متقی: تفاهنامه اسلام‌آباد قابلیت اجرا ندارد

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محمد امیرحسینی - ابراهیم متقی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در نشست هم‌اندیشی تخصصی «نقش ایران در بازسازی نظم منطقه» اظهار کرد: در حوزه سیاسی، مهم‌ترین بحث این است که آیا ما ایرانی هستیم، مسلمان هستیم یا هم ایرانی و هم مسلمان؟ آیا نگاه ما مربوط به مقاومت است؟ آیا نگاه این است که حفظ امنیت منطقه‌ای را داشته باشیم یا اینکه کارگزار قدرت‌های بزرگ باشیم؟

متقی گفت: ژئوپلیتیک ایران می‌گوید که می‌توان بازیگری بود که دارای قدرت منطقه‌ای است، مشروط بر اینکه در تعارض با قدرت‌های بزرگ قرار نگیریم و یا اگر قرار گرفتیم، یک قدرت بزرگ حامی راهبردی ما باشد. اینجا پیوند معادله قدرت، امنیت و ژئوپلیتیک مطرح می‌شود. نگاهی که ایران در طول تاریخ داشته، نگاهی مبتنی بر حفظ هویت و حفظ موقعیتی است که ریشه‌های ذهنی آن امپراتوری است.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: این بحثی است که روح‌الله رمضانی دارد. ایرانی امروز، ایرانی‌ای است که اگرچه بخشی از این دیوارهای امپراتوری فرو ریخته، اصل این ذهنیت را ما ایرانی‌ها داریم. در دوره قاجار، وقتی پادشاه را می‌خواستند خطاب قرار بدهند، «قبله عالم» بود. در زمان پهلوی، وقتی می‌خواستند او را خطاب قرار بدهند، «شاهنشاه» بود. شاهنشاه یعنی شاه شاهان؛ یعنی اگر این منطقه، منطقه پادشاه‌خیز است، شاه شاهانش اینجاست. کتاب «قبله عالم» را منتشر می‌کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: ژئوپولیتیک ایران، وقتی به جمهوری اسلامی می‌رسیم، به صورت ناخودآگاه، وقتی صحبت از ولی فقیه می‌کنیم، می‌گوییم ولی امر مسلمین جهان. حالا در خود ایران، خیلی‌ها خط سیاسی‌شان با حکومت متفاوت است و خیلی‌هایشان مذهبشان اهل تسنن است. دور و بر ما مجموعه‌های زیادی از اهل سنت قرار دارند، ولی یک نکته بسیار اساسی و بنیادین وجود دارد و آن این است که مسئله ایران به عنوان مرکز منطقه، در تفکر راهبردی ایران وجود داشته و وجود دارد.

متقی گفت: به همین دلیل است که نتانیاهو یک بحث خیلی بزرگ دارد؛ ایران خیلی بزرگ است. بحثش این بود که ایران باید تجزیه بشود. آغاز جنگ هم، اگر یادتان باشد، تجهیز کردن کردها و تجهیز کردن خیلی از مجموعه‌ها در حوزه سیستان و بلوچستان، برای این بود که مرکزیت را بزنند. این مفهوم‌سازی و این کار را روز اول جنگ انجام دادند. اگر دقت کرده باشید، تمامی پاسگاه‌های انتظامی را در مراکز مختلف مرزی و هویتی زدند. به چه دلیل؟ به این دلیل که این وضعیت، به قول معروف، تجزیه ایران را ایجاد کند.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: تفکرشان این بود که جنگ در ایران به سرعت تمام می‌شود، ولی یک بحثی فولر در آن کتابش دارد. می‌گوید ممکن است ایران، این را در سال ۱۹۹۲ نوشته، در جدال با قدرت‌های بزرگ دچار مشکلات سهمی بشود، ولی هیچ کشوری در قضیه پیروز در رابطه با ایران بیرون نخواهد بود.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: وضعیتی که ما امروز داریم این است که چه باید بکنیم؟ پس وقتی که می‌گوییم چه کسی هستیم، ما کسی هستیم که می‌تواند هویت امنیت‌ساز را برای محیط منطقه ایجاد کند. کسی که هویت امنیت‌ساز ایجاد می‌کند، می‌تواند بازیگری باشد که امنیت را هم از بین ببرد. پس ایران در گام نخست می‌تواند بازیگر امنیت‌ساز باشد.

