خوداتکایی ۴۰ درصدی در تولید روغن محقق می‌شود؟
باشگاه خبرنگاران ؛ آزاده محبی -بر اساس آمار، سالانه حدود ۲ میلیون تن روغن برای مصارف خانوار، صنف و صنعت در کشور مورد نیاز است که تنها ۱۰ تا ۱۲ درصد آن از محل تولید دانه‌های روغنی در داخل تأمین می‌شود و مابقی از طریق واردات در اختیار بازار قرار می‌گیرد. این در حالی است که با وجود هدف‌گذاری برای دستیابی به خوداتکایی ۷۰ درصدی در تأمین روغن تا افق ۱۴۰۴، این هدف محقق نشد و فعالان بازار و کارشناسان دلایل مختلفی را برای این ناکامی مطرح می‌کنند.
با توجه به محقق نشدن سیاست خوداتکایی در صنعت روغن طی برنامه ۱۰ ساله، در برنامه هفتم توسعه بر دستیابی به خوداتکایی ۴۰ درصدی تأکید شده است؛ هدفی که تحقق آن مستلزم فراهم‌سازی الزامات و زیرساخت‌های لازم است.
بر اساس اظهارات کارشناسان، با توجه به شرایط اقلیمی کشور، می‌توان از طریق تدوین و اجرای برنامه‌ای منسجم و بلندمدت به سمت افزایش تولید دانه‌های روغنی حرکت کرد. تحقق این هدف می‌تواند سالانه از خروج ۲.۵ تا ۳ میلیارد دلار ارز از کشور جلوگیری کند. از سوی دیگر، با توجه به شرایط کنونی روابط میان کشورها، تأمین امنیت غذایی و افزایش ضریب خوداتکایی برای کاهش وابستگی به منابع خارجی بیش از پیش اهمیت یافته است.
وابستگی ۹۳ درصدی صنعت روغن نباتی به واردات
علیرضا شریفی، دبیر انجمن روغن نباتی، با اشاره به وضعیت تولید داخل و میزان وابستگی این صنعت به واردات گفت: صنعت روغن نباتی کشور حدود ۹۳ درصد به واردات، اعم از روغن خام و دانه‌های روغنی، وابسته است.
به گفته وی، در داخل کشور حدود ۵۰۰ هزار تن روغن خام تولید می‌شود که بخش عمده آن نیز از محل دانه‌های روغنی وارداتی به دست می‌آید. در مقابل، سالانه بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن روغن وارد کشور می‌شود که بر این اساس، ارزبری سالانه صنعت روغن نباتی به حدود ۲.۵ میلیارد دلار می‌رسد.
شریفی ادامه داد: اگرچه برنامه‌های متعددی برای خودکفایی مطرح شده، اما تاکنون این اهداف محقق نشده است. همچنین در برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی شده است که میزان خوداتکایی به حداقل ۴۰ درصد برسد، اما تحقق این هدف به زیرساخت‌های کلان و فراهم‌سازی شرایط لازم نیاز دارد و در میان‌مدت نیز دست‌یافتنی به نظر نمی‌رسد.
این مقام مسئول با بیان اینکه سرانه مصرف روغن در ایران غیرعادی نیست، افزود: این ادعا که سرانه مصرف روغن در ایران از میانگین جهانی بالاتر است، اشتباه بزرگی محسوب می‌شود. سرانه مصرف روغن در کشور حدود ۲۲ تا ۲۳ کیلوگرم است، اما بخشی از این میزان ممکن است به قاچاق معکوس یا مصارف صنف و صنعت اختصاص داشته باشد. اگر بازار را به‌طور کامل آزاد در نظر بگیریم، سرانه واقعی مصرف خانوار احتمالاً حدود ۲۰ کیلوگرم خواهد بود که در مقایسه با میانگین جهانی، رقم غیرعادی و بالایی نیست.
