ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های معدنی و صنعتی در اولویت است
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - محمود سمعیی‌نژاد، معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس هیئت عامل ایمیدرو، با تأکید بر ضرورت ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های معدنی و صنعتی کشور، پدافند غیرعامل را بخشی از مسئولیت راهبردی مدیران در حوزه امنیت اقتصادی، استمرار تولید و صیانت از سرمایه‌های ملی دانست.
وی بر ضرورت نهادینه‌سازی الزامات پدافند غیرعامل در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی، برنامه‌های توسعه‌ای و فرآیندهای سرمایه‌گذاری تأکید کرد.
وی با بیان اینکه پدافند غیرعامل نباید صرفاً به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و اقدامات اداری محدود شود، اظهار کرد: پدافند غیرعامل بخشی از مسئولیت راهبردی مدیران در قبال امنیت اقتصادی، استمرار تولید، حفظ سرمایه‌های ملی و حفاظت از زیرساخت‌های کشور است و باید در متن تصمیم‌گیری‌ها، تخصیص منابع و ارزیابی عملکرد مجموعه‌ها قرار گیرد.
پدافند غیرعامل؛ ضرورتی راهبردی برای زنجیره معدن و صنایع معدنی
معاون وزیر صمت با اشاره به جایگاه بخش معدن و صنایع معدنی در اقتصاد کشور گفت: زنجیره معدن و صنایع معدنی از اکتشاف و استخراج تا فرآوری، تولید محصولات فلزی و غیرفلزی، حمل‌ونقل، تأمین مواد اولیه صنایع پایین‌دستی و صادرات امتداد دارد و هرگونه اختلال جدی در حلقه‌های اصلی این زنجیره می‌تواند بر تولید، اشتغال، تأمین مواد اولیه و عملکرد سایر بخش‌های اقتصادی اثرگذار باشد.
سمعیی‌نژاد افزود: صیانت از ظرفیت‌های معدنی و صنعتی کشور صرفاً به معنای جلوگیری از خسارت نیست، بلکه حفظ قابلیت فعالیت و تولید در شرایط دشوار نیز بخش مهمی از این مسئولیت را تشکیل می‌دهد.
وی سه مؤلفه «پیشگیری، تاب‌آوری و تداوم فعالیت» را از محورهای اصلی پدافند غیرعامل برشمرد و تصریح کرد: شناسایی تهدیدات و کاهش آسیب‌پذیری‌ها پیش از وقوع حادثه، توانایی مجموعه‌ها برای مدیریت اختلال و حفظ عملکردهای ضروری و همچنین بازگشت سریع به شرایط پایدار، باید در برنامه‌های عملیاتی شرکت‌های مرتبط با ایمیدرو مورد توجه قرار گیرد.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو همچنین بر ضرورت لحاظ کردن ملاحظات پدافند غیرعامل از مراحل اولیه طراحی پروژه‌ها تا انتخاب فناوری، خرید تجهیزات، اجرا، بهره‌برداری و توسعه تأکید کرد و گفت: توجه به این الزامات از ابتدای طراحی، امکان کاهش آسیب‌پذیری‌ها با هزینه کمتر را فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو، ملاحظات پدافندی باید یکی از معیارهای جدی ارزیابی طرح‌های توسعه‌ای و تصمیم‌های مهم سرمایه‌گذاری باشد.
ضرورت شناسایی تهدیدات و آمادگی برای شرایط بحرانی
وی با اشاره به تغییر ماهیت تهدیدات و مخاطرات زیرساخت‌های صنعتی، خاطرنشان کرد: مدیریت زیرساخت‌های بزرگ صنعتی نمی‌تواند صرفاً بر تجربه‌های گذشته یا واکنش پس از وقوع حادثه متکی باشد و لازم است مخاطرات طبیعی، فنی، عملیاتی، سایبری و اختلالات زنجیره تأمین به‌صورت مستمر ارزیابی شوند.
به گفته سمعیی‌نژاد، اختلال در تأمین برق، آب، سوخت و مواد مصرفی، آسیب به تجهیزات کلیدی، حوادث صنعتی، قطع ارتباطات، اختلال در سامانه‌های فناوری اطلاعات و کنترل صنعتی و مشکلات حمل‌ونقل، از جمله مخاطراتی هستند که باید در برنامه‌ریزی‌های پدافند غیرعامل مورد توجه قرار گیرند.
وی افزود: هر مجتمع معدنی و صنعتی باید متناسب با موقعیت جغرافیایی، نوع فعالیت، فناوری‌های مورد استفاده، وابستگی‌های زیرساختی و پیامدهای احتمالی توقف فعالیت، ارزیابی ریسک اختصاصی داشته باشد. در این مسیر، شناسایی دارایی‌ها و فرآیندهای حیاتی، تعیین تجهیزات و خدمات ضروری برای استمرار تولید و پیش‌بینی راهکارهای جایگزین در صورت از دست رفتن منابع یا تجهیزات کلیدی، از اقدامات ضروری است.
