معامله‌ای که سودش از تمام ثروت دنیا بیشتر است
در نگاه قرآن، پرسودترین معامله‌ای که انسان می‌تواند در زندگی انجام دهد، معامله جان و خواسته‌های دنیایی با رضایت خداوند است، معامله‌ای که برخلاف دادوستدهای معمول، سود آن با هیچ ثروت و دارایی دنیایی قابل مقایسه نیست.
گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس، آیات ۲۰۳ تا ۲۱۰ سوره بقره، مجموعه‌ای از توصیه‌های اعتقادی و اخلاقی را در کنار هشدارهایی جدی درباره نفاق، دنیاطلبی و سرپیچی از فرمان خداوند مطرح میکنند.
در این آیات، از یاد خدا در روزهای معین پس از مناسک حج سخن گفته می‌شود و سپس چهره انسان‌هایی به تصویر کشیده می‌شود که در ظاهر سخنانی زیبا و فریبنده دارند، اما در باطن به دنبال فساد و نابودی هستند. در ادامه، مؤمنان به تسلیم کامل در برابر خداوند دعوت می‌شوند و از سرنوشت کسانی که پس از روشن شدن نشانه‌های الهی راه مخالفت را در پیش می‌گیرند، سخن به میان می‌آید.
یاد خدا، حتی پس از پایان مناسک حج
آیه ۲۰۳ با این فرمان آغاز می‌شود «وَاذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُودَاتٍ» خدا را در روزهایی شمارش‌شده یاد کنید. منظور از این روزها، روزهای مشخصی پس از عید قربان است که در ایام تشریق قرار دارند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، یاد خدا را محدود به ذکر زبانی نمی‌داند، بلکه حقیقت ذکر، توجه قلبی و عملی به خداوند است. در ادامه آیه نیز درباره کسانی که پس از انجام مناسک حج، زودتر یا دیرتر از سرزمین منا خارج می‌شوند، توضیح داده شده و هر دو گروه، در صورت رعایت تقوا، مورد سرزنش نیستند. معیار اصلی، تقواست، نه تفاوت در انتخاب زمان بازگشت.
ظاهر زیبا، باطن فاسد، چهره خطرناک انسان منافق
آیات ۲۰۴ و ۲۰۵ به یکی از خطرناک‌ترین ویژگی‌های انسان‌های فاسد اشاره میکنند؛ کسانی که سخنانشان در زندگی دنیا توجه دیگران را جلب می‌کند و حتی خدا را بر آنچه در دل دارند شاهد می‌گیرند، اما در واقع دشمنی و فساد را دنبال میکنند.
قرآن درباره این افراد می‌فرماید که «وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ» او سرسخت‌ترین دشمن در جدال و خصومت است.
به تعبیر علامه طباطبایی، چنین انسانی با زبان، خود را خیرخواه و اصلاح‌طلب نشان می‌دهد، اما رفتار واقعی‌اش با ادعاهایش تفاوت دارد. او هنگامی که از مقابل مردم دور می‌شود، برای فساد در زمین تلاش می‌کند و به نابودی کشت و نسل می‌پردازد.
این تعبیر نشان می‌دهد که فساد چنین افرادی تنها به رفتارهای فردی محدود نیست، بلکه می‌تواند زندگی اقتصادی، اجتماعی و حتی نسل‌های آینده را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی نصیحت نتیجه معکوس می‌دهد
آیه ۲۰۶ ادامه همین تصویر است که «وَإِذَا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ» هنگامی که به او گفته می‌شود از خدا بترس، غرور و خودبزرگ‌بینی او را به گناه بیشