فاصله تولید و مصرف بنزین زیر ذره‌بین/ وقتی صادرات نفت متوقف نشد

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - همزمان با اتمام فصل تابستان و افزایش میزان سفرها میزان مراجعات مردم به جایگاه‌های سوخت افزایش می‌یابد  همین باعث می‌شودفشار به زنجیره‌ای وارد شود که از پالایشگاه آغاز می‌شود و تا انبار و خط انتقال و ناوگان حمل و جایگاه ادامه دارد. 

در دو دوره جنگ اخیر همین زنجیره باید همزمان با افزایش مصرف و فشار بر برخی زیرساخت‌های انرژی به کار خود ادامه می‌داد و اجازه نمی‌داد مسئله‌ای که از یک نقطه آغاز شده به کمبود گسترده سوخت در کشور تبدیل شود.

در جنگ ۱۲ روزه مصرف بنزین در یکی از روزها به ۱۹۷ میلیون لیتر رسید؛ رقمی که فاصله زیادی با تولید عادی روزانه کشور داشت. تولید بنزین در همان دوره در محدوده حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز حفظ شد و در مقاطعی ظرفیت بیشتری نیز برای پاسخ به شرایط اضطراری به کار گرفته شد. این فاصله میان تولید و مصرف نشان می‌داد پالایشگاه به تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی یک شوک بزرگ باشد و بخش دیگری از کار باید با ذخایر موجود و مدیریت توزیع و جابه‌جایی سوخت انجام شود.

طبق آخرین آمارهای اعلام شده محمدصادق عظیمی فر مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران  میانگین روزانه مصرف بنزین طی امسال به ۱۳۲ میلیون لیتر رسیده و این رقم در مرداد به‌طور میانگین ۱۳۸ میلیون لیتر در روز بوده است.

عظیمی فر تاکید کرد: ما مصارف بالایی را تجربه کردیم. همین روز قبل بالغ بر ۱۵۰ میلیون لیتر بنزین توزیع شده در سطح کشور. در استان تهران ما ۲۶ میلیون لیتر بنزین توزیع کردیم که ۳۰ درصد بیشتر از نُرم ۲۰ میلیون لیتری توزیع بنزین در استان تهران بوده است.

براساس این گزارش در روزهای نخست جنگ بخشی از مردم شهرهای بزرگ راهی استان‌های دیگر شدند و همین جابه‌جایی سریع برنامه معمول مصرف را تغییر داد. در بعضی مناطق میزان مراجعه به جایگاه‌ها افزایش پیدا کرد و صف‌هایی نیز شکل گرفت که نمی‌توان آنها را نادیده گرفت اما این فشار به توقف سراسری عرضه منتهی نشد و جریان سوخت‌رسانی در کشور ادامه یافت.

این تجربه نشان داد فاصله زیادی میان «تولید سوخت» و «رساندن سوخت به مردم» وجود دارد. ممکن است بنزین در پالایشگاه تولید شده باشد اما اگر میزان مصرف یک منطقه در مدت کوتاهی چند برابر شود شبکه توزیع باید بتواند خود را با شرایط تازه هماهنگ کند. بخشی از کاری که در جنگ انجام شد دقیقا در همین نقطه بود و شبکه پخش ناچار شد میزان ارسال فرآورده را متناسب با تغییر مصرف مناطق مختلف تنظیم کند.

ظرفیت‌هایی که پیش از بحران ایجاد شده بود نیز در این دوره به کمک شبکه آمد. خوراک پالایشگاه‌های کشور نسبت به ابتدای دولت چهاردهم حدود چهار درصد افزایش یافته و به ۲.۳۷ میلیون بشکه در روز رسیده بود و تولید روزانه بنزین حدود سه میلیون لیتر و تولید نفت‌گاز حدود چهار میلیون لیتر بیشتر شده بود. این افزایش‌ها در شرایط عادی ممکن است فقط در قالب آمار تولید دیده شوند اما وقتی مصرف در یک روز به سطحی بسیار بالاتر از معمول می‌رسد همان چند میلیون لیتر ظرفیت بیشتر می‌تواند بخشی از فشار را کم کند.

