آیین عزاداری محرم در سمنان

به گزارش گروه استان‌های باشگاه خبرنگاران، سمنان از دیرباز از مهمترین مراکز شیعه و فرهنگ و تمدن اسلامی بوده و نمودهای خاصی از این باور اصیل را به نمایش گذاشته است, یکی از این جلوه‌ها، عزاداری اباعبدالله الحسین(ع) است.





مراسم و آیین‏‌های عزاداری و بزرگداشت شهیدان کربلا در ایام محرم را مردم سمنان در کلیات، همانند مناطق دیگر ایران برگزار می‌‏کنند. اما نشانه‏‌هایی از ویژگی‌‏های محلی و بومی، متکی بر سنت‏‌های دیرین در آنها به چشم می‌‏خورد.

 

استقبال از ماه محرم در سمنان، حدود یک ماه قبل از فرا رسیدن این ماه صورت می‌گیرد. مساجد و تکایا با نظارت متولیان، تمیز می‌‏گردد و اسباب و وسایل مربوطه از انبارها خارج و گردگیری می‌شوند.

 

پیش از همه، بچه‏‌ها با پوشیدن لباس سیاه و با بیرق‏‌های سیاه کوچک و سنج‏‌هایی که با قطعات حلبی درست شده بود، به استقبال محرم می‌رفتند و در خیابان‏‌ها، دسته‏‌های کوچک سینه‌‏زنی راه می‌انداختند و «وای حسین کشته شد» سر می‌‏دادند. بزرگترها با مشاهده این مراسم می‌گفتند بوی محرم می‌‏آید. و به تدریج پرچم‏‌های سیاه بر سر در مغازه‏‌ها برافراشته می‌‏شد.

 

در این ایام، متولیان تکایا و ریش سفیدان محل، اهالی را برای برافراشتن چادرها و تزیین، و به اصطلاح بستن تکایا دعوت می‌‏کردند. هر تکیه‏‌ای چادر و خیمه‏‌ای مخصوص به خود داشت.

 

به طور کلی شیوه عزاداری در دهه عاشورا سه قسم بوده است:



عزاداری نشسته

 



شامل نوحه خوانی، سینه زنی، روضه خوانی و ذکر مصیبت و منبرهای ساده سنتی که غالبا شب‌ها در تکایا و مساجد (و گاه در منازل)، در دو ماهه محرم و صفر انجام می‌یافته و در دهه عاشورا در اوج خود بوده است و همچنان به قوت خود باقی است.



عزاداری صحنه‏‌ای

 



شامل تعزیه داری و شبیه خوانی می‌‏شود که از اول ما محرم تا پایان صفر کم و بیش ادامه داشته و در حسینیه‏‌ها و تکایا بزرگ مثل تکیه بزرگ ناسار اجرا می‌شده است. تعزیه خوان‌ها به ترتیب اجرای نقش به خواندن تعزیه و ایفای نقش خود میی‌‏پرداختند.

 

شبیه خوانان به تناسب زمان و تطبیق با جریان تاریخی کربلا، برای هر روز موضوع مناسبی بدین شرح انتخاب می‌‏کردند:

 

روز اول: داستان حرکت حضرت امام حسین علیه‌‏السلام از مدینه و وداع با اهل بیت.

 

روز دوم: مأموریت مسلم بن عقیل به کوفه و ماجراهای بعدی و شهادت مسلم.

 

روز سوم: تعزیه طفلان مسلم و ماجراهایی که بر آنان وارد شده و کشته شدن آنها به دست حارث.

 

روز چهارم: نمایش «چهار سردار» یا تعزیه «حر بن یزید ریاحی».

 

چهار سردار عبارتند از: امام حسین علیه‌‏السلام، حضرت ابوالفضل علیه‏‌السلام، حر بن یزید ریاحی و شمر بن ذی الجوشن.

 

روز پنجم: تعزیه حضرت علی اکبر علیه‏‌السلام.

 

روز ششم: تعزیه حضرت قاسم بن‌حسن علیه‌‏السلام.

 

روز هفتم: تعزیه طفلان حضرت فاطمه علیه‌االسلام.

 

روز هشتم: تعزیه حضرت ابوالفضل علیه‏‌السلام.

 

روز نهم: شهادت حضرت علی‌‏اصغر علیه‌‏السلام و تیر خوردن او.

 

روز دهم: تعزیه شهادت امام حسین علیه‏‌السلام.

 

روز یازدهم: حرکت اسرا از کربلا به کوفه و از کوفه به شام.



عزاداری سیار



 

در این نوع عزاداری کاروان‌ها به طور منظم حرکت کرده و به نام دسته و طوق مشهور بودند. «طوق به معنی علم و رایت بزرگی است که در ایام عزاداری حرکت می‌‏دهند».

 

روزهای ششم و هفتم و دهم محرم، اختصاص به روزهای طوق داشت و هر روز به ترتیب تعلق به یکی از محلاّت «اسفنجان»، «لیتبار» و «ناسار» داشت که در هر سه روز وضعیت مشابه‌ی، با خط سیر متفاوت داشت. بعد از ظهر تا غروب همان روز ادامه می‌یافت.

 

در این موقع اهالی شهر، یک جا به حرکت درآمده و برای تماشای آن بسیج می‌شدند. طوقه‌ای محلات مذکور، علاوه بر دسته‏های طویل سینه‌‏زنی و زنجیر زنی و بیرق‏ه‌ای متعدد، مجموعه‏‌ای از نمایشه‌ای گوناگون و متنوع بود، که خاطرات حوادث کربلا و اسارت اهل بیت علیهم‌السلام، حالات حکام ستمگر و والیان خودکامه و تفرعن و خودبینی آنان را مجسم می‌ساخت.

 

برای هماهنگی، هر یک از محلات سه گانه مذکور، تکایای تابعه خود را فرا خوانده، و به مشاهده می‌‏پرداختند تا به فراخور امکانات خود دسته‏‌های کوچک را با صحنه‏‌های گوناگون که می‌توانستند تدارک ببیند، آماده سازند. این دسته‏‌های کوچک به هم ملحق می‌شدند و طوق بزرگ یک محله را تشکیل می‌دادند.

 

در گذشته زنان نیز در سمنان به تعزیه خوانی می‌پرداختند. تعزیه زنان فقط در خانه‏‌ها اجرا می‌شد. زنان خانه که سواد داشتند، نقش‏‌های فرعی را برعهده می‌گرفتند و همان تعزیه‏‌ای را که مردان اجرا می‌کردند، آنها هم برپا می‌داشتند.

 

از جمله کارهایی که مردم در دهه اول محرم انجام می‌دهند تزیین نخل با تصاویری از امامان، واقعه عاشورا و تصاویر شهداست.

 



در بعضی موارد، با آیینه و روپوشی از رنگ مشکی یا سبز این تزئینات را از روز هفتم تا روز عاشورا به همراه دسته‏‌های عزاداری حمل می‌کنند. مراسم نخل گردانی در روز عاشورا به ویژه در شهرستان سمنان بیشتر صورت می‌گیرد. بنا به اعتقادات و باورهای دینی، برخی از بیماران خود را به این نخل‏‌ها می‌بندند و شفا می‌طلبند.

 

در روز عاشورا در اکثر نقاط استان، افرادی که به نحوی نذر کرده‏اند، طعام به مردم می‌دهند. در میان مراسمی که در روز تاسوعا و عاشورا بیش از هر چیز در بعضی نقاط جلب توجه می‌کند آتش زدن خیمه به یاد سوختن خیمه‏‌های اباعبدالله الحسین علیه‏‌السلام و خاندان و اصحابش است که در این جا مختصری از چگونگی اجرای این مراسم در شهرستان سمنان شرح داده می‌شود:

 

بعد از ظهر تاسوعا و عاشورا در شهر سرخه، جدای از دسته‏‌های سینه زنی، افرادی به عنوان عرب که لباس عرب‏‌ها را بر تن دارند و شالی را بر سر و صورت خود پیچیده‏اند؛ در حالی که سینه می‌زنند به طرف محلی که قرار است همه دسته‏‌ها جمع شوند می‌روند.