متقی گفت: نکته دومی که وجود دارد این است که به لحاظ موازنه قدرت، قدرت ما با قدرت‌های بزرگ، به لحاظ ابزار تکنولوژی و به لحاظ بهره‌گیری از تکنولوژی‌های تسلیحاتی جدید، متوازن نیست. خب، اینجا چه باید بکند؟ ایران، اولاً برای ترمیم این مسئله از جنگ نامتقارن بهره می‌گیرد.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: این بحث ایران و تمامی کشورهای حوزه خلیج فارس است. ۴۸ سال ایران صبر کرد. آن‌ها رفتند تبانی کردند، رفتند پایگاه دادند، رفتند برنامه‌ریزی امنیتی علیه ایران انجام دادند. ایران سکوت کرد و چاره‌ای جز این امر نداشت، ولی وقتی که بحث موجودیت مطرح بشود، راهبرد ایران، راهبرد نامتقارن خواهد بود. چرا؟ چون راهبرد نامتقارن، راهبرد ضعفا است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: همان‌گونه که فوکو وقتی انقلاب شد، بحثش این بود که انقلاب ایران اولین انقلاب پست‌مدرنیستی جهان است. حرفش این بود که مقاومت، سلاح ضعفا است. مقاومت، سلاح ضعفا است. خب، وقتی که یک پس‌هویت داریم، ایرانی، کنترل منطقه‌ای دارید، راهبردت راهبرد نامتقارن است. محور اصلی هم مقاومت است. اینجا هستش که تو می‌توانی کنش قدرت‌های بزرگ را خنثی کنی.

متقی گفت: چگونه؟ قدرت‌های بزرگ را می‌توانید خنثی کنید، آن‌گونه که جنگ، ببخشید، در آمریکا و اروپا درک شده، در داخل کشور درک نشده است. خواهشی که من دارم این است که حالا نه «پالیسی»، «اینترنشنال سکیوریتی» را، حتی چکیده‌هایش را ببینید؛ در رابطه با این جنگ چه گفتند؟ ایران قادر به این نخواهد بود که توسعه قدرت بدهد، ولی قادر به بازیگری که خواسته باشد توسعه قدرت بدهد، در حوزه‌های سرزمینی خودش، آن را متوقف کند.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: آمریکا برای اینکه بتواند نقش هژمونیک داشته باشد و برای اینکه بتواند روسیه و چین را کنترل کند، باید سه نقش را می‌توانست داشته باشد. نقش اول این است که بتواند منابع را مدیریت کند. یک قدرت بزرگ جهانی، یکی از نقش‌هایش مدیریت منابع است. امروز بحث مربوط به نفت، قیمت نفت و انتقال نفت به عنوان یک ابزار استراتژیک، آمریکایی‌ها خیلی تلاش می‌کنند و از قابلیت‌های مختلفشان هم بهره می‌گیرند. تاکنون موفق‌تر بوده، چون توانسته بازی را به هم بزند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: پس یادمان باشد، برای اینکه یک بازیگر نقش هژمونیک داشته باشد، باید منابع را کنترل کند. این کنترل منابع دچار مشکل شد. نکته دوم، باید بتواند بازیگران را کنترل کند. یکی از این بازیگران و نقشی که می‌تواند ایران داشته باشد و کنشی که می‌تواند داشته باشد، این است که ایران را مورد ضربه و آسیب قرار بدهند. قابلیت‌هایش را زدند، رهبرش را زدند، فرماندهانش را زدند، مقاماتش را زدند، اما راهبردشان را نزدند و نتوانستند بزنند.

متقی گفت: این بحثی که از سان‌تزو وجود داشته، این است که کشوری را اینکه تعدادی را بکشی یا جایی را منهدم کنی، آن زیاد مهم نیست؛ مهم این است که راهبردش را تغییر بدهی و دگرگون بکنی. این کار در رابطه با ایران انجام نشد. کشورهای دیگر هم نتوانستند، علی‌رغم اینکه صدها میلیارد دلار در طی سال‌های گذشته هزینه کردند، حوزه دفاعشان، دفاعشان، امنیتشان را برقرار کنند.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: رهبر شهید یک بحث بنیادین داشت که اگر جنگ علیه ایران شکل بگیرد، این جنگ به همه منطقه منتقل می‌شود. یعنی نشانه این بود که ایران می‌دانست جنگ ممکن است بشود و راهبرد مقابله با جنگ، تکثیر یک بحران است. وقتی که هویت، امنیت، قدرت اقتصادی و موجودیت خدشه‌دار می‌شود، این حق تو هستش که بتوانی برای تثبیت موقعیت خودت و کاهش از این‌ها، جنگ را گسترش بدهی. این خواسته ایران نیست؛ این یک امر دترمینیسم اجتناب‌ناپذیر است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: اصل سوم نیوتن می‌گوید هر عملی را عکس‌العمل مساوی و در خلاف جهت اولیه است. وقتی که بزنید، این به صورت دترمینیستی واکنش خواهد داشت.