 تولید بالا ماند اما مسئله مصرف باقی است

حفظ تولید حدود ۱۱۰ میلیون لیتر بنزین در روز در شرایط جنگی اهمیت داشت اما عدد ۱۹۷ میلیون لیتر از زاویه دیگری هم باید دیده شود. شبکه سوخت توانست یک دوره کوتاه و فشرده را پشت سر بگذارد ولی اگر چنین سطحی از مصرف برای مدت طولانی ادامه پیدا کند نمی‌توان تنها با بالا بردن تولید پالایشگاه‌ها پاسخ داد.

فاصله میان تولید و مصرف بنزین پیش از جنگ نیز یکی از مسائل اصلی بخش انرژی بود و جنگ فقط این فاصله را آشکارتر کرد. از این رو مطالبه پس از جنگ نباید فقط افزایش ظرفیت تولید باشد بلکه مدیریت مصرف و پراکندگی مناسب ذخایر و آمادگی بیشتر شبکه توزیع نیز باید در کنار آن قرار گیرد.

در همین راستا پیش از این هم پاک‌نژاد وزیر نفت با اشاره به حملات انجام‌شده به زیرساخت‌های نفتی در جنگ ۱۲ روزه اظهار کرد: پالایشگاه فجر جم و پالایشگاه فاز ۱۴ پارس جنوبی نیز مورد اصابت قرار گرفتند، اما با وجود این حملات و افزایش مصرف بنزین در روزهای نخست جنگ که به مرز ۲۰۰ میلیون لیتر در روز رسید، در ذخایر و انبارهای بنزین و سوخت تهران با مشکل جدی مواجه نشدیم.

وزیر نفت ادامه داد: در حوزه گاز نیز با وجود اصابت به پالایشگاه فجر جم و پالایشگاه فاز ۱۴ پارس جنوبی، با کمبود مواجه نشدیم.

براساس این گزارش صف‌های روزهای نخست جنگ نیز می‌تواند برای همین بازنگری مورد استفاده قرار گیرد. مهم است مشخص شود کدام مناطق سریع‌تر با افزایش مصرف روبه‌رو شدند و شبکه چه اندازه زمان نیاز داشت تا با تغییر تقاضا هماهنگ شود. عبور موفق از بحران نباید باعث شود نقاطی که در همان روزها تحت فشار قرار گرفتند فراموش شوند.

 گاز و برق هم از شبکه سوخت جدا نبودند

در دوره جنگ بخشی از تأسیسات انرژی نیز آسیب دید اما تولید و توزیع گاز کشور ادامه پیدا کرد و شبکه سراسری با توقف گسترده روبه‌رو نشد. اهمیت حفظ جریان گاز فقط به مصرف خانگی مربوط نیست زیرا بخش بزرگی از برق کشور در نیروگاه‌هایی تولید می‌شود که به گاز وابسته‌اند و هر محدودیت جدی در تحویل گاز می‌تواند مصرف نفت‌گاز نیروگاهی را بالا ببرد.

به همین دلیل مدیریت گاز و سوخت مایع در روزهای بحران دو پرونده جدا نیستند. اگر تولید گاز کاهش پیدا کند باید بخشی از آن با سوخت مایع جبران شود و همین تغییر فشار تازه‌ای به پالایش و انتقال و توزیع وارد می‌کند. ادامه تولید و توزیع گاز در شرایط جنگی کمک کرد این فشار در مقیاس گسترده به شبکه سوخت منتقل نشود.

طبق آمارها بعد از جنگ نیز ذخایر انرژی افزایش پیدا کرد. ذخیره نفت‌گاز نیروگاهی در آبان ۱۴۰۴ به رکورد ۳.۴ میلیارد لیتر رسید و ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز نیز به ۳.۱۶ میلیارد مترمکعب افزایش یافت. این اعداد مربوط به ماه‌های بعد از جنگ ۱۲ روزه هستند و نباید به عنوان پشتوانه همان دوره محاسبه شوند اما از زاویه آمادگی شبکه برای شرایط بعدی اهمیت دارند.

از شهریور ۱۴۰۴ واردات نفت‌گاز نیز به صفر رسید. کاهش وابستگی به واردات در بخش سوخت نیروگاهی می‌تواند در زمان بحران حاشیه اطمینان بیشتری برای شبکه ایجاد کند زیرا تأمین داخلی در چنین شرایطی بیش از روزهای عادی اهمیت پیدا می‌کند.

