سرودی که از نوارهای مخفی به فرودگاه مهرآباد رسید

باشگاه خبرنگاران جوان - شعر، همه زندگی پیرمرد بود؛ حتی در روزهای پایانی حیات اصرار داشت آنها که به دیدنش رفته‌اند، شعری بخوانند، این شد که محمد گلریز در یکی از ملاقات‌ها، بخشی از سرودهای او را خواند.

پیر آرمانگرای شعر انقلاب

حمید سبزواری، پیرمرد آرمان‌گرای انقلاب، اگرچه چندسالی است که چشم از جهان فروبسته، اما به‌واسطه شعرهایش در حافظه جمعی ما ایرانیان زنده است. همه ما کم‌وبیش تعدادی از سرودهای او را که برای پیروزی انقلاب و امام(ره) خلق شده بود، به‌خاطر داریم؛ از «الله اکبر» و «خمینی ای امام» تا «ای مجاهد، ای مظهر شرف».

شعرهای سبزواری، دردمند بود و زبان حال مردم؛ به همین خاطر خیلی زود توانست جای خود را در حافظه جمعی ایرانیان باز کند، از سوی دیگر، زبان پرصلابت و دغدغه اجتماعی سیاسی شاعر، شعرهای او را از بسیاری از سروده‌های دیگر شاعران متمایز می‌کرد. زبان شعر او شکوهمند بود، پرصلابت چون دماوند و مقتدر چون روح جمعی ایرانیان در آستانه پیروزی انقلاب.

انجمن مخفی شاعران انقلاب

او از سبزوار همراه انقلاب شد. بعد از کودتای ۲۸ مرداد، کنار شعر با سخنرانی‌هایش، سعی در همراهی مردم داشت، همین موضوع سبب شد از آموزش و پرورش اخراج شود و مهاجرتی اجباری از سبزوار به تهران را به‌جان بخرد، آمدنش اما به تهران بانی خیر شد، خانه‌اش در خیابان ظفر، به محفلی پنهانی برای شعر انقلاب تبدیل و محل آمدوشد شاعرانی شد که بعدها حلقه اولیه شعر انقلاب لقب گرفتند: سپیده کاشانی، علی معلم، مهرداد اوستا و... .

خانم شکوه‌اقدس شفقی، همسر مرحوم سبزواری، در گفت‌وگویی درباره این ماجرا به تسنیم گفت: «استاد در سبزوار هم شعر انقلابی می‌گفتند، به همین خاطر چند دفعه هم ایشان را در سبزوار گرفته بودند که توانستند به‌واسطه یکی از اقوام آزاد شوند. بعد از ۲۸ مرداد در سبزوار راهپیمایی می‌شد، ایشان علاوه بر گفتن شعر، سخنرانی هم می‌کردند. یک‌مدتی در سبزوار همه کسانی را که فعال بودند، می‌گرفتند، ما هم احساس خطر کردیم، به همین خاطر استاد شبانه به‌همراه برادر من به منزل یکی از اقوام در اسفراین رفتند و از آنجا هم به تهران آمدند، شعرهای استاد را هم جمع کردیم و به منزل مادرشان بردیم تا دست ساواک به آنها نرسد.»

سرودن درباره انقلاب مردم، در سال‌های پایانی دهه ۵۰ کار آسانی نبود؛ آن هم زیر فشارهای سیاسی که حکومت وقت بر اقشار مختلف از جمله هنرمندان حاکم کرده بود، این شد که سبزواری شعرها را که شمارشان کم هم نبود، مجبور بود در جاهای مختلف خانه که کمتر به ذهن می‌رسید چیزی در آن پنهان شده باشد، پنهان می‌کرد.