وی تصریح کرد: اگرچه برخی کشورها مانند افغانستان، اتیوپی، نیجریه، بنگلادش و چاد مصرف کمتری نسبت به ایران دارند، کشورهای دیگری مانند اندونزی، مالزی، عربستان، برزیل و آمریکا سرانه مصرف بالاتری دارند؛ بنابراین، مصرف روغن در ایران در مقایسه با برخی از این کشورها به‌مراتب پایین‌تر است و نمی‌توان آن را غیرعادی دانست.
دبیر انجمن روغن نباتی در پاسخ به این پرسش که آیا امکان خودکفایی در تولید روغن خام در کشور وجود دارد، گفت: در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت، خودکفایی در تأمین روغن خام از محل دانه‌های روغنی کشت‌شده در داخل امکان‌پذیر نیست؛ چراکه برای دستیابی به خودکفایی کامل، باید سالانه ۵ میلیون تن انواع دانه‌های روغنی، از جمله سویا، کلزا و آفتابگردان، برداشت شود.
وی ادامه داد: این در حالی است که بیشترین میزان برداشت سالانه دانه‌های روغنی در کشور تاکنون حدود ۶۰۰ هزار تن بوده و در سایر سال‌ها نیز این رقم بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار تن نوسان داشته است. بنابراین، افزایش ظرفیت تولید به ۵ میلیون تن در سال، نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت است.
شریفی با اشاره به محدودیت‌های اقلیمی کشور اظهار کرد: با تدوین و اجرای برنامه‌ای دقیق و اصولی در یک بازه پنج‌ساله، شاید بتوان به‌تدریج به سمت برداشت سالانه ۵ میلیون تن دانه‌های روغنی حرکت کرد. تحقق این هدف با قیمت‌های امروز می‌تواند از خروج حداقل ۲.۵ تا ۳ میلیارد دلار ارز از کشور جلوگیری کند.
اصلاح فرآیند خرید دانه‌های روغنی؛ راهکاری برای افزایش خوداتکایی
پیمان عالمی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی، با تأکید بر ضرورت دستیابی به خوداتکایی در حوزه دانه‌های روغنی گفت: برای تحقق این هدف، فراتر از موضوع قیمت‌گذاری، اصلاح فرآیند خرید و عرضه مستقیم محصولات کشاورزان به کارخانه‌ها ضروری است.
وی افزود: با استفاده از ظرفیت‌های تعاون روستایی و اتحادیه‌ها، باید زمینه عرضه مستقیم محصولات کشاورزان به صنایع فراهم شود و نقش دولت نیز به حمایت و هدایت محدود بماند. تجربه موفق سال گذشته در حوزه کلزا نشان داد که اصلاح روند خرید می‌تواند میزان فروش محصول را در مقایسه با سال‌های گذشته بهبود بخشد.
عالمی ادامه داد: علاوه بر قیمت، سیاست‌های حمایتی در فرآیند خرید نقش کلیدی دارند. با وجود چالش‌هایی مانند محدودیت منابع بودجه‌ای که گاهی به تأخیر در پرداخت مطالبات کشاورزان منجر می‌شود، تلاش‌ها برای اصلاح روند خرید دانه‌های روغنی ادامه دارد و استمرار این اقدامات می‌تواند شرایط بهتری برای تولید و عرضه فراهم کند.
رئیس اتاق اصناف کشاورزی با اشاره به وابستگی بالای کشور به واردات روغن و دانه‌های روغنی گفت: به دنبال تغییر سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ها برای افزایش تولید و تحقق اهداف خودکفایی بوده‌ایم. با حذف ارز ترجیحی نیز، در صورت اجرای صحیح سیاست‌ها، می‌توان زمینه افزایش تولید دانه‌های روغنی در واحد سطح و در نتیجه افزایش تولید روغن در کشور را فراهم کرد.
با توجه به اهمیت کاهش وابستگی به واردات دانه‌های روغنی و روغن خام، انتظار می‌رود زیرساخت‌های لازم برای حمایت از تولید داخلی و اصلاح فرآیند خرید محصولات کشاورزی فراهم شود تا زمینه تحقق هدف خوداتکایی ۴۰ درصدی در تأمین روغن تا پایان برنامه هفتم فراهم شود.