 انتقال سوخت؛ حلقه‌ای که کمتر دیده می‌شود

در سال‌های اخیر بخشی از ظرفیت انتقال فرآورده نیز افزایش یافته و خطوط بندرعباس ـ رفسنجان و سبزآب ـ شازند وارد مدار شده‌اند و شش نیروگاه به خطوط انتقال فرآورده متصل شده‌اند. این طرح‌ها برای شرایط جنگی طراحی نشده‌اند اما هر اندازه سهم خطوط لوله در انتقال سوخت بیشتر شود فشار کمتری بر حمل جاده‌ای وارد خواهد شد و شبکه در دوره‌های پرمصرف امکان بیشتری برای جابه‌جایی فرآورده خواهد داشت.

در عین حال تجربه جنگ نشان داد ناوگان جاده‌ای همچنان یکی از پایه‌های اصلی سوخت‌رسانی کشور است و در زمان تغییر سریع تقاضا انعطاف بیشتری از خطوط ثابت انتقال دارد. کارکنان انبارها و مراکز پخش و رانندگان نفتکش در این دوره بخشی از همان زنجیره‌ای بودند که اجازه نداد افزایش مصرف به توقف عرضه تبدیل شود.

فروش نفت در جنگ متوقف نشد

همزمان با تأمین بازار داخلی جریان فروش نفت و وصول درآمدهای صادراتی نیز ادامه یافت. این بخش فقط از جهت درآمد ارزی اهمیت ندارد زیرا صادرات یکی از حلقه‌های ادامه تولید نفت خام است و توقف طولانی آن می‌تواند پس از پر شدن ظرفیت ذخیره به تولید میدان‌ها نیز فشار وارد کند.

در جنگ ۴۰ روزه نیز صادرات نفت ادامه پیدا کرد و براساس اعلام رسمی از آغاز جنگ تا برقراری آتش‌بس موقت توقفی در جریان صادرات گزارش نشد. برای صنعتی که همزمان باید سوخت داخل را تأمین کند و تولید بالادست را نیز حفظ کند استمرار این بخش نشان می‌دهد مدیریت بحران تنها به جایگاه‌های بنزین محدود نبوده است.

در همین زمینه پاک نژاد وزیر نفت یکی از اقدامات ماندگار صنعت نفت در جنگ را استمرار صادرات نفت دانست و گفت: در فاصله جنگ ۴۰ روزه، از نهم اسفندماه تا اواخر فروردین که به یک آتش‌بس موقت رسیدیم، صادرات نفت خام کشور حتی یک ساعت قطع نشد.

پاک‌نژاد با اشاره به شدت حملات به جزیره خارک اظهار کرد: جزیره خارک بیش از ۵۵۰ بار مورد اصابت قرار گرفت؛ جزیره‌ای که حدود ۲۳ یا ۲۴ کیلومتر وسعت دارد و این سطح از اصابت بسیار زیاد است.

وی افزود: اما زیر بمباران، همکاران ما کشتی‌ها را بارگیری می‌کردند. این یکی از کارهایی است که واقعاً معتقدم تاریخ باید درباره آن قضاوت کند و وظیفه خود می‌دانم در مقابل این کار ارزشمند همکاران صنعت نفت، به‌ویژه در حوزه صادرات نفت، سر تعظیم فرود بیاورم.

گفتنی است در روزهایی که مصرف بنزین تا ۱۹۷ میلیون لیتر بالا رفت تولید ادامه داشت و شبکه توزیع از کار نیفتاد. جریان گاز کشور حفظ شد و سوخت‌رسانی به نیروگاه‌ها و بخش‌های مختلف ادامه پیدا کرد و صادرات نفت نیز در دوره جنگ متوقف نشد.

گفتنی است شبکه انرژی در شرایطی که همزمان با افزایش مصرف و فشار بر زیرساخت‌ها روبه‌رو بود به بحران سراسری نرسید. مطالبه اصلی از اینجا به بعد این است که تجربه روزهای جنگ به بخشی از برنامه دائمی صنعت تبدیل شود و شبکه برای بحران بعدی فقط به واکنش سریع نیروهای عملیاتی متکی نباشد.

توان عبور از یک بحران مهم است اما مهم‌تر از آن این است که ضعف‌هایی که همان بحران نشان داده پیش از تکرار شرایط مشابه برطرف شوند.