نجم‌الاطبا؛ نخستین پزشک فارغ‌التحصیل شهرضایی دارالفنون
میرزا عنایت‌الله حکیم، ملقب به نجم‌الاطبا، از پزشکان حاذق و نام‌آشنای شهرضا در دوره قاجار بود که با بهره‌گیری از دانش طب سنتی و پزشکی نوین، در شمار چهره‌های برجسته پزشکی زمان خود قرار گرفت؛ مردی که نامش همچنان بر یکی از کوچه‌های قدیمی این شهر به یادگار مانده است.
به گزارش خبرگزاری فارس از شهرضا، در میان کوچه‌های قدیمی شهرضا، نام‌هایی به چشم می‌خورد که هرکدام یادآور بخشی از تاریخ و هویت این شهر هستند؛ نام‌هایی که پشت هر یک، داستان زندگی مردان و زنانی نهفته است که روزگاری در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی نقش‌آفرینی کرده‌اند. یکی از این نام‌ها، میرزا عنایت‌الله حکیم، ملقب به نجم‌الاطبا، از پزشکان برجسته شهرضا در دوران قاجار است.
بر اساس روایت‌های تاریخی نقل‌شده درباره این شخصیت، میرزا عنایت‌الله در دهم شوال سال ۱۲۸۶ قمری در شهرضا دیده به جهان گشود. وی پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی، برای ادامه تحصیل راهی اصفهان شد و در مدرسه صدر به فراگیری علوم فارسی و عربی نزد استادان و علمای آن روزگار پرداخت.
از جمله استادانی که نامشان در روایت زندگی علمی وی آمده است، جهانگیرخان قشقایی است؛ عالمی برجسته که در حوزه علوم دینی و فلسفی جایگاه ویژه‌ای داشت.
میرزا عنایت‌الله حکیم، اولین فارغ‌التحصیل شهرضایی دارالفنون است که به تحصیل طب پرداخته و برای تکمیل این فن رهسپار تهران شده و در دارالفنون که به‌تازگی تأسیس یافته بود به تحصیل پرداخته است.
از مدرسه صدر اصفهان تا دارالفنون تهران
میرزا عنایت‌الله پس از فراگیری علوم مقدماتی، به دانش پزشکی روی آورد و برای آموختن این فن، نزد دکتر یاکوب ادوارد پولاک، پزشک اتریشی و از استادان پزشکی دارالفنون، آموزش دید.
وی سپس برای تکمیل دانش پزشکی خود راهی تهران شد و در دارالفنون به تحصیل پرداخت؛ مؤسسه‌ای که در آن روزگار از مهمترین مراکز آموزش علوم و فنون جدید در ایران به شمار می‌رفت و نقشی مؤثر در گسترش دانش پزشکی نوین داشت.
دکتر یاکوب ادوارد پولاک معلم میرزا عنایت‌الله در طب
تحصیل در چنین مرکزی و بهره‌گیری از دانش استادان خارجی، زمینه آشنایی میرزا عنایت‌الله با شیوه‌های جدید پزشکی را فراهم کرد؛ مسیری که در کنار پیشینه خانوادگی او در حرفه طبابت، در شکل‌گیری شخصیت علمی‌اش مؤثر بود.
پزشکی که طبابت در خاندانش ریشه داشت
بر اساس مستندات تاریخی نقل‌شده درباره خاندان میرزا عنایت‌الله، پیشینه طبابت در خانواده وی به نسل‌های پیشین بازمی‌گشت. گفته می‌شود جد او نیز طبیب بوده و در دوران فتحعلی‌شاه قاجار برای وی حکم ابلاغ صادر شده و مقرری تعیین شده بود.
وی به نجم‌الاطبا شهرت یافت و در میان مردم به‌عنوان پزشکی حاذق شناخته می‌شد. روایت‌های محلی درباره او از هوش سرشار و توانایی ویژه‌اش در تشخیص بیماری‌ها حکایت دارد؛ ویژگی‌هایی که موجب شده است داستان‌هایی از مهارت پزشکی او در حافظه شفاهی مردم و نقل‌قول‌های قدیمی‌تر باقی بماند.
پولاک؛ پزشک اتریشی و استاد طب در ایران
دکتر یاکوب ادوارد پولاک، از چهره‌های تأثیرگذار در تاریخ آموزش پزشکی نوین ایران، در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار به ایران آمد و در دارالفنون به تدریس پزشکی و جراحی پرداخت.
او که اصالتاً اتریشی بود، از استادان خارجی این مؤسسه آموزشی به شمار می‌رفت و در تربیت گروهی از پزشکان ایرانی نقش داشت. پولاک همچنین مدتی پزشک مخصوص ناصرالدین‌شاه بود و از جایگاه ویژه‌ای در دربار قاجار برخوردار بود.
آشنایی میرزا عنایت‌الله با پزشکی که از پیشگامان آموزش پزشکی نوین در ایران محسوب می‌شد، بخشی مهم از مسیر علمی او را تشکیل می‌دهد؛ مسیری که از شهرضا آغاز شد، در اصفهان ادامه یافت و با تحصیل در تهران تکمیل شد.
دارالفنون؛ نقطه عطف آموزش نوین در ایران
دارالفنون در ششم دی‌ماه ۱۲۳۰ خورشیدی، برابر با سال ۱۸۵۱ میلادی، به ابتکار میرزا تقی‌خان امیرکبیر و در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار تأسیس شد.
این مؤسسه که در مرکز تهران و در محدوده خیابان ناصرخسرو قرار داشت، با هدف آموزش علوم و فنون جدید به جوانان ایرانی شکل گرفت. پزشکی، جراحی، مهندسی و علوم نظامی از جمله حوزه‌های آموزشی آن بود و حضور استادان خارجی، به‌ویژه استادان اتریشی، در انتقال دانش نوین به ایران نقش داشت.
تأسیس دارالفنون را می‌توان از گام‌های مهم در تحول نظام آموزشی ایران در دوره قاجار دانست؛ مرکزی که شماری از دانش‌آموختگان آن بعدها در توسعه علوم جدید و شکل‌گیری نهادهای علمی کشور تأثیرگذار شدند.
نامی که در تاریخ شهرضا باقی مانده است
میرزا عنایت‌الله نجم‌الاطبا سرانجام در روز سه‌شنبه، بیست‌وسوم ذی‌الحجه سال ۱۳۴۳ قمری، درگذشت و پیکرش در شهرضا به خاک سپرده شد.
اگرچه گذر زمان بسیاری از جزئیات زندگی چهره‌های تاریخی را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است، نام میرزا عنایت‌الله حکیم همچنان در حافظه تاریخی شهرضا باقی مانده و نام‌گذاری یکی از کوچه‌های قدیمی این شهر به نام او، یادآور جایگاه این پزشک در تاریخ محلی است.
بازخوانی زندگی چنین شخصیت‌هایی، افزون بر معرفی چهره‌های کمترشناخته‌شده، فرصتی برای توجه دوباره به ظرفیت‌های تاریخی و علمی شهرضا فراهم می‌کند؛ شهری که در گذر زمان، شاهد حضور و فعالیت شخصیت‌هایی بوده است که هر یک به سهم خود در شکل‌گیری هویت فرهنگی و اجتماعی آن نقش داشته‌اند.
#پزشکی #دارالفنون #تاریخ #ناصرالدین_شاه #طبابت