کم‌کم سرودهای سبزواری در طرف دیگر نوار سخنرانی‌های امام ضبط می‌شد تا هم پوششی برای سخنرانی‌ها باشد تا به دست ساواک نرسد و هم، سرودها از این طریق بین مردم تکثیر شود: «سرود «خمینی ای امام» را من قبل از پیروزی انقلاب سرودم؛ یعنی وقتی که حضرت امام از نجف به پاریس رفتند، در آن موقع اعلامیه‌های حضرت امام به ایران می‌آمد، اگر خاطر دوستان باشد، اعلامیه‌ها وقتی می‌آمد مثل شبنامه تکثیر می‌شد.

بچه‌ها شب‌ها آنها را در خانه‌های اطراف می‌انداختند و سخنرانی‌ها در نوار کاست ضبط می‌شد و کاستش دست به دست می‌چرخید، به‌هرصورت این اعلامیه‌ها و سخنرانی‌ها که کاست می‌شد یک روی نوار، خالی بود و عزیزانی که این نوارها را تکثیر می‌کردند، می‌آمدند و می‌گفتند یک شعری برای آن روی نوار بگو تا ضبط کنیم که فرمایشات حضرت امام که در یک روی نوار بود پوشش داده شود، من هم یکی دو تا شعر دادم یکی «با یاد عاشورا به‌پاخیزید»، یکی هم «خمینی ای امام» بود... .»

استقبال گروه‌های مختلف سیاسی از سرودهای سبزواری

نکته جالب توجه درباره سرودهای سبزواری، همراهی مردم با باورهای سیاسی مختلف بود. شمسایی، از دوستان نزدیک مرحوم سبزواری، دراین‌باره به تسنیم گفت: جلسات فراوانی داشتیم. قبل از انقلاب آن سروده‌هایی که خوانده و ساخته می‌شد، مثل شعر «برخیزیم در هوای آزادی»، بسیاری از دانشجویان حتی دانشجویان چپی مثل نعمت آذر که بعداً از ایران متواری و از جرگه انقلابیون خارج شد، هم این شعر را می‌خواندند.

بعد هم که کمیته ورود امام(ره) تشکیل شد و سروده‌های ویژه ورود امام را می‌ساختیم. در این زمان جمع‌هایی با شاعران و هنرمندانی مثل صبحدل، مرشدزاده، عباس صالحی و دیگران تمرین می‌کردیم. بعد سرود «خمینی ای امام(ره) » و «برخیزید ای شهیدان راه خدا» یا «خوش آمدی امام ما» ساخته و خوانده شد که استقبال مردمی را به‌همراه داشت.

ریالی برای سرودها نگرفت

به‌گفته او؛ در این مدت استاد نزدیک به ۵۰۰ سرود ساختند که اکثر آنها از سوی صداوسیما پخش شد. استاد برای این اشعار پولی دریافت نمی‌کردند و عمده کارها دلی بود که از سر اعتقادات ایشان ساخته و خوانده می‌شد. برخی از سرودهای سبزواری با بزنگاه‌های تاریخی مردم گره خورده است، مانند سرود «خمینی ای امام»، «الله اکبر، خمینی رهبر» که همزمان با ورود امام(ره) در دوازدهم بهمن‌ماه سال ۵۷ در فرودگاه اجرا شد و قطعه «برخیزید ای شهیدان راه خدا» که همزمان با ورود امام(ره) به بهشت زهرا(ع) فراگیر شد: «من احساس کردم اگر امام تشریف بیاورند به اولین جایی که خواهند رفت بهشت زهرا است، چون در جریان‌هایی که قبل از انقلاب پیش آمده بود و کشتاری که از مردم کرده بودند، کلی شهید داشتیم، اما سرود امام را که من سرودم و روی نوار ضبط کردم، این نوار در دست مردم بود، در ماشین نوار را می‌گذاشتند و کسانی که سوار ماشین می‌شدند این سرود را می‌شنیدند و به این صورت تکثیر می‌شد، در ضمن تنها، سرود «خمینی ای امام» نبود بلکه یک سرودی نیز برای زندانی‌ها گفته بودم.»

تهران به حالت انفجار رسیده بود

یادم نیست، یک سرودی که با کلمه زندانی شروع می‌شد که بیشتر آیت‌الله طالقانی مدنظر ما بود، ولی من اینها را به‌دلایلی نتوانستم حفظ کنم، چون واقعاً ترس داشتم که هر آن بریزند به خانه ما و گرفتاری پیش بیاید، اینها از بین رفت، شاید آقای شمسایی اینها را داشته باشد، چون نوارهایشان را ایشان پر می‌کردند. آخرین ضبط «خمینی ای امام»، موقعی بود که امام می‌خواست بیاید به ایران.

وضع تهران خیلی از این جهت آشفته بود و همه در انتظار آمدن امام بودند و می‌خواهم بگویم تهران به حال انفجار رسیده بود، خانواده سلطنتی هم در شرف فرار بودند، ما هم داشتیم آخرین ضبط خمینی ای امام را انجام می‌دادیم که در آنجا بخوانند، بعد هم «برخیزید ای شهیدان راه خدا».

سرود «الله اکبر، خمینی رهبر»، که حمید شاهنگیان اجرای آن را عهده‌دار شد و ابتدا توسط گروهی از جوانان انقلابی به‌صورت «گروه کر» خوانده شد، گرچه پس از پیروزی انقلاب، ارکستر بزرگ سنفونیک، با صدای گلریز، آن را ارائه داد. آهنگ این سرود را احمدعلی راغب ساخت و ارکستر «مفتاح» اجرای آن را به‌عهده داشت:

الله اکبر، خمینی رهبر

این بانگ آزادی است کز خاوران خیزد

فریاد انسان‌هاست کز نای جان خیزد

اعلام طوفان‌هاست کز هر کران خیزد؛

آتش‌فشان قهر ملت‌های دربند است

حبل المتین توده‌های آرزومند است...

شعرهایی که زبان حال مردم شد

سرودی که با حضور ۴میلیون نفر اجرا شد

سرود «خمینی ای امام» نیز توسط همین گروه اجرا شد؛ هرچند شاید نیازی به گروه اجراکننده نداشت؛ چرا که خیل عظیم مشتاقان دیدار امام خمینی و همه مردم آن را به یاد سپرده بودند تا هنگام ورود ایشان توسط آنها و گروه استقبال‌کنندگان، در فرودگاه مهرآباد تهران خوانده شود و این چنین نیز شد. این قطعه در ۱۲ بهمن ماه ۱۳۵۷ در حضور امام(ره) خوانده شد که قسمت معروف و عمده آن، چنین بود:

خمینی ای امام

خمینی ای امام!

ای مجاهد، ای مظهر شرف

ای گذشته ز جان در ره هدف

چون نجات انسان شعار توست

مرگ در راه حق افتخار توست

این تویی این تویی پاسدار حق

ز ما تو را درود، ز ما تو را سلام...

اجرای این سرود تا سال ۶۰ در صداوسیما ممنوع بود، شاهنگیان دلیل آن را تصمیم یک فرد بیسواد به‌خاطر به کار بردن کلمه «مجاهد» عنوان کرد. سرود «برخیزید» که اجرای موسیقیایی آن را نیز شاهنگیان به‌عهده داشت، محصول همین زمان‌سنجی و دغدغه‌مندی سبزواری بود. این قطعه با این پیش‌فرض که امام(ره) پس از ورود به ایران، به بهشت زهرا(ع) خواهند رفت، تهیه و اجرا شد؛ سرودی که به جان‌های شریف و عزیزی اشاره دارد که برای آزادی وطن در خاک آرمیده‌اند:

برخیزید، برخیزید، برخیزید؛ برخیزید!

برخیزید ای شهیدان راه خدا

ای کرده بهر احیای حق جان فدا

کز قطره قطره خون پاک شما

می‌روید تا ابد در وطن لاله‌ها

برخیزید، برخیزید، برخیزید، برخیزید!

منبع: تسنیم