کاهش ۵۵ میلیارد مترمکعبی تولید سالانه گاز/ هشدار درباره افزایش سهم ناترازی انرژی در کشور
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبهکباری - ناترازی گاز که طی سالهای گذشته به یکی از چالشهای مزمن بخش انرژی کشور تبدیل شده، امسال با کاهش بخشی از ظرفیت تولید و آسیب به زیرساختهای انرژی، ابعاد تازهای پیدا کرده است؛ بهگونهای که بر اساس اعلام مسئولان، شکاف میان تولید و مصرف گاز افزایش یافته و همزمان نگرانی درباره تأمین سوخت نیروگاهها، صنایع و بخش خانگی در فصل سرد سال بیشتر شده است. در این میان، هشدارهای مطرحشده از سوی مسئولان نشان میدهد که تداوم ناترازی گاز میتواند از مرز صنعت گاز عبور کرده و به پایداری شبکه برق، استمرار تولید و حتی اشتغال و شاخصهای اقتصادی کشور سرایت کند.
افزایش ناترازی پس از آسیب به زیرساختها
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیش از این با خصوص وضعیت جدید ناترازی گاز اعلام کرده بود که ناترازی گاز کشور پیش از جنگ حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب بوده است، اما آسیبهای واردشده به زیرساختها این شکاف را به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسانده است.
به گفته سقاب اصفهانی، تولید سالانه گاز کشور نیز از حدود ۲۹۷ میلیارد مترمکعب به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است؛ یعنی حدود ۵۵ میلیارد مترمکعب از تولید سالانه گاز تحت تأثیر آسیبهای واردشده به زیرساختهای کشور قرار گرفته است.
این ارقام در شرایطی مطرح میشود که پیش از وقوع آسیبهای اخیر نیز کشور با ناترازی مزمن گاز مواجه بود و در روزهای اوج مصرف، فاصله میان عرضه و تقاضا به صدها میلیون مترمکعب در روز میرسید.
ناترازی مزمن در کنار کاهش ظرفیت تولید
در همین راستا هم سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در برنامه تلویزیونی با اشاره به سابقه ناترازی گاز در کشور گفته است که در سالهای گذشته به دلیل برخوردهای اقتضایی با موضوع انرژی، در روزهای اوج مصرف حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب ناترازی وجود داشت و این رقم در برخی روزها به ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب نیز میرسید.
به گفته توکلی، حمله به چهار پالایشگاه کشور در ۲۷ اسفند سال گذشته نیز موجب از دست رفتن حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز شد که با تلاشهای انجامشده حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت بهعنوان تولید زودهنگام به مدار بازگشته است.
با این حال، وی اعلام کرده است که برای زمستان امسال علاوه بر ناترازی معمول، کشور با حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب کمبود گاز نیز مواجه است.
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران همچنین با اشاره به جایگاه گاز در سبد انرژی کشور گفته است که سهم این حامل انرژی در ایران به اندازهای افزایش یافته که موضوع گاز دیگر صرفاً یک مسئله صنعتی نیست و ابعاد اجتماعی و امنیتی نیز پیدا کرده است.
به گفته وی، نزدیک به ۱۰۰ درصد شهرها و ۹۸ درصد جمعیت کشور تحت پوشش گاز قرار دارند و نیروگاهها و صنایع نیز وابستگی بالایی به گاز دارند.
هشدار نسبت به سرایت ناترازی گاز به برق و تولید
در همین خصوص، محمد میرزایی، نماینده مجلس، با اشاره به وضعیت تولید و مصرف گاز نسبت به پیامدهای کاهش ظرفیت تولید هشدار داده است.
وی اظهار کرد: «آسیبهای وارد شده توسط دشمن امریکایی-صهیونی به بخشهایی از زیرساختهای تولیدی پارس جنوبی، منجر به افت تقریبی ۲۰ درصدی ظرفیت تولید روزانه گاز طبیعی کشور شده است. با توجه به زمانبر بودن فرایند بازیابی کامل این ظرفیت که تخمین زده میشود بین دو تا سه سال به طول انجامد، تغییر رویکرد به سمت بهینهسازی مصرف و کاهش تلفات با مشارکت بخش خصوصی و آحاد جامعه، یک اولویت و ضرورت ملی محسوب میشود.»
میرزایی در ادامه بر ضرورت برنامهریزی پیشگیرانه برای فصل سرد تأکید کرد و گفت: «با سپری شدن بخش اعظم ماههای گرم سال، اتخاذ رویکردهای پیشگیرانه جهت تأمین پایدار گاز در فصل سرد باید در رأس برنامهریزیهای کلان قرار گیرد. با توجه به جهش تقاضای مصرف برای گرمایش در بخش خانگی طی ماههای سرد، احتمال افت فشار و حتی قطعی گاز در انتهای شبکه انتقال بسیار جدی است؛ لذا دستگاه اجرایی نباید تدوین سناریوهای مدیریت بحران را به زمان برودت هوا موکول نماید.»
