روزهای سرنوشت‌ساز تجدیدپذیرها؛ وعده ۵۲۰۰ مگاواتی به خط پایان می‌رسد؟

باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - افزایش مستمر مصرف برق، وابستگی بالای شبکه به سوخت‌های فسیلی و تکرار ناترازی در فصول اوج مصرف، صنعت برق کشور را با چالش‌های ساختاری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر دیگر صرفاً یک انتخاب زیست‌محیطی یا گزینه‌ای جانبی نیست، بلکه به یکی از محور‌های اصلی تأمین برق پایدار و افزایش امنیت انرژی کشور تبدیل شده است. شواهد و اظهارات مسئولان و کارشناسان نشان می‌دهد که مسیر حرکت به سمت انرژی‌های پاک آغاز شده، اما تحقق اهداف تعیین‌شده نیازمند اصلاح فرایندها، تأمین مالی مؤثر و هماهنگی نهادی گسترده‌تر است.

در ادامه محسن طرزطلب، رئیس سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا)، با اشاره به روند رو به رشد توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر در کشور اعلام کرده است که ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر تا پایان سال به ۵۲۰۰ مگاوات خواهد رسید. 

به گفته او، از مجموع حدود ۳۷۰۰ مگاوات ظرفیت ایجادشده، در حال حاضر نزدیک به ۳۴۰۰ مگاوات به شبکه برق کشور تزریق می‌شود و بخشی از ظرفیت موجود به دلیل زمان‌بر بودن فرایند‌ها و پروتکل‌های وزارت نیرو و مدیریت شبکه، هنوز به‌طور کامل در شبکه رویت‌پذیر نشده است.

طرزطلب با تأکید بر اینکه اختلاف میان ظرفیت اعلام‌شده و ظرفیت قابل مشاهده در شبکه، یکی از چالش‌های فعلی این حوزه است، از برگزاری جلساتی با مدیریت شبکه و بخش برق وزارت نیرو برای تسریع فرایند‌ها خبر داده و تصریح کرده است که حدود ۸۷۰ مگاوات از ظرفیت ایجادشده هنوز به‌صورت رسمی در شبکه قابل مشاهده نیست. وی تأکید دارد که با افزایش هماهنگی میان بخش‌های مرتبط، می‌توان سرعت اتصال نیروگاه‌ها به شبکه را به شکل محسوسی افزایش داد.

رئیس ساتبا همچنین با اشاره به برنامه‌های پیش‌رو اعلام کرده است که بر اساس دستور وزیر نیرو و رئیس‌جمهور، تلاش می‌شود ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر حتی پیش از پایان سال و تا اواخر بهمن‌ماه به عدد قابل توجه‌تری افزایش یابد. بر این اساس، حدود ۱۰۰۰ مگاوات به ظرفیت موجود افزوده خواهد شد و آیینی نیز به مناسبت دستیابی به ظرفیت ۵۲۰۰ مگاوات در بهمن‌ماه برگزار می‌شود.

تا پایان سال ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر به ۱۱ هزار مگاوات می‌رسد 

 به گفته او، هدف‌گذاری شده است که تا پایان تابستان آینده، ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر کشور به ۱۱ هزار مگاوات برسد؛ رقمی که در مقایسه با سال‌های گذشته، نشان‌دهنده رشد‌های چندبرابری در این بخش است.

در همین رابطه، امین زنگنه، دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر به تازگی در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان، با اشاره به ظرفیت‌های گسترده کشور در حوزه انرژی‌های پاک می‌گوید: برآورد‌ها نشان می‌دهد ایران حداقل ۱۰۰ هزار مگاوات ظرفیت انرژی خورشیدی و دست‌کم ۵۰ هزار مگاوات ظرفیت انرژی بادی دارد؛ ظرفیتی که حتی از کل ظرفیت نصب‌شده شبکه برق کشور، که حدود ۹۵ هزار مگاوات است، فراتر می‌رود این ارقام نشان می‌دهد که تنها در دو حوزه خورشیدی و بادی، پتانسیلی بیش از کل ظرفیت فعلی شبکه برق کشور وجود دارد.

زنگنه با اشاره به سایر منابع مغفول‌مانده، از ظرفیت‌های مناسب ایران در حوزه انرژی زمین‌گرمایی و نیروگاه‌های برق‌آبی کوچک سخن گفته و تأکید کرده است که این منابع نیز می‌توانند نقش مؤثری در تنوع‌بخشی به سبد انرژی کشور ایفا کنند.

