سهم ایران از کیک بریکس/ تجارت ۶۲ میلیارد دلاری در انتظار زیرساخت‌های مالی

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - حضور ایران در هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو، در شرایطی صورت می‌گیرد که این گروه به یکی از مهم‌ترین کانون‌های اقتصادی و تجاری «جنوب جهانی» تبدیل شده است. افزایش وزن اقتصادی اعضای بریکس و تلاش این مجموعه برای ایجاد سازوکارهای مستقل مالی و تجاری، باعث شده است عضویت ایران در این گروه بیش از آنکه صرفاً یک دستاورد دیپلماتیک تلقی شود، به یک آزمون اقتصادی برای کشور تبدیل شود؛ آزمونی که نتیجه آن باید در تجارت، سرمایه‌گذاری، تأمین مالی و کاهش هزینه مبادلات خارجی ایران دیده شود.

 بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (آنکتاد)، صادرات کالایی اعضای بریکس در سال ۲۰۲۴ به حدود ۶ تریلیون دلار و واردات آنها به حدود ۵ تریلیون دلار رسیده است. تجارت درون‌گروهی نیز به حدود ۱.۲ تریلیون دلار افزایش یافته است. این ارقام نشان می‌دهد بریکس دیگر صرفاً یک چارچوب سیاسی برای هماهنگی میان کشورهای عضو نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ مصرف‌کننده، تولیدکننده، صادرکننده انرژی و صاحب بازارهای سرمایه را در کنار یکدیگر قرار داده است.

 ایران نیز از سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل بریکس درآمده و در کنار چین، هند، روسیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، مصر، اتیوپی، اندونزی، برزیل و آفریقای جنوبی در این گروه حضور دارد. با این حال، اهمیت عضویت ایران را نمی‌توان تنها با تعداد اعضا یا وزن اقتصادی این گروه سنجید؛ پرسش اصلی این است که این عضویت چه تغییری در مناسبات اقتصادی ایران با این کشورها ایجاد خواهد کرد.

تجارت ایران و بریکس؛ ظرفیت بزرگی که از قبل وجود داشته است

 نگاهی به آمار تجارت خارجی ایران نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از ارتباط تجاری کشور با اعضای بریکس حتی پیش از عضویت رسمی ایران شکل گرفته بود.

 بر اساس داده‌های منتشرشده در بولتن اقتصادی بریکس، صادرات گمرکی ایران به کشورهای عضو این گروه در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۳.۷ میلیارد دلار و واردات ایران از این کشورها حدود ۳۸.۸ میلیارد دلار بوده است. بنابراین، حجم تجارت ایران با بریکس پیش از آنکه یک ظرفیت بالقوه باشد، بخشی از واقعیت کنونی اقتصاد خارجی کشور است.

 از این منظر، چالش اصلی برای ایران، صرفاً افزایش حجم تجارت نیست؛ بلکه ارتقای کیفیت تجارت است. اگر عضویت در بریکس بتواند هزینه انتقال پول، ریسک مبادلات، هزینه بیمه و حمل‌ونقل و موانع ناشی از تحریم‌ها را کاهش دهد، آن زمان می‌توان گفت این عضویت از سطح سیاسی به یک مزیت اقتصادی واقعی تبدیل شده است.

  نقطه کلیدی؛ معماری مالی بریکس

در شرایط تحریم، یکی از مهم‌ترین موضوعات برای ایران، نه پیدا کردن بازار بلکه امکان انجام معامله و تسویه امن و کم‌هزینه آن است. به همین دلیل، مباحث مطرح‌شده در اجلاس وزرای اقتصاد بریکس درباره ارزهای محلی، توسعه نظام‌های پرداخت و بانک توسعه جدید بریکس اهمیت ویژه‌ای برای تهران دارد.

 سیدعلی مدنی‌زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، که برای حضور در اجلاس وزرای اقتصاد بریکس به بمبئی سفر کرده بود، با اشاره به مباحث مطرح‌شده در این نشست گفت موضوعاتی از جمله استفاده از ارزهای محلی، توسعه روابط و تجارت میان کشورهای عضو و توسعه نظام‌های پرداخت مورد بررسی قرار گرفته است.

 به گفته مدنی‌زاده، توسعه سیستم‌های پرداخت میان کشورهای عضو می‌تواند به پایداری تجارت و پایداری مالی میان این کشورها کمک کند. او همچنین بانک توسعه جدید بریکس را یکی دیگر از موضوعات مهم مطرح‌شده در نشست وزرای اقتصاد دانست.