وی با تشریح ارتباط زنجیره تأمین گاز، برق و تولید صنعتی و کشاورزی افزود: «در پیک مصرف زمستانی، تخصیص حداکثری گاز طبیعی به بخش خانگی، تأمین سوخت نیروگاهها و صنایع را با محدودیتهای شدیدی مواجه میسازد. با عنایت به سهم ۸۱ درصدی نیروگاههای حرارتی در تولید شبکه برق کشور و وابستگی آنها به خوراک گاز طبیعی، ناترازی گاز مستقیماً پایداری شبکه برق، استمرار تولیدات صنعتی و کشاورزی، حفظ اشتغال و شاخصهای کلان اقتصادی را مختل مینماید.»
ریشه ناترازی فقط رفتار مصرفکننده نیست
میرزایی با استناد به مطالعات کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس، پایین بودن راندمان حرارتی ساختمانها و فرسودگی تجهیزات را از عوامل مهم شدت بالای مصرف انرژی در بخش خانگی دانست.
وی تصریح کرد: «ریشه بخش چشمگیری از شدت بالای مصرف انرژی در بخش خانگی را باید در پایینبودن راندمان حرارتی ابنیه و فرسودگی تجهیزات جستوجو کرد. اتلاف حرارتی ناشی از ضعف عایقبندی پوسته ساختمان و راندمان نازل سیستمهای گرمایشی، اعم از بخاریها و موتورخانهها، حجم عظیمی از هدررفت انرژی را رقم میزند.»
این نماینده مجلس ادامه داد: «ازاینرو، نمیتوان تقصیر ناترازی را منحصراً متوجه الگوی رفتار مصرفکننده دانست و صرفاً با رویکرد تکبعدیِ آزادسازی ناگهانی قیمت به دنبال حل مسئله بود.»
کارور انرژی؛ راهکار کاهش مصرف
در همین راستا، توسعه مدل شرکتهای «کارور انرژی» بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش مصرف مورد توجه قرار گرفته است.
در این خصوص توکلی مدیرعامل شرکت ملی گازاعلام کرده است که تاکنون ۱۰۹ قرارداد در پنج بخش کشاورزی، صنعت، نیروگاهها، بخش عمومی و خانگی در قالب کارور انرژی به امضا رسیده و برآورد میشود میزان صرفهجویی حاصل از این قراردادها تا پایان سال به بیش از یک میلیارد مترمکعب برسد.
طبق هدفگذاری انجامشده، برای پنج ماه باقیمانده از سال باید ماهانه حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب صرفهجویی محقق شود.
به گفته توکلی، شرکتهای کارور واسطه میان تولیدکننده و مصرفکننده هستند و ظرفیتهای بهینهسازی را شناسایی و اجرای پروژههای کاهش مصرف را دنبال میکنند. برای نمونه، در واحدهای آجرپزی با تغییر فناوری، مصرف گاز از ۳۰۰ مترمکعب به ۲۷.۴ مترمکعب کاهش یافته است. همچنین در نانواییهای صنعتی، یک شرکت دانشبنیان تجهیزی ساخته که میتواند مصرف انرژی را ۵۰ تا ۷۰ درصد کاهش دهد.
توکلی همچنین از اصلاح موتورخانهها خبر داده و گفته است تاکنون ۱۳۰ هزار واحد مورد اصلاح قرار گرفتهاند.
میرزایی نیز درباره نقش کارورها گفت: «شرکتهای کارور قادرند در تعامل با مردم، نسبت به اصلاح راندمان مصرف انرژی ساختمانهای دارای اتلاف بالا و اجرای پروژههای بهینهسازی، نظیر عایقبندی، کالیبراسیون موتورخانهها و پکیجها و جایگزینی تجهیزات فرسوده، اقدام نمایند.»
وی افزود: «این راهکار، علاوه بر حفظ سطح آسایش خانوار، منجر به تقلیل چشمگیر مصارف و قبوض گاز شده و بستر مشارکت واقعی بخش خصوصی را در کلانطرحهای ملی بهینهسازی فراهم میآورد.»
به گفته میرزایی، دامنه فعالیت کارورها نیز نباید به بخش مسکونی محدود شود و صنایع، مجتمعهای گلخانهای و واحدهای تولیدی نیز باید از فناوریهای نوین کاهنده مصرف و تجهیزات بهروز استفاده کنند.
