آیا بازرسی‌های میدانی می‌توانند ابزار موثری برای مهار نوسانات در بازار باشند؟
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - در اقتصاد‌هایی که در حال گذار هستند و در شرایطی که نوسانات قیمتی وجود دارند و تغییر در الگو‌های مصرف مانند طرح‌های کالابرگ الکترونیکی سرعت بالایی پیدا کرده‌اند، زنجیره توزیع کالا به حساس‌ترین حلقه اقتصاد تبدیل می‌شود و ضرورت نظارت در اقتصاد مصرف‌کننده به وجود می‌آید. به همین دلیل، بازرسی‌های سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و هیئت‌های نظارتی وزارت صمت از فروشگاه‌های زنجیره‌ای و متولیان مربوطه تنها یک اقدام نظارتی ساده نیست؛ بلکه نوعی تغییر رفتار پیشگیرانه در بازار است تا از بروز نوسانات کاذب و سوءاستفاده از فرصت‌های تغییر قیمت جلوگیری شود. در نتیجه، این نوع بازرسی‌ها فراتر از چک کردن قیمت‌هاست؛ تا جایی که بر مواردی مثل شفافیت، دسترسی و خدمات استوار هستند.
شفافیت باعث تطبیق قیمت درج‌شده بر کالا با قیمت نهایی در صندوق می‌شود و دسترسی هم به بررسی موجودی انبار‌ها کمک می‌کند تا اطمینان حاصل شود از اینکه فروشگاه‌ها از احتکار پنهان برای بالا بردن قیمت در آینده خودداری می‌کنند و خدمات هم باعث می‌شود که نحوه برخورد با شکایات مشتریان و رعایت استاندارد‌های ارائه خدمت در شرایط بحرانی مورد ارزیابی قرار بگیرد.
پرسش اساسی این است که آیا این بازدید‌ها واقعاً بر بازار اثر می‌گذارند؟
یکی از اثرات آن، بازدارندگی است؛ تا جایی که حضور بازرسان در نقاط حساس توزیع، یک هشدار به فعالان اقتصادی و فروشگاه‌هاست. یعنی این حضور باعث می‌شود که فروشگاه‌ها در رعایت پروتکل‌های قیمت‌گذاری و برچسب‌گذاری، دقت دوچندان به خرج دهند.
تأثیر دیگر آن، شناسایی گلوگاه‌هاست؛ به طوری‌که بازرسی‌های مداوم باعث می‌شوند داده‌های ارزشمندی از سمت مشتری و کالا به وزارت صمت و سازمان بازرسی منتقل شوند و این داده‌ها به سیاست‌گذاران کمک می‌کنند تا ریشه مشکلات موجود در این حوزه را متوجه شوند که مثلاً از کمبود تولید یا اختلال در توزیع است؟
اصلاح سیاست‌گذاری از دیگر آثار مهمی است که باعث می‌شود شکایت‌های مختلف به الگو‌های آماری تبدیل شوند. زیرا وقتی بازرسی‌ها به طور مکرر به موضوع نقدینگی یا تأخیر در تسویه مطالبات اشاره می‌کنند، این یک سیگنال مستقیم به دولت و بانک مرکزی است که ساختار مالی طرح‌های حمایتی نیاز به بازنگری دارند.
در نتیجه ضرورت بازدید‌ها از فروشگاه‌های زنجیره‌ای، اخیراً محمود صلبی بازرس کل امور صنعت، معدن و تجارت سازمان بازرسی کل کشور، حسین فرهیدزاده، معاون وزیر صمت و رئیس سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، به همراه سید داوود موسوی، معاون توسعه بازرگانی وزارت صنعت، معدن و تجارت از فروشگاه زنجیره‌ای شهروند شعبه بیهقی بازدید کردند که این بازدید با هدف بررسی وضعیت تأمین و توزیع کالا، شفافیت قیمت‌ها، نحوه ارائه خدمات و ارزیابی چالش‌های پیش‌روی فروشگاه‌های زنجیره‌ای انجام شد.
گفتنی است که در جریان این بازدید، وضعیت موجودی کالاهای مورد نیاز مردم در سطح فروشگاه و انبار، نحوه عرضه اقلام مشمول طرح کالابرگ و میزان آمادگی مجموعه برای استمرار تأمین و توزیع کالا در شرایط مختلف مورد بررسی قرار گرفت. همچنین، تطبیق تخفیفات درج‌شده روی قفسه‌ها با قیمت نهایی محاسبه‌شده در صندوق، رعایت قیمت‌های مصوب و درج‌شده روی کالاها، نحوه عرضه محصولات دارای قیمت‌های قدیم و جدید و جلوگیری از مخدوش‌شدن برچسب‌های قیمت از دیگر محور‌های بازرسی بود.
همچنین، بررسی شفافیت قیمت و عرضه کالا، احتمال بروز کمبود یا افزایش غیرمتعارف قیمت‌ها و میزان تاب‌آوری فروشگاه در حفظ موجودی و تداوم خدمت‌رسانی به مردم نیز در دستور کار قرار داشت و بر اساس بررسی‌های انجام‌شده در جریان این بازدید، در موارد ارزیابی شده تخلفی مشاهده نشد.
گفته می‌شود که بخش دیگری از این بازدید به بررسی مسائل و مشکلات عملیاتی فروشگاه‌های زنجیره‌ای اختصاص داشت و در این زمینه، چالش‌های مربوط به تأخیر در تسویه مطالبات فروشگاه‌ها از محل اجرای طرح کالابرگ، مشکلات نقدینگی، تأمین سوخت و تأثیر این عوامل بر روند تأمین، نگهداری و توزیع کالا مورد توجه قرار گرفت.
عملکرد فروشگاه‌های زنجیره‌ای، به‌ویژه مجموعه شهروند، در شرایط جنگ تحمیلی و نقش این شبکه در تداوم عرضه کالاهای مورد نیاز مردم از دیگر مواردی بود که در این بازدید مورد اهمیت قرار داشت و حفظ پایداری زنجیره تأمین، تقویت آمادگی فروشگاه‌ها برای مواجهه با شرایط بحرانی و استمرار خدمات‌رسانی به مصرف‌کنندگان از جمله موضوعات مورد تأکید در این بازدید بود.
گفتنی است که این بازدید در چهارچوب برنامه‌های نظارتی سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و با هدف ارتقای شفافیت در بازار، بررسی موانع پیش‌روی شبکه توزیع و اطمینان از رعایت حقوق مصرف‌کنندگان انجام شد و سازمان حمایت، استمرار نظارت بر قیمت‌گذاری و نحوه عرضه کالا، اجرای صحیح تخفیفات، دسترسی مناسب مردم به اقلام ضروری و پیگیری مسائل مؤثر بر پایداری تأمین و توزیع کالا را از اولویت‌های خود می‌داند.
موضوع مهم این است که اگرچه بازرسی‌های میدانی، ابزاری قدرتمند برای کنترل لحظه‌ای بازار هستند، امّا نباید به عنوان جایگزین مدیریت ساختاری تلقی شوند. زیرا اثربخشی واقعی این بازدید‌ها زمانی محقق می‌شود که خروجی آنها از جریمه کردن فروشنده به سمت اصلاح زنجیره تأمین حرکت کند. به همین دلیل، برای رسیدن به یک بازار پایدار، بازرسی‌های وزارت صمت باید با یک چرخه بازخورد سریع همراه شوند؛ به طوری‌که چالش‌های شناسایی‌شده در فروشگاه بلافاصله در سطح سیاست‌گذاری اقتصادی برطرف شده تا از بروز بحران‌های عرضه پیشگیری شود.