 این اظهارات از آن جهت اهمیت دارد که برای ایران، ایجاد مسیرهای پرداخت مستقل می‌تواند یکی از حلقه‌های مفقوده توسعه تجارت با اعضای بریکس باشد. در واقع اگر کالا و خدمات امکان معامله داشته باشند اما پول نتواند با هزینه و ریسک قابل‌قبول جابه‌جا شود، ظرفیت تجارت عملاً محدود خواهد ماند.

 مدنی‌زاده: بریکس در کوتاه‌مدت و بلندمدت اهمیت دارد

 وزیر اقتصاد همچنین درباره ظرفیت بریکس و سازمان همکاری شانگهای برای کاهش آثار تحریم‌ها گفت که این ظرفیت‌ها در کوتاه‌مدت می‌توانند در کاهش آثار تحریم‌ها مؤثر باشند، اما بریکس در بلندمدت نقش بسیار کلیدی خواهد داشت.

 مدنی‌زاده با اشاره به وزن جمعیتی و اقتصادی بریکس اظهار کرد که حدود ۵۰ درصد جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که عضو بریکس هستند و این گروه حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارد.

 این اعداد، تصویری از اندازه بازاری ارائه می‌دهد که ایران تلاش می‌کند از طریق عضویت در بریکس سهم بیشتری از آن به دست آورد. البته سهم گرفتن از این بازار، صرفاً با عضویت سیاسی اتفاق نمی‌افتد و به اصلاح سازوکارهای تجاری، بانکی، لجستیکی و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

  پزشکیان؛ بریکس باید از شعار به سازوکار عملی برسد

 در همین چارچوب، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در سخنرانی خود در اجلاس سران بریکس بر ضرورت تبدیل چندجانبه‌گرایی از یک شعار سیاسی به سازوکارهای عملی تأکید کرد.

 پزشکیان در سخنان خود، مسئله حکمرانی جهانی را به موضوعاتی همچون حاکمیت کشورها، مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و اصلاح ساختارهای بین‌المللی پیوند زد و گفت اگر قواعد بین‌المللی برای برخی کشورها الزام‌آور و برای برخی دیگر قابل تفسیر باشد، نمی‌توان از چندجانبه‌گرایی واقعی سخن گفت.

 رئیس‌جمهور همچنین چهار محور را به‌عنوان پایه‌های حکمرانی فراگیر مورد تأکید قرار داد: احترام برابر به حاکمیت کشورها، اصلاح ساختارهای حکمرانی جهانی، تبدیل چندجانبه‌گرایی از شعار به عمل و مقابله با تحریم‌های یکجانبه.

 اما از منظر اقتصادی، شاید مهم‌ترین بخش سخنان پزشکیان، تأکید بر توسعه تجارت با ارزهای ملی، تقویت سازوکارهای پرداخت مستقل و افزایش نقش بانک توسعه جدید بریکس باشد. این موارد دقیقاً در نقطه‌ای قرار می‌گیرند که منافع ژئوپلیتیکی بریکس با نیازهای عملی اقتصاد ایران تلاقی پیدا می‌کند.

 پزشکیان همچنین بر توسعه همکاری میان اعضا در حوزه‌های علم و فناوری، انرژی و امنیت غذایی تأکید کرد؛ حوزه‌هایی که برای اقتصاد ایران، هم از منظر صادرات و هم از منظر جذب سرمایه و فناوری، اهمیت قابل توجهی دارند.

  دلارزدایی؛ فرصت یا پروژه‌ای بلندمدت؟

 یکی از محورهای پررنگ اجلاس، موضوع کاهش وابستگی به دلار و توسعه سازوکارهای مالی مستقل بود. مدنی‌زاده با اشاره به فضای حاکم بر نشست وزرای اقتصاد و بخش نخست اجلاس سران گفت اجماع قابل‌توجهی وجود داشته که بریکس و سازمان همکاری شانگهای می‌توانند فرصت مناسبی برای مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و حرکت در مسیر دلارزدایی ایجاد کنند.

 البته باید میان «کاهش وابستگی به دلار» و «حذف دلار از تجارت جهانی» تفاوت قائل شد. تحقق شبکه‌ای گسترده از پرداخت‌های غیر دلاری، نیازمند ایجاد زیرساخت‌های بانکی، استانداردهای مشترک، اعتماد میان بانک‌ها و ثبات مقررات است. بنابراین، این فرآیند احتمالاً تدریجی خواهد بود.

 برای ایران اما حتی ایجاد بخشی از این زیرساخت‌ها نیز می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ زیرا در شرایط تحریم، هر مسیر پرداخت معتبر و کم‌هزینه جدید می‌تواند بخشی از هزینه مبادلات خارجی کشور را کاهش دهد.

 بخش خصوصی؛ حلقه‌ای که باید به بریکس متصل شود

 در این میان، موفقیت اقتصادی عضویت ایران در بریکس بدون مشارکت بخش خصوصی دشوار خواهد بود. فرزین پردیس، عضو هیئت‌رئیسه اتاق بازرگانی تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران با تأکید بر همین موضوع معتقد است بنگاه‌های خصوصی باید یا از مسیر صادرات برای کشور ارزآوری کنند یا با تولید کالاها و خدمات مورد نیاز، به حفظ اشتغال، افزایش تاب‌آوری اقتصادی و تأمین نیازهای مردم کمک کنند.

 به گفته پردیس، اگرچه اهمیت بخش خصوصی و نقش آن در اقتصاد امروز برای بسیاری روشن است، اما هنگام رسیدن به مرحله اجرا و تقسیم واقعی نقش میان دولت و بخش خصوصی، موانع خود را نشان می‌دهند و بسیاری از فعالان اقتصادی نسبت به این وضعیت گلایه دارند.

 او همچنین با اشاره به تجربه کشورهای عضو بریکس گفت در بسیاری از این کشورها سهم بخش خصوصی افزایش یافته و این بخش به موتور محرک فناوری، رشد اقتصادی و افزایش رفاه جامعه تبدیل شده است.

 از نگاه پردیس، حضور فعالان بخش خصوصی در سازوکارهای بریکس اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه بخش خصوصی کشورهای عضو می‌تواند در بسیاری از موارد با بخش خصوصی ایران همکاری مستقیم‌تری داشته باشد. او با اشاره به اجلاس هند گفت پنج نماینده از سوی اتاق تهران و شورای تجاری بریکس در این اجلاس حضور داشته‌اند و در کمیسیون‌ها و نشست اصلی مشارکت کرده‌اند.

 این موضوع می‌تواند یکی از الزامات تبدیل فرصت بریکس به نتیجه اقتصادی باشد: دیپلماسی دولتی باید به قراردادهای تجاری بخش خصوصی منتهی شود.

مسئله اصلی؛ آیا بریکس می‌تواند هزینه تجارت ایران را کاهش دهد؟

 در نهایت، شاید مهم‌ترین معیار سنجش موفقیت ایران در بریکس نه تعداد نشست‌ها و بیانیه‌ها، بلکه چند شاخص کاملاً اقتصادی باشد: آیا تجارت ایران با اعضای بریکس افزایش پیدا می‌کند؟ آیا سهم صادرات ایران رشد می‌کند؟ آیا سرمایه‌گذاری مشترک شکل می‌گیرد؟ آیا انتقال پول آسان‌تر و ارزان‌تر می‌شود؟ آیا شرکت‌های ایرانی به زنجیره‌های ارزش اعضای بریکس متصل می‌شوند؟

 اگر پاسخ این پرسش‌ها در سال‌های آینده مثبت باشد، می‌توان گفت عضویت ایران در بریکس از یک دستاورد سیاسی به یک مزیت اقتصادی تبدیل شده است.

 در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بخش قابل‌توجهی از ظرفیت بریکس در سطح دیپلماتیک باقی بماند. زیرا بریکس، با وجود برخورداری از حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و نیمی از جمعیت جهان، خودبه‌خود نمی‌تواند مشکلات تجارت خارجی ایران را حل کند.

 مسئله اصلی، استفاده ایران از این ظرفیت است. ایجاد سازوکارهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی، تقویت بانک توسعه جدید، توسعه تجارت بخش خصوصی، سرمایه‌گذاری مشترک و اتصال به زنجیره‌های تولید و فناوری کشورهای عضو، حلقه‌هایی هستند که در صورت تکمیل شدن می‌توانند بریکس را برای اقتصاد ایران به یک ابزار واقعی تبدیل کنند.

 از این منظر، سخنان مدنی‌زاده و پزشکیان در اجلاس هند را می‌توان در یک نقطه مشترک خلاصه کرد: بریکس زمانی برای ایران اهمیت اقتصادی واقعی پیدا می‌کند که همکاری‌های سیاسی به زیرساخت‌های مالی، تجارت واقعی، سرمایه‌گذاری و حضور فعال بخش خصوصی تبدیل شود.

 و شاید مهم‌ترین فرصت ایران دقیقاً در همین نقطه باشد؛ کشوری که هم‌اکنون بخش بزرگی از تجارت خارجی خود را با اعضای بریکس انجام می‌دهد، اکنون این امکان را دارد که به جای صرفاً افزایش حجم این تجارت، برای کاهش هزینه، ریسک و وابستگی‌های آن مذاکره کند.