فشار مصرف خانگی در زمستان
بخش خانگی یکی از مهمترین نقاط فشار بر شبکه گاز در فصل سرد است. توکلی گفته است **۷۰ تا ۸۰ درصد مصرف انرژی یک واحد مسکونی در زمستان به گرمایش اختصاص دارد** و به ازای هر یک درجه کاهش دما در محیط، حدود **۲۵ میلیون مترمکعب** به مصرف گاز کشور اضافه میشود.
سخنگوی دولت نیز با اشاره به شرایط پیشرو اعلام کرده است که احتمال بروز مشکل در برخی استانهای شمالی وجود دارد، اما تمهیدات لازم برای جلوگیری از ایجاد مشکل در زندگی مردم اتخاذ شده است.
فاطمه مهاجرانی همچنین گفته است در جریان حملات صورتگرفته به حوزه انرژی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولیدی کشور از دست رفت که حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن مجدداً به مدار بازگشته است.
وی با تأکید بر اهمیت تأمین انرژی بخش صنعت گفته است دولت باید با هماهنگی در شورای عالی انرژی و همکاری وزارت کشور، ضمن روشن نگه داشتن چراغ صنعت، از ایجاد مشکل برای خانوارها نیز جلوگیری کند.
تعرفهگذاری؛ تمرکز بر مصرفهای نامتعارف
میرزایی در بخش دیگری از اظهارات خود درباره قیمتگذاری حاملهای انرژی تأکید کرد: «مدیریت تقاضای گاز طبیعی نباید از طریق شوکدرمانی و آزادسازی قیمتها اعمال شود. اصلاح تعرفهها به صورت تدریجی و با شیبی ملایم، منطقی و صرفاً با تمرکز بر مشترکین بسیار پرمصرف باید انجام گیرد.»
وی با اشاره به دادههای مرکز پژوهشهای مجلس افزود که میانگین مصرف در دهکهای مختلف رفاهی تفاوت زیادی ندارد و سیاستهای قیمتی ناگهانی میتواند فشار بیشتری بر اقشار کمدرآمد وارد کند.
میرزایی بر تمرکز سیاست تعرفهای بر پلههای بالای مصرف تأکید کرد و گفت: «مشترکان پله چهارم که جامعه آماری دو درصدی را تشکیل میدهند، بالغ بر پنج درصد از حجم کل مصرف گاز را به خود اختصاص دادهاند.»
به گفته وی، وضع تعرفههای بازدارنده برای مصارف نامتعارف، در کنار فراهم کردن امکان دسترسی این مشترکان به خدمات اصلاحی شرکتهای کارور، میتواند به کاهش مصرف کمک کند.
مجموع اظهارات مسئولان نشان میدهد که ناترازی گاز در آستانه زمستان، دیگر صرفاً مسئله تأمین گاز بخش خانگی نیست و با توجه به وابستگی نیروگاهها و صنایع به این حامل انرژی، میتواند به بخش برق و تولید نیز سرایت کند. افزایش ناترازی از حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب پیش از جنگ به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب، کاهش تولید سالانه از ۲۹۷ به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب و از دست رفتن بخشی از ظرفیت تولید، عمق چالش موجود را نشان میدهد.
در چنین شرایطی، مدیریت زمستان تنها با افزایش عرضه امکانپذیر نیست و همزمان باید کاهش مصرف و اتلاف انرژی، اصلاح تجهیزات، بهینهسازی ساختمانها و مشارکت بخش خصوصی دنبال شود. مدل کارور انرژی نیز با هدف ایجاد صرفهجویی و ارائه خدمات فنی به مشترکان، یکی از ابزارهای مطرح برای مدیریت سمت تقاضاست.
از سوی دیگر، تأکید نماینده مجلس بر ارتباط مستقیم میان گاز، برق و تولید نشان میدهد که تصمیمهای مربوط به مصرف گاز باید زنجیره کامل انرژی را در نظر بگیرد. در صورت افزایش مصرف خانگی در روزهای سرد و محدود شدن گازرسانی به نیروگاهها و صنایع، آثار ناترازی میتواند از شبکه گاز فراتر رفته و فعالیت سایر بخشهای اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، با توجه به زمان محدود باقیمانده تا فصل سرد، اجرای اقدامات پیشگیرانه، شناسایی مشترکان پرمصرف، اصلاح تجهیزات فرسوده، توسعه کارورها و برنامهریزی برای تأمین سوخت نیروگاهها و صنایع، محورهایی است که میتواند در مدیریت فشار بر شبکه گاز در ماههای پیشرو نقش داشته باشد.