او در ادامه با بیان اینکه ناترازی برق کشور ماهیتی فصلی دارد، توضیح می‌دهد که در زمستان، محدودیت‌ها بیشتر ناشی از کمبود سوخت نیروگاه‌های حرارتی است، نه کمبود ظرفیت تولید؛ در حالی که در تابستان، افزایش شدید مصرف برق، به‌ویژه به دلیل بار سرمایشی، شبکه را تحت فشار قرار می‌دهد.

به گفته دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، مصرف برق کشور از حدود ۴۸ هزار مگاوات در زمستان به نزدیک ۷۸ هزار مگاوات در تابستان می‌رسد که حدود ۳۰ هزار مگاوات آن ناشی از استفاده از وسایل سرمایشی است. از این رو، وی تأکید می‌کند که حل ناترازی برق صرفاً از مسیر افزایش تولید امکان‌پذیر نیست و مدیریت سمت مصرف و اصلاح الگوی استفاده از تجهیزات پرمصرف، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

زنگنه با اشاره به مزیت مهم انرژی خورشیدی تصریح می‌کند که پیک تولید این نوع انرژی دقیقاً هم‌زمان با پیک مصرف برق در کشور اتفاق می‌افتد و همین موضوع می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش ناترازی ایفا کند.

با این حال، او معتقد است که این مزیت زمانی به‌طور کامل محقق می‌شود که اصلاح الگوی مصرف و جایگزینی تجهیزات کم‌بازده، به‌ویژه در بخش سرمایش، به‌صورت جدی دنبال شود.

چالش‌های توسعه تجدیدپذیرها 

دبیر انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر با اشاره به وابستگی بیش از ۹۰ درصدی تولید برق کشور به گاز طبیعی، این وضعیت را از منظر امنیت انرژی نگران‌کننده می‌داند و تأکید می‌کند که هرگونه اختلال در تأمین گاز، چه به دلیل ناترازی داخلی و چه به دلیل شرایط بحرانی، می‌تواند کل شبکه برق کشور را تحت تأثیر قرار دهد. از این منظر، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر یک ضرورت راهبردی برای کاهش ریسک‌های سیستم برق کشور محسوب می‌شود.

او همچنین به برنامه‌های اعلام‌شده برای توسعه این حوزه اشاره کرد و گفت: تحقق هدف احداث ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر طی چهار تا پنج سال آینده، نیازمند سرمایه‌گذاری ۱۲ تا ۱۵ میلیارد دلاری است. با این حال، چالش‌هایی مانند طولانی بودن فرآیند ثبت سفارش و تخصیص ارز برای واردات تجهیزات، دشواری‌های تأمین مالی و افزایش هزینه احداث نیروگاه‌ها در اثر نوسانات نرخ ارز، توجیه اقتصادی بسیاری از پروژه‌ها را با مشکل مواجه کرده است.

در نهایت گفتنی است، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در کشور وارد مرحله‌ای حساس و تعیین‌کننده شده است. عزم سیاست‌گذار برای افزایش سریع ظرفیت نصب‌شده، در کنار سرعت گرفتن اجرای پروژه‌ها در یک سال گذشته، نشانه‌ای از تغییر رویکرد نسبت به این حوزه است. با این حال، استمرار این روند نیازمند اصلاح بروکراسی، کوتاه شدن مسیر‌های اداری اتصال به شبکه، ثبات در سیاست‌های ارزی و طراحی ابزار‌های مالی متناسب با ماهیت بلندمدت پروژه‌های تجدیدپذیر است.

مهم‌ترین کارکرد توسعه تجدیدپذیر‌ها برای ایران، کاهش وابستگی شبکه برق به گاز طبیعی و افزایش تاب‌آوری سیستم انرژی در برابر شوک‌های فصلی و بحران‌های احتمالی است. در کنار آن، هم‌زمانی تولید انرژی خورشیدی با اوج مصرف تابستانی، مزیتی است که می‌تواند بخشی از فشار وارد بر شبکه را به‌صورت مستقیم کاهش دهد؛ مشروط بر آنکه سیاست‌های مدیریت مصرف نیز هم‌زمان و جدی دنبال شود.

در مجموع، انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران از یک گزینه مکمل به یک ضرورت اقتصادی و راهبردی تبدیل شده‌اند. دستیابی به اهدافی مانند ۵۲۰۰، ۱۱ هزار و حتی ۳۰ هزار مگاوات ظرفیت نصب‌شده، مستلزم تصمیم‌گیری‌های سریع‌تر، هماهنگی نهادی بیشتر و رفع موانع تأمین مالی و ارزی است. در صورت تحقق این پیش‌نیازها، انرژی‌های پاک می‌توانند به یکی از ارکان اصلی تأمین برق پایدار کشور تبدیل شده و نقش مهمی در عبور از ناترازی مزمن برق ایفا کنند.