفاده از ریزداده‌های آماری و اطلاعات سامانه‌های اجرایی، سرشماری ثبتی‌مبنا را تحولی در نظام آماری کشور دانسته و بر ضرورت همکاری دستگاه‌های اجرایی برای اجرای دقیق آن تأکید کرده است.
سرشماری چگونه به شفافیت در کشور کمک می‌کند؟
یکی از مهمترین کارکردهای سرشماری، فراهم کردن تصویری دقیق‌تر از جمعیت، وضعیت سکونت و ویژگی‌های جمعیتی و مسکونی کشور است. چنین اطلاعاتی زمانی که با کیفیت مناسب و در چارچوب ضوابط قانونی گردآوری شوند، می‌توانند مبنای تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر در حوزه‌های مختلف قرار گیرند.
نخست؛ شفافیت در توزیع منابع عمومی. شناخت دقیق‌تر جمعیت و پراکندگی آن در شهرها، روستاها و مناطق مختلف، به دولت و دستگاه‌های اجرایی کمک می‌کند تا در برنامه‌ریزی برای مدارس، مراکز درمانی، حمل‌ونقل عمومی، زیرساخت‌های شهری و خدمات روستایی، نیازهای واقعی مناطق را بهتر در نظر بگیرند. به این ترتیب، امکان مقایسه نیازها با منابع تخصیص‌یافته نیز فراهم‌تر می‌شود.
دوم؛ کاهش خطا در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و اجتماعی. آمار ناقص یا قدیمی می‌تواند به برآورد نادرست نیازهای یک منطقه منجر شود. اطلاعات به‌روزتر درباره جمعیت و مسکن، زمینه برنامه‌ریزی واقع‌بینانه‌تر در حوزه‌هایی مانند توسعه شهری، ساخت‌وساز، اشتغال و تأمین خدمات عمومی را فراهم می‌کند.
سوم؛ افزایش هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی. اتصال و استفاده هدفمند از پایگاه‌های اطلاعاتی می‌تواند از ثبت چندباره برخی اطلاعات و ایجاد آمارهای ناسازگار جلوگیری کند. در صورت استانداردسازی داده‌ها و مشخص بودن مسئولیت هر دستگاه، امکان ارزیابی دقیق‌تر عملکردها و شناسایی نواقص اطلاعاتی نیز افزایش می‌یابد.
چهارم؛ تقویت پاسخ‌گویی و اعتماد عمومی. انتشار آمارهای معتبر، روش‌شناسی روشن و نتایج قابل ارزیابی، به رسانه‌ها، پژوهشگران و شهروندان امکان می‌دهد تحولات جمعیتی و مسکن را بهتر بررسی کنند و درباره میزان تناسب سیاست‌ها با نیازهای جامعه پرسش‌های دقیق‌تری مطرح کنند.
با این حال، باید توجه داشت که سرشماری به‌تنهایی تضمین‌کننده شفافیت نیست. تحقق این هدف به کیفیت و صحت داده‌ها، حفاظت از حریم خصوصی شهروندان، استقلال حرفه‌ای نظام آماری و انتشار به‌موقع نتایج قابل استفاده برای عموم بستگی دارد. همچنین، اطلاعات آماری باید در کنار سایر شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی تحلیل شوند تا تصویری جامع از وضعیت کشور به دست آید.
فناوری و هوش مصنوعی؛ از آمارگیری تا تحول خدمات دولتی
سید حمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، با اشاره به آغاز عملیات میدانی سرشماری به شیوه ثبتی‌مبنا، بر نقش اتصال سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی و استفاده از فناوری‌های نوین در تحول فرایندهای اداری تأکید کرده است.
به گفته وی، تبادل اطلاعات میان سامانه‌ها می‌تواند نیاز به مراجعات مکرر مردم برای دریافت خدمات و ارائه مدارک را کاهش دهد. این ظرفیت در صورت اجرای صحیح، علاوه بر صرفه‌جویی در زمان و هزینه، می‌تواند از تکرار فرایندهای اداری و برخی زمینه‌های بروز خطا و ارتباطات غیرضروری جلوگیری کند.