معاون وزیر صمت با تأکید بر ضرورت تدوین و آزمون برنامه‌های مدیریت بحران بیان کرد: برنامه‌های مقابله با بحران زمانی اثربخش هستند که در شرایط واقعی قابلیت اجرا داشته باشند. ازاین‌رو، باید مسئولیت واحدها، مسیرهای ارتباطی، نحوه اعلام وضعیت، اقدامات جایگزین و فرآیند بازگشت به شرایط عملیاتی به‌روشنی مشخص شود.
وی برگزاری مانورهای هدفمند و متناسب با سطح ریسک هر مجموعه را ضروری دانست و اظهار کرد: این تمرین‌ها باید توان تصمیم‌گیری، هماهنگی میان بخش‌ها، اجرای برنامه‌های جایگزین و قابلیت بازگشت به فعالیت پایدار را ارزیابی کنند و به اجرای تشریفاتی دستورالعمل‌ها محدود نشوند.
امنیت سایبری و پایداری زنجیره تأمین در اولویت قرار گیرد
سمعیی‌نژاد با اشاره به افزایش وابستگی فعالیت‌های تولیدی به سامانه‌های هوشمند، تجهیزات کنترل خودکار و ارتباطات دیجیتال، امنیت سایبری را یکی از موضوعات مهم در برنامه جامع پدافند غیرعامل دانست.
وی گفت: رخدادهای سایبری در صورت وجود وابستگی‌های فنی و ارتباطی می‌توانند فراتر از سامانه‌های اداری گسترش یابند و بر فرآیندهای عملیاتی تأثیر بگذارند. بنابراین، حفاظت از شبکه‌های صنعتی، کنترل دسترسی، مدیریت آسیب‌پذیری‌ها، پشتیبان‌گیری امن از داده‌های حیاتی، آزمون دوره‌ای بازیابی اطلاعات و تدوین برنامه پاسخ به رخدادهای سایبری باید در دستور کار قرار گیرد.
وی همچنین بر ضرورت هماهنگی میان مسئولان پدافند غیرعامل، فناوری اطلاعات، بهره‌برداری و ایمنی تأکید کرد و افزود: مدیریت مخاطرات سایبری در محیط‌های صنعتی باید با الزامات ایمنی تجهیزات، تداوم فرآیندها و شرایط تخصصی بهره‌برداری هماهنگ باشد.
معاون وزیر صمت با اشاره به اهمیت تأمین تجهیزات و قطعات راهبردی تصریح کرد: وابستگی به تأمین‌کنندگان خاص و اقلامی که جایگزینی آنها زمان‌بر است، باید شناسایی شود و متناسب با میزان اهمیت هر قلم، راهکارهایی همچون تأمین‌کنندگان جایگزین، ذخایر احتیاطی منطقی، تعمیر و نگهداری پیشگیرانه و مسیرهای جایگزین تأمین مورد بررسی قرار گیرد.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو، مسئولیت‌پذیری مشخص، شاخص‌های قابل سنجش و پیگیری مستمر را سه اصل اساسی برای ارزیابی اثربخشی اقدامات پدافند غیرعامل عنوان کرد و گفت: پدافند غیرعامل مسئولیت یک واحد سازمانی به‌تنهایی نیست و تحقق اهداف آن به مشارکت مدیران ارشد، مدیران مجتمع‌ها و مسئولان بخش‌های فنی و عملیاتی نیاز دارد.
وی در تشریح اولویت‌های اجرایی این حوزه، تکمیل ارزیابی ریسک و تعیین اولویت‌ها، تدوین و آزمون برنامه‌های تداوم فعالیت، تقویت آموزش و آمادگی نیروی انسانی، توسعه هماهنگی بین‌بخشی، ارزیابی مستمر و گزارش‌دهی اثربخش و پیوند دادن الزامات پدافند غیرعامل با نظام بودجه‌ریزی و تصمیم‌گیری را از جمله اقدامات ضروری برشمرد.
سمعیی‌نژاد تأکید کرد: هر مجموعه باید فهرست به‌روز زیرساخت‌ها و فرآیندهای حیاتی خود را تهیه و بر اساس میزان آسیب‌پذیری و پیامدهای احتمالی اختلال، برنامه‌ای عملیاتی شامل اقدامات ضروری، مسئول اجرا، زمان‌بندی، منابع مورد نیاز و شاخص‌های سنجش پیشرفت تدوین کند.
وی افزود: برنامه تداوم فعالیت باید نحوه تأمین جایگزین منابع ضروری، حفاظت از اطلاعات، ارتباطات اضطراری، اولویت‌بندی تولید و بازگشت مرحله‌ای به شرایط پایدار را پوشش دهد. البته تداوم فعالیت به معنای ادامه تولید به هر قیمت نیست و تمام تصمیم‌ها باید با رعایت الزامات ایمنی، حفاظت از نیروی انسانی، محیط زیست و مقررات مربوط اتخاذ شوند.
معاون وزیر صمت همچنین آموزش متناسب با مسئولیت کارکنان، ثبت و تحلیل نتایج مانورها، تدوین برنامه‌های اصلاحی برای رفع نقاط ضعف و ایجاد سازوکار مشخص برای تبادل اطلاعات ضروری و گزارش سریع رخدادها را از الزامات ارتقای آمادگی سازمانی دانست.
