برنامه پژوهشی مرکز اسناد دفاع مقدس؛ از ثبت خاطرات فرماندهان تا روایت ناگفته‌های زنان
باشگاه خبرنگاران جوان؛ الهام قبادی - حسن علایی فعال، مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، در گفتوگو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان، با تشریح فعالیت‌های این مرکز در حوزه تاریخ شفاهی و اسناد دفاع مقدس، به تبیین محور‌های پژوهشی گروه فرهنگی و اجتماعی، ضرورت ثبت روایت‌های کمتر شنیده‌شده از جنگ، چالش‌های دسترسی به اسناد معتبر و برنامه‌های آتی برای انتشار کتاب‌های تخصصی پرداخت.
علایی فعال با اشاره به روند ثبت و تدوین تاریخ شفاهی فرماندهان دوران دفاع مقدس اظهار کرد: در حال حاضر، فعالیت‌های ارزشمندی در حوزه تاریخ شفاهی و اسناد دفاع مقدس در حال انجام است. زمینه‌سازی برای تهیه تاریخ شفاهی فرماندهان که با تلاش مرحوم دکتر حسین اردستانی آغاز شده بود، با پیگیری‌های مستمر شهید نائینی در طول هشت سال مسئولیت ریاست مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس به نتایج قابل‌توجهی رسید.
وی افزود: در این دوره، بیش از ۲۰ عنوان کتاب تاریخ شفاهی منتشر شد و بیش از ۴۵۰۰ ساعت تاریخ شفاهی از فرماندهان دوران دفاع مقدس در سطوح قرارگاه‌ها، لشکرها، تیپ‌های مستقل و رده‌های تخصصی ثبت و ضبط شد؛ اقدامی ارزشمند در راستای مستندسازی و حفظ تاریخ دفاع مقدس.
مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس ادامه داد: این روند با پیگیری‌های آقای شریف همچنان ادامه دارد و پیش‌بینی می‌شود در آینده نزدیک، مجلدات دیگری از مجموعه تاریخ شفاهی فرماندهان منتشر شود.
تمرکز بر زندگی‌نامه فرماندهان و نقش اقشار مختلف در دفاع مقدس
علایی فعال درباره محور‌های فعالیت گروه فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس گفت: تمرکز اصلی این گروه بر تدوین زندگی‌نامه‌های مستند فرماندهان شاخص دوران دفاع مقدس، روایت زندگی همسران فرماندهان، تبیین نقش اقشار مختلف مردم و بررسی نقش استان‌های گوناگون در دفاع مقدس است. همچنین موضوعات پژوهشی مرتبط با ابعاد فرهنگی و اجتماعی این دوره در دستور کار قرار دارد.
وی با اشاره به یکی از طرح‌های مهم در دست اقدام این گروه تصریح کرد: آماده‌سازی مجموعه‌ای چندجلدی درباره نقش حضرت امام خمینی (ره) در دفاع مقدس از جمله طرح‌های مهمی است که امیدواریم در دهه فجر انقلاب اسلامی منتشر شود.
انتشار آثار تازه درباره زندگی و اندیشه‌های مرتبط با دفاع مقدس
مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس درباره کتاب‌های تازه منتشرشده این مرکز اظهار کرد: کتاب «سخت ولی شیرین؛ زندگی و خاطرات سرکار خانم اشکیان، همسر سردار مرتضی قربانی» که به روایت زندگی و خاطرات همسر یکی از فرماندهان شاخص دوران دفاع مقدس می‌پردازد، اخیراً منتشر شده و با استقبال مخاطبان مواجه شده است.
وی افزود: کتاب «امام و جنگ تحمیلی؛ نقش امام خمینی در دفاع مقدس در اندیشه امام خامنه‌ای» نیز از دیگر آثار جدید منتشرشده در این حوزه است.
علایی فعال همچنین با اشاره به بازخورد مخاطبان از کتاب «بانوی چریک؛ زندگی‌نامه مرحومه خانم دباغ» گفت: این اثر به دلیل پرداختن مستند به زندگی یک بانوی مبارز و انقلابی و برخورداری از نثری جذاب و روان، توانسته است مورد توجه مخاطبان قرار گیرد.
تولید کتاب‌های مرجع با تکیه بر اسناد و خاطرات شفاهی
وی درباره منابع مورد استفاده در تدوین کتاب‌های تاریخی توضیح داد: در نگارش آثار، هم از اسناد موجود در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس استفاده می‌کنیم و هم خاطرات شفاهی راویان مرتبط با موضوع را مورد بهره‌برداری قرار می‌دهیم.
علایی فعال تأکید کرد: هدف مرکز صرفاً تکرار آثار منتشرشده از سوی ناشران دیگر نیست، بلکه تلاش می‌کنیم کتاب‌هایی مرجع، مستند و برخوردار از وجوه متمایز پژوهشی تولید و منتشر کنیم تا این آثار بتوانند پاسخ‌گوی نیاز‌های محققان و علاقه‌مندان تاریخ دفاع مقدس باشند.
محدودیت دسترسی به اسناد؛ یکی از چالش‌های پژوهش تاریخی
مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، محدودیت دسترسی به اسناد معتبر را یکی از آسیب‌های جدی پژوهش در حوزه تاریخ دفاع مقدس دانست و گفت: بخشی از اسناد موجود، یک‌سویه و متعلق به طرف ایرانی است و متأسفانه دسترسی کافی به اسناد خارجی، به‌ویژه اسناد طرف عراقی که درگیر جنگ با ایران بود، نداریم.
وی افزود: دسترسی به منابع متنوع و اسناد طرف‌های مختلف می‌تواند به تکمیل روایت تاریخی و بررسی دقیق‌تر ابعاد گوناگون رویداد‌های دوران جنگ کمککند.
روایت دفاع مقدس از نگاه همسران فرماندهان
علایی فعال با اشاره به تلاش برای بازنمایی زوایای کمتر روایت‌شده دفاع مقدس اظهار کرد: در مجموعه چندجلدی مربوط به همسران فرماندهان، تلاش شده است تاریخ دفاع مقدس از منظر زنانی روایت شود که همسرانشان از فرماندهان این دوره بوده‌اند و خود نیز به‌واسطه زندگی مشترک، در جریان بخشی از فعالیت‌ها و حوادث جنگ قرار داشته‌اند.
وی ادامه داد: این بانوان در بسیاری از موارد، فرصت کمتری برای بیان و ثبت تجربه‌ها و مشاهدات خود داشته‌اند. روایت‌های آنان می‌تواند جزئیات و ابعاد تازه‌ای از حوادث جنگ را در اختیار مخاطبان و پژوهشگران قرار دهد.
تبیین ابعاد فرهنگی و اجتماعی دفاع مقدس
مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس درباره جایگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در فعالیت‌های این مرکز گفت: ایجاد گروه فرهنگی و اجتماعی در ساختار مرکز با هدف تبیین ابعاد فرهنگی و اجتماعی دفاع مقدس انجام شده است و موضوعات متنوعی با رویکرد فرهنگی و اجتماعی در دستور کار این گروه قرار دارد.
وی تأکید کرد: بررسی نقش مردم، خانواده‌ها و گروه‌های مختلف اجتماعی در دوران دفاع مقدس می‌تواند به شناخت جامع‌تر این دوره تاریخی کمک کند و ابعادی از تجربه جنگ را که کمتر در روایت‌های متعارف مورد توجه قرار گرفته‌اند، آشکار سازد.
انتشار مجموعه سه‌جلدی «مردان جهاد سازندگی» در دستور کار
علایی فعال درباره برنامه‌های آینده این مرکز گفت: چندین کتاب در مرحله نهایی تألیف و آماده‌سازی قرار دارند که از جمله مهمترین آنها می‌توان به مجموعه سه‌جلدی «مردان جهاد سازندگی» اشاره کرد.
به گفته وی، این مجموعه به زندگی‌نامه سه تن از شهدای جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس اختصاص دارد و در چارچوب برنامه‌های مرکز برای ثبت و مستندسازی ابعاد مختلف تاریخ این دوره تهیه شده است.
تأکید بر ضرورت حفظ و گسترش فرهنگ دفاع مقدس
مدیر گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس در پایان، پژوهشگران جوان را به توجه جدی به تاریخ و فرهنگ دفاع مقدس فراخواند و گفت: پژوهشگران باید با تمام توان برای حفظ، نگهداری و گسترش فرهنگ دفاع مقدس تلاش کنند و در مسیر ثبت دقیق و مستند این میراث تاریخی گام بردارند.
وی با تأکید بر اهمیت استمرار فعالیت‌های پژوهشی در این حوزه خاطرنشان کرد: حفظ اسناد، ثبت خاطرات و تدوین روایت‌های مستند از دفاع مقدس، مسئولیتی مهم برای انتقال تجربه‌ها و ارزش‌های این دوره به نسل‌های آینده است.