البته استفاده از داده‌های گسترده و ابزارهای هوشمند باید با ضوابط روشن امنیت اطلاعات، دسترسی محدود و مجاز، امکان اصلاح داده‌های اشتباه و نظارت مستمر همراه باشد. هدف از یکپارچه‌سازی اطلاعات، افزایش کیفیت خدمات عمومی است، نه ایجاد دسترسی نامحدود به اطلاعات شخصی شهروندان.
چگونه مأموران سرشماری را تشخیص دهیم؟
دبیر ستاد نهمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ثبتی‌مبنا اعلام کرده است که مأموران آمارگیری با لباس رسمی دارای نشان مرکز آمار ایران و نشان سرشماری و همچنین کارت شناسایی معتبر به خانوارهای منتخب مراجعه می‌کنند.
به گفته علی‌اکبر محزون، این مأموران آموزش‌های لازم را دیده‌اند و اطلاعات مورد نیاز را از طریق پرسشنامه‌های الکترونیکی روی تبلت ثبت می‌کنند. مراجعه حضوری نیز صرفاً برای بخشی از اطلاعات و درصد محدودی از خانوارهای کشور انجام می‌شود.
برای اطمینان از هویت مأموران، شهروندان باید به نکات زیر توجه کنند:
کارت شناسایی معتبر را بررسی کنید. مأمور باید کارت شناسایی مرتبط با طرح سرشماری را همراه داشته باشد. در صورت تردید، پیش از ارائه اطلاعات، هویت او را از مسیرهای رسمی استعلام کنید.
به لباس و نشان رسمی توجه کنید. لباس مأموران باید دارای نشان مرکز آمار ایران و نشان سرشماری باشد؛ با این حال، ظاهر و لباس به‌تنهایی برای احراز هویت کافی نیست.
به شیوه ثبت اطلاعات دقت کنید. طبق اعلام مسئولان، اطلاعات مورد نیاز از طریق پرسشنامه الکترونیکی ثبت می‌شود.
مراقب پیامک‌های جعلی باشید. پیامک‌های رسمی اطلاع‌رسانی سرشماری، طبق اعلام رئیس مرکز آمار ایران، بدون لینک ارسال می‌شوند و مردم را به مراجعه به سامانه «دولت من» دعوت می‌کنند. بنابراین، از ورود به لینک‌های ناشناس یا ارائه رمزهای یک‌بارمصرف و اطلاعات بانکی خودداری کنید.
در صورت تردید، از مسیر رسمی پیگیری کنید. شماره‌های ۴۰۰۲۰ و ۴۰۰۲۱ به‌عنوان راه‌های ارتباطی اعلام‌شده برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های خانوارها معرفی شده‌اند. پیش از تماس یا ارائه اطلاعات حساس، از معتبر بودن این شماره‌ها از طریق اطلاعیه‌های رسمی مرکز آمار ایران اطمینان حاصل کنید.
مسئولان همچنین اعلام کرده‌اند در صورتی که مأمور به محل مراجعه کند اما کسی در منزل حضور نداشته باشد، تلاش خواهد شد با گذاشتن یادداشت، راه ارتباطی با ستاد مربوطه در اختیار خانوار قرار گیرد.
مشارکت مردم؛ شرط تکمیل تصویر آماری کشور
اجرای سرشماری ثبتی‌مبنا را می‌توان گامی در جهت نوسازی نظام آماری کشور دانست؛ گامی که ظرفیت کاهش هزینه‌ها، افزایش دقت اطلاعات و بهبود تصمیم‌گیری‌های عمومی را دارد. با این حال، موفقیت آن صرفاً به فناوری و اتصال سامانه‌ها وابسته نیست، بلکه به همکاری مردم، صحت اطلاعات ثبت‌شده، حفاظت از داده‌های شخصی و پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول نیز بستگی دارد.
هرچه اطلاعات جمعیتی و مسکن دقیق‌تر، قابل اتکاتر و به‌روزتر باشد، امکان برنامه‌ریزی متناسب با نیازهای واقعی جامعه افزایش می‌یابد. در نهایت، ارزش اصلی این طرح زمانی آشکار می‌شود که داده‌های حاصل از آن به تصمیم‌های سنجیده‌تر، توزیع عادلانه‌تر خدمات و افزایش شفافیت در عملکرد دستگاه‌های اجرایی منجر شود.