 

دسته‏‌های عزادار به محض ورود به محوطه فوق شکل دایره به خود می‌گیرند و دور خیمه برافراشته شده حلقه می‌زنند. دسته عرب‏‌ها در حالی که بر سر خود می‌زنند نزدیک‏ترین افراد به خیمه هستند که دور آن می‌چرخند.

 

بعد از مدتی عزاداری، در حالی که محوطه و فضای آن را طنین صدای زنجیرها، طبل‏‌ها و سنج‏‌ها انباشته است، با اشاره نوحه خوان مواد سوختنی را مانند ساقه گندم که از قبل آورده شده و درون خیمه است آتش می‌زنند.

 

البته خیمه را قبل از سوختن به کنار می‌کشند. در این حال، شعله‏‌های آتش و دود به سوی آسمان زبانه می‌کشد، آن گاه کبوترهایی را که از قبل به محل آورده‏اند در کنار آتش آزاد می‌کنند تا به سوی آسمان به پرواز درآیند.

 



عرب‌‏ها و دیگر عزاداران نیز در حالی که بر سر و سینه خود می‌زنند جمله «وای حسین» یا «وای حسین کشته شد» را سر می‌‏دهند. بعد از مدتی، حضار می‌نشینند و بعد از ذکر مصیبت، مراسم به پایان می‌رسد، سپس دسته‏‌ها دوباره نظم می‌گیرند و مراسم عزاداری خود را انجام می‌دهند.

 

در روز عاشورا کلیه دسته‌‏های عزاداری به خیابان‌ها می‌‏آیند و هر شهرستان محل مخصوصی را برای تجمع دارند.

 

در سمنان دسته‏‌های عزاداری در محل مسجد امام خمینی تجمع می‌‏نمایند. در این روز دسته‏‌های عزادار پشت سرهم و منظم در حالت عزاداری و سینه زنی و زنجیر زنی به مسجد امام خمینی می‌روند و پس از مدتی عزاداری مراسم روز عاشورا خاتمه می‌یابد. در این روز در کلیه مناطق نخل را آذین می‌بندند و در محل به گردش و یا به محلات و روستاهای مجاور می‌برند.

 

در گذشته عده‏ای در این روز به قمه زنی می‌پرداختند که امروزه اثری از آنها نیست.

 

همچنین در روز عاشورا در شهر شاهرود تمام دسته‏‌ها و هیأت‏‌های سینه زنی در ظهر عاشورا، به مسجدی معروف به مسجد پای نخل می‌روند.

 

در روز اربعین و 28 صفر نیز، مراسم روضه خوانی و عزاداری به شکل سینه‏‌زنی و زنجیر زنی در اکثر نقاط استان برقرار است و بیشتر خانواده‏‌ها به اندازه توانایی مالی خود نذورات خویش را بین مردم تقسیم می‌کنند.

 

در این روزها تمام بازارها و مغازه‏‌ها تعطیل می‌گردد. در شهرستان سمنان یکی دو دسته عزاداری در سطح شهر به عزاداری می‌پردازند.

 

در این روزها در بسیاری از منازل نیز مجالس روضه خوانی برپا می‌شود که همراه با شام یا ناهار است. نذورات مردم در این روزها بیشتر شله‏‌زرد می‌باشد که بین عزاداران توزیع می‌کنند.

 

مجالس ترحیم

 

وقتی فردی از دنیا می‌‏رود، همسایه‏‌ها و اقوام و آشنایان را خبر می‌کنند و آنها جلوخانه متوفی جمع می‌شوند و جنازه را داخل تابوت گذاشته و به غسال‌خانه می‌برند.



بعد از انجام غسل، کفن کردن و تدفین مرده، صبح اولین روز بعد از مرگ، زنان به سر گور می‌‏روند و برای آمرزش روح متوفّی فاتحه می‌خوانند. به این مراسم فاتحه خوانی اصطلاحا منزل مبارکی می‌گویند.

