مغز ما چگونه تمیز می‌شود؟

باشگاه خبرنگاران جوان- شاید تصور کنیم تمیزکاری فقط مربوط به خانه، لباس یا وسایلی است که در طول روز استفاده می‌کنیم، اما مغز ما هم به نوعی نیاز به پاک‌سازی دارد. 

در طول روز فعالیت سلول‌های مغزی باعث تولید مواد زائدی می‌شود که باید از محیط مغز خارج شوند. بخش مهمی از این فرایند پاکسازی در زمان خواب، به‌ویژه در خواب عمیق، انجام می‌شود.

در مغز سامانه‌ای به نام گلیمفاتیک وجود دارد که در جابه‌جایی مایع مغزی-نخاعی و خارج شدن بخشی از مواد زائد نقش دارد. این سامانه نخستین بار در سال ۲۰۱۲ در پژوهش‌های گروهی به سرپرستی مایکن ندرگارد مورد توجه قرار گرفت.

پروفسور ندرگارد کشف کرد که یک سری سلول به اسم گلیا در مغز وجود دارد که کار پاکسازی و تمیزکاری را در مغز انجام می‌دهند دقیقا شبیه کاری که سیستم لنف در بقیه قسمت‌های بدن انجام می‌دهد. او اسم این سیستم تمیزکاری را گلیمفاتیک گذاشت بر وزن لنفاتیک. این کشف باعث شد به یافته‌های بسیار مهمی در مورد آلزایمر دست پیدا شود.

در میان مواد زائدی که در ارتباط با بیماری آلزایمر مورد توجه قرار گرفته‌اند، بتاآمیلوئید و پروتئین تائو اهمیت ویژه‌ای دارند. تجمع غیرطبیعی این پروتئین‌ها با بیماری آلزایمر ارتباط دارد و به همین دلیل، پژوهشگران تلاش می‌کنند بهتر بفهمند مغز چگونه این مواد را جابه‌جا و دفع می‌کند و خواب چه نقشی در این فرایند دارد.

مغز، شب‌ها خودش را پاک می‌کند‌

می‌توان مغز را شبیه لباسی در نظر گرفت که در طول روز استفاده می‌شود و در پایان روز به شست‌وشو نیاز دارد. خواب برای مغز فقط زمان استراحت نیست؛ بخشی از فرایند‌های پاک‌سازی و تنظیم محیط مغز نیز در همین زمان انجام می‌شود. به همین دلیل، کیفیت و میزان خواب از موضوعات مورد توجه پژوهشگران در بررسی سلامت مغز است.

حالا پژوهش‌های جدید یک سؤال را مطرح کرده‌اند: آیا می‌توان به این فرایند پاک‌سازی کمک کرد؟ یک پژوهش تازه به دنبال پاسخ همین سؤال رفته است؛ پژوهشگران مؤسسه فناوری ماساچوست، MIT، در مطالعه‌ای بررسی کرده‌اند که آیا تحریک صوتی در زمان خواب می‌تواند برخی از امواج مرتبط با این فرایند را تقویت کند یا نه.

این محققان دریافتند که پخش صوت ملایم در زمان مناسبی از خواب می‌تواند جریان مایع مغزی-نخاعی را افزایش دهد و به دفع مواد زائد از مغز و حفظ سلامت آن کمک کند.

در این مطالعه از نویز صورتی «(پالس‌های کوتاه صدای ملایم و خش‌دار) استفاده شد؛ صدایی که برخلاف نویز سفید، شدت فرکانس‌های پایین‌تر در آن بیشتر است و می‌تواند حال‌وهوایی شبیه صدای باران یا جریان آرام آب ایجاد کند. پالس‌های صوتی مورد استفاده در این پژوهش حدود ۵۰ میلی‌ثانیه بودند و در زمان خواب به افراد ارائه شدند.

نتایج این مطالعه نشان داد که این تحریک صوتی می‌تواند دامنه امواج آهسته مغز را افزایش دهد و هم‌زمان با آن، امواج مایع مغزی-نخاعی نیز تقویت شوند. از آنجا که مایع مغزی-نخاعی در جابه‌جایی و پاک‌سازی برخی مواد زائد مغز نقش دارد، این یافته می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره ارتباط میان خواب، امواج مغزی و فرایند پاک‌سازی مغز در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

البته این یافته به معنای آن نیست که گوش دادن به نویز صورتی می‌تواند از آلزایمر جلوگیری کند یا درمانی برای این بیماری باشد. آنچه این پژوهش نشان می‌دهد، امکان تأثیرگذاری بر یکی از فرایند‌های مرتبط با پاک‌سازی مغز در زمان خواب است و برای مشخص شدن کاربرد‌های پزشکی آن، به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.

شاید بتوان ماجرای نیاز به پاکسازی مغز را خیلی ساده این‌طور خلاصه کرد که مغز هم در طول روز مواد زائد تولید می‌کند و در شب، زمانی که ما خوابیم، فرصت بیشتری برای پاک‌سازی و تنظیم محیط خود پیدا می‌کند. 

همان‌طور که لباس‌ها بعد از یک روز استفاده نیاز به شست‌وشو دارند، مغز هم به زمانی برای پاک‌سازی نیاز دارد؛ با این تفاوت که ماشین شست‌وشوی مغز، بخشی از سازوکار طبیعی خواب است.

منبع: فارس