متقی گفت: نکته آخری که من می‌خواستم خدمت دوستان عرض کنم، بحث بازیگران بود، منابع بود و سومینش حوادث است. آیا حوادث منطقه‌ای چه وضعیتی خواهد داشت؟ معطوف به ثبات خواهد بود؟ ایران شاید به تنهایی، به دلایل فرهنگی و هویت اجتماعی، نتوانست ثبات‌ساز باشد در محیط منطقه‌ای، اما اگر ثبات و امنیت خودش دستخوش بحران بشود، به صورت شناورناپذیر می‌تواند بی‌ثباتی را منتقل کند.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: آمریکایی‌ها وضعشان این بود که حرف‌های ترامپ را روز اول جنگ ببینید. حرفش این بود که ایران گردن‌کلفت بود. امروز ایران تبدیل شده به یک بازیگر ضعیف. اتفاقاً ایران از آن زمانی توانست اثربخشی بیشتری در بی‌ثبات‌کنندگی فضای اقتصادی منطقه‌ای داشته باشد که جنگ شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: نکته‌ای که وجود دارد و آمریکا به ایران برای دیپلماسی و برای ثبات در داخل کشور نیاز دارد، برای اینکه این امر حاصل بشود، آن نکته‌ای که مطرح شد، دیپلماسی، یادمان باشد، با جنگ یا استراتژی، دو روی یک سکه‌اند. این یک کتابی دارد، «نظریه دیپلماتیک استراتژیک». این دو تا، دو روی یک سکه‌اند و از هم جدا نیستند.

متقی گفت: بعضی‌ها که می‌گویند حوزه دیپلماسی از حوزه راهبردی جداست، اصلاً این مسئله در تفکر راهبردی جهان معنایی ندارد. پس امروز برای ثبات منطقه، آمریکا نیاز دارد که با ایران کار کند.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: توافق اسلام‌آباد از نظر من یک توافق بسیار مطلوبی بود، اما یک اشکال داشت؛ اجرایی نبود و قابلیت اجرا ندارد. می‌دانی به چه خاطر؟ به این دلیل که هر توافقی یک پشتوانه باید داشته باشد. زمانی که ما دانشجو بودیم، یک نویسنده کتابی داشت به عنوان «گل سرخ توحید را تیغ نگهبان است». این توافق هم باید تیغ نگهبانش باشد، به قول معروف، پشتوانه حمایتی برای تثبیت وجود ندارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: آمریکایی‌ها به این مسئله شهره هستند که توافق نمی‌کنند برای اجرا؛ نمونه‌اش برجام. من آن زمان با آن مخالف بودم به چه دلیل؟ به دو دلیل؛ یکی اینکه «کانتینیوتی» ندارد، دوم اینکه «بالانسینگ» ندارد. این بحث توافق اسلام‌آباد هم مشکلش این است.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: بنابراین بحثی که ما امروز داریم این است که آمریکا ایران را نمی‌تواند نادیده بگیرد. پس در اینجا ما برای اینکه بتوانیم از این بحران عبور کنیم، چه باید کرد؟ از قدرت رها نشویم، اندیشه قدرت را نادیده نگیریم. پس در هر مرحله‌ای و در هر فضایی که هستیم، می‌بایست تولید قدرت کنیم و می‌بایست، به قول معروف، قابلیت‌های قدرتمان را افزایش بدهیم.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: دوم اینکه مقاومت در سطح اجتماعی، در سطح ساختاری و در سطح منطقه‌ای، جبهه مقاومت باید بازتولید بشود؛ نه با ادبیات تکراری و نه با ادبیاتی اجباری.

متقی گفت: نکته سوم، انعطاف دیپلماتیک داشته باشیم. این بحث‌هایی که دیپلماسی یعنی، به قول معروف، در فضای موجود یعنی ضرر، این معنا ندارد. ما در شرایط حفظ نظام سیاسی، واجبات توسعه روابط بین‌الملل، این بحث وجود دارد که همه کشورها در فضای «سروایول» باید قرار بگیرند، بقا قرار بگیرند. پس نکته بعدی، انعطاف‌پذیری دیپلماتیک است.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: نکته آخر، مسئله خدمات اجتماعی است. این بحث‌های بنزینی و این شوک‌درمانی جدید، همان حادثه حوادث ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه را ایجاد می‌کند. نمایندگان مجلس، رئیس مجلس، رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس، بدانید بقا و امنیت نیازمند این است که شما در حوزه دیپلماتیک انعطاف داشته باشید، برخی از آن درآمدها منتقل بشود، دولت متکی به جیب خالی فصل‌زده ملت نشود، چون حوادث و مخاطرات بیش از حد و غیرقابل پیش‌بینی را ایجاد خواهد کرد.