 

صبح روز دوم ختم زنانه برگزار می‌شود. اقوام و آشنایان در منزل متوفّی جمع می‌شوند و علاقه‏‌مندان یک یا چند سوره از قرآن را به نوبت قرائت می‌کنند.

 

حاضران پس از صرف ناهار سر مزار می‌روند و در اطراف قبر حلقه می‌زنند و پس از استماع روضه و فاتحه خوانی به خانه خود باز می‌گردند.

 

عصر روز سوم در یکی از مساجد ختم مردانه برگزار می‌‏شود. در این مجلس عده‏ای به قرائت قرآن می‌پردازند و خطیب به محض وارد شدن هر کس، با صدای بلند می‌گوید فاتحه، بعد از گذشت یک ساعت روضه خوانده می‌شود.

 

در سمنان به روز سوم که آخرین روز عزاداری است بار عام می‌‏گفتند. در این روز صاحب عزا با ناهار یا شام از میهمانان پذیرایی می‌کرد. در پایان سفره قاری یا به اصطلاح معرف برای آمرزش مرده روضه می‌خواند.

 

بین زنان این گونه رسم است که تا روز پانزدهم به جز صبح روز دوم، بر سر گور نمی‌روند.

 

عصر روز چهاردهم زنان به منزل صاحب عزا می‌روند و به اتفاق آنها بر سر قبر می‌روند و روضه‏‌ای در آنجا خوانده می‌شود. همچنین در شب چهلم، زنان و مردان در منزل صاحب عزا جمع می‌شوند، روضه‏‌ای خوانده می‌شود و سپس شام صرف می‌کنند و بعد به خانه‏‌های خویش باز می‌گردند.

 

مراسم ختم بعد از دفن میت، در مسجد و در روزهای سوم، هفتم، چهلم و سالگرد برگزار می‌شود. علاوه بر این، در بعضی از مناطق در منزل فرد فوت شده نیز مراسم فاتحه خوانی برگزار می‌شود.

 

در مجلس ختم قاری سوره «الرحمن» را می‌‏خواند. در هر برگردانی از آیه «فبای آلاء ربکما تکذبان» به همراه جمعیت نام ائمه اطهار را از پیامبر اکرم صلی‌الله‏‌علیه‏‌و‏ آله تا امام دوازدهم را می‌خواند.

 

لازم به ذکر است که در گذشته در سمنان مراسم شب هفت و چهل برای مرده مرسوم نبوده اما در هر شب جمعه بر سر خاک او می‌رفتند و گریه وزاری می‌کردند و خرما و حلوا بین مردم جهت قرائت فاتحه توزیع می‌کردند.

 

در شهر سرخه رسم است که تا هفت روز صاحبان عزا و آشنایان صبح زود بر سر مزار فرد فوت شده می‌روند و بعد از مختصر تلاوت آیاتی از قرآن، بر می‌گردند.

 

البته این رسم در سمنان نیز وجود داشته است که امروزه بیشتر در بعدازظهر در مزار حضور به هم می‌‏رسانند و فاتحه خوانی می‌‏کنند.

 

اصلاح نکردن سر و صورت صاحبان عزا تا چهلم، پوشیدن لباس مشکی، انداختن شال مشکی بر گردن که امروزه به ندرت در برخی مناطق مشاهده می‌شود شرکت نکردن در مجالس جشن عروسی به هر شکل، بر پا کردن حجله برای افراد جوان ناکام و سیاه‏پوش کردن سردر خانه‏‌ها، از جمله نشانه‌‏های سوگواری در سطح استان است.

 

در خود شهرستان سمنان اگر صاحب عزا مغازه‏‌دار باشد، اهالی او را به مغازه می‌‏برند تا در مغازه‏اش را باز کند و بعد در جلو مغازه فاتحه‌‏ای قرائت می‌کنند؛ در غیر این صورت، از عزا درآمدن شخص صاحب عزا توسط دوستان و آشنایان و نزدیکان او صورت مِی‌گیرد. این عمل در برخی از موارد، بعد از هفتم و اکثرا بعد از چهلمین روز فوت انجام می‌‏شود.