وی با اشاره به ضرورت اصلاح رویکرد گزارش‌دهی در حوزه پدافند غیرعامل گفت: گزارش‌های دوره‌ای باید بر شاخص‌های قابل سنجش، از جمله میزان پوشش ارزیابی ریسک زیرساخت‌های حیاتی، پیشرفت اقدامات اصلاحی، آمادگی برنامه‌های تداوم فعالیت، نتایج مانورها، زمان بازیابی خدمات ضروری و تعداد نواقص پرریسک رفع‌شده متمرکز باشند.
به گفته وی، هدف از گزارش‌دهی، افزایش حجم گزارش‌های اداری نیست، بلکه فراهم کردن زمینه تصمیم‌گیری بهتر، شناسایی موانع اجرایی و تخصیص مؤثر منابع است.
ضرورت پیوند اقدامات پدافندی با بودجه‌ریزی و سرمایه‌گذاری
سمعیی‌نژاد با تأکید بر اینکه شناسایی آسیب‌پذیری‌ها بدون اقدام اصلاحی کافی نیست، اظهار کرد: گاهی یک آسیب‌پذیری به‌درستی شناسایی می‌شود، اما به دلیل کمبود اعتبار، تأخیر در تأمین تجهیزات یا مشخص نبودن مسئول پیگیری، برای مدت طولانی برطرف نمی‌شود.
وی افزود: برای جلوگیری از تداوم چنین وضعیتی، اقدامات اصلاحی باید بر اساس میزان ریسک اولویت‌بندی شوند و نیازهای ضروری در فرآیندهای برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی مورد توجه قرار گیرند. همچنین لازم است اقدامات فوری، میان‌مدت و بلندمدت از یکدیگر تفکیک شوند تا منابع موجود با بیشترین اثربخشی به کار گرفته شوند.
رئیس هیئت عامل ایمیدرو با تأکید بر ضرورت تبدیل مصوبات به نتایج عملیاتی گفت: برای هر مصوبه باید مسئول اجرا، مهلت تحقق، منابع مورد نیاز و معیار ارزیابی مشخص باشد. بر این اساس، خروجی جلسات پدافند غیرعامل باید در قالب برنامه اجرایی روشن تنظیم شود و اقدامات اولویت‌دار هر مجموعه، مسئول پیگیری، زمان‌بندی اجرا و شاخص ارزیابی آن تعیین شود.
وی افزود: در گام نخست باید تکمیل ارزیابی ریسک، شناسایی نواقص پرخطر و تعیین اقدامات فوری در اولویت قرار گیرد؛ سپس برنامه‌های تداوم فعالیت و پاسخ به بحران آزمون شوند و نتایج ارزیابی‌ها مبنای اصلاح برنامه‌ها و تخصیص منابع قرار گیرند.
کاهش آسیب‌پذیری و استمرار تولید؛ معیار اصلی موفقیت
معاون وزیر صمت با تأکید بر مسئولیت مشترک مدیران و کارشناسان در صیانت از سرمایه‌های ملی اظهار کرد: بخش معدن و صنایع معدنی از اهمیت بالایی در توسعه اقتصادی کشور برخوردار است و حفاظت از زیرساخت‌ها، تجهیزات، نیروی انسانی، اطلاعات و زنجیره‌های تأمین آن، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت همه بخش‌های مسئول است.
وی خاطرنشان کرد: برای تحقق این هدف، باید پدافند غیرعامل از یک موضوع صرفاً تخصصی به یکی از مؤلفه‌های اصلی حکمرانی سازمانی و مدیریت راهبردی تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که تهدیدات به‌صورت واقع‌بینانه شناسایی، آسیب‌پذیری‌ها پیش از وقوع حادثه کاهش و آمادگی مجموعه‌ها از طریق تمرین و ارزیابی مستمر سنجیده شود.
سمعیی‌نژاد سه محور را در این زمینه مورد تأکید قرار داد و گفت: پدافند غیرعامل باید پیش از وقوع بحران در تصمیم‌های مدیریتی حضور داشته باشد؛ معیار موفقیت نیز نه تعداد جلسات و گزارش‌ها، بلکه میزان کاهش آسیب‌پذیری، افزایش آمادگی و توان استمرار فعالیت‌های حیاتی است. همچنین مسئولیت‌پذیری مدیران، هماهنگی بین‌بخشی و پیگیری مستمر، سه رکن اصلی تبدیل برنامه‌های پدافند غیرعامل به نتایج عملیاتی به شمار می‌روند.
وی ابراز امیدواری کرد با هم‌افزایی مدیران و کارشناسان، سطح آمادگی و تاب‌آوری مجموعه‌های مرتبط با ایمیدرو ارتقا یابد و اقدامات مؤثرتری برای حفاظت از سرمایه‌های ملی، استمرار تولید و تحقق اهداف توسعه‌ای کشور انجام شود.