 

در بعضی موارد، آشنایان و نزدیکان، آرایشگری را به منزل صاحب عزا می‌‏آورند یا خودشان او را به آرایشگاه می‌‏برند تا سر و صورت صاحب عزا را اصلاح کند. پس از آن، به او سفارش می‌‏کنند که لباس سیاهی را که بر تن دارد عوض کند. این رسم در اکثر نقاط استان دیده می‌شود.



سفره‏های نذری

 

سفره حضرت ابوالفضل العباس علیه‏‌السلام

 

مردم سمنان بعداز بر آورده شدن حاجات خود از حضرت ابوالفضل علیه‏‌السلام با توجه به نذری که کرده‏اند. سفره‏ای بنام ابوالفضل علیه‏‌السلام می‌گسترانند.

 



همزمان با گسترده شدن سفره خانم روضه خوانی که دعوت شده روضه حضرت ابوالفضل علیه‏‌السلام و دعای توسل یا زیارت عاشورا و... را می‏خواند و برای امام حسین علیه‏‌السلام و حضرت ابوالفضل علیه‏‌السلام عزاداری می‌نمایند و سپس از مواد داخل سفره تناول می‌نمایند.

 

این سفره شامل عدس پلو، حلوا که با آرد گندم درست شده، شله زرد، آجیل مشکل گشا که شامل 7 نوع آجیل (توت خشک، نخود، بادام زمینی، بادام درختی، پسته، کشمش و نقل و...)، آش رشته شیرینی، خرما، میوه، نان و پنیر و سبزی و... می‌باشد.

 

در پایان مراسم به هر یک از خانمهای شرکت کننده در مجلس پلاستیک حاوی خوراکی‌های سفره داده می‌شود تا برای خانواده‏‌های خود به منزل ببرند.



سفره بی‌بی زینب علیه‌السلام

 

زنی که حاجت مهمی دارد سفره بی‌بی زینب علیه‌السلام می‌اندازد. صاحب نیاز آش رشته می‌پزد. روی دیگ هنگام پخت نباید باز باشد. و روضه بی‌بی زینب را می‏خواند و برای بانی طلب خیر می‌کند.





زنان دیگ آش رشته را به مجلس می‏آورند و در اتاق را می‌بندند که رنگ آسمان به غذا نیفتد. سپس پیرزنی با ملاقه آش رشته را در کاسه‌‏ها می‌ریزد و به زنان می‌دهد. پسر نابالغ، مرد، و زنی که حامله است (ممکن است بچه‏‌ای که در شکم داشته باشد پسر باشد) نباید آش رشته بخورند، زیرا نامحرم هستند.

 

سفره بی‌بی رقیّه علیه‌السلام

 

زنان در شب‌های شنبه و دوشنبه و چهارشنبه سفره بی‌بی رقیه علیه‌السلام می‌اندازند. پارچه سیاهی روی فرش پهن می‌کنند و در گوشه پارچه خشتی می‌گذارند و روی آن شمعی روشن می‌کنند. در میان سفره مقداری خرما و نان لواش می‌گذارند و سپس چراغ را خاموش می‌کنند و روضه بی‌بی رقیه علیه‌السلام خوانده می‌شود بعد از اتمام روضه، بین حاضران خرما تقسیم می‌شود.

 



شمع سفره را خاموش نمی‌‏کنند، بلکه می‌گذارند تا به خودی خود تمام شود. صاحب سفره بقایای شمع را گروی نگه می‌دارد تا مرادش برآورده شود. دست آخر سفره را به سر دختران دم بخت می‌تکانند تا بخت آنان باز شود.

 

سفره شاهزاده قاسم

 



زنان برای رفع اختلاف خانوادگی، سفره شاهزاده قاسم می‌اندازند. برای این منظور، بر سر سفره سفیدی خرما، نقل، شیرینی می‌چینند و در بالای سفره دسته گلی می‌گذارند. روضه شاهزاده قاسم را می‌‏خواند، سپس به اتفاق کشمش پلو می‌خورند. صاحب نیاز، نقلی به عنوان گروی و برکت نزد خود نگه می‌‏دارد تا مرادش برآورده شود.



سفره بی‌بی حور و بی‌بی نور «بی‌بی سه شنبه»

 

زنی که دچار معضل سختی شده است سفره بی‌بی حور می‌اندازد تا مشکلش برطرف شود. به این ترتیب که شب سه‏‌شنبه چند زن مسّن و متدین با همکاری یکدیگر «نان ساجی» می‌پزند سپس سفره آرد را که معمولاً پارچه ‏ای است کف اتاق پهن می‌‏کنند.

 

دختر نا بالغی مقداری آرد گندم را از الک گذرانده با دست آردها را روی سفره پهن می‌‏کند. مقداری شکر روی آرد می‌‏ریزد. زنی روی سفره گلاب پاش، سرمه دان، آیینه، قرآن، و یک کاسه آب می‌‏گذارد و سجاده پهن می‌‏کند.

 

مردم می‌‏گویند هنگامی که حضرت زهرا علیه‌السلام در مجلس حضور پیدا می‏کند با این آب وضو تازه می‌‏کند. سپس کمی اسپند و کندر و عود دود می‌کند و در اتاق را می‌بندند و هر کس پی کار خود می‌رود.اذان صبح چهار نفر زن مسن و متدین وضو می‌گیرند و پس از خواندن دو رکعت نماز صبح و دو رکعت نماز حاجت، در اتاق را باز می‌‏کنند و سلام و صلوات می‌فرستند و آرزو می‌کنند که مراد بانی به زودی برآورده شود.



دیگ حسن بن علی علیه‏‌السلام

 

برخی از مردم درسمنان در شب بیست و هشتم ماه صفر، شله زرد درست می‌‏کند و آن را در بشقاب‏‌هایی می‌ریزد با دارچین روی شله‏‌زرد اسم‌های مقدس «الله، محمد صلی‌الله‏‌علیه‏‌و‏آله، علی علیه‏‌السلام، فاطمه علیه‌االسلام، حسن علیه‏‌السلام، حسین علیه‏ السلام» را می‌نویسند. سپس شله زرد را بین دوستان و آشنایان تقسیم می‌‏کنند.



ولیمه امام زمان علیه‏‌السلام

 

دو سه روز قبل از پانزدهم شعبان، زنان، منبرخانه‌‏ها را چراغانی می‌کنند و به در و دیوار پارچه‏‌های رنگارنگ و قالیچه نصب می‌‏کنند. صاحب منبر روز ولادت حضرت صاحب الزمان(عج) شیر برنج می‏پزد و بشقاب‏‌های شیر برنج را در سر سفره می‌چیند. و مولودی می‌خواند و زنان کف می‌زنند. سپس بین زنان نقل و خرما و شیرینی و شیربرنج پخش می‌‏شود.



آش رشته اول ماه

 



بانی صبح اول هر ماه آش رشته درست می‌‏کند و آن را بین همسایگان تقسیم می‌‏کند تا رشته کار اعضای خانواده، در عرض ماه در گردش باشد. بعضی‌ها برای یمن کار روضه‏‌ای نیز می‌خوانند.



دیگ امام چهارم علیه‌‏السلام

 

یکی از نزدیکان بیماری که مرض صعب العلاجی دارد شوربا درست می‌کند و مواد آن را از خویشان و آشنایان می‌‏گیرد. روضه امام چهارم خوانده می‌‏شود و برای بیمار دعای فراوان می‌شود تا به‌ بود یابد سپس بین حاضران شوربا تقسیم می‌شود.



حلوای حضرت زهرا علیه السلام

 



روز وفات حضرت زهرا علیه‌السلام حلوا درست می‌کنند و پس از روضه خوانی بین زنان حلوا تقسیم می‌کنند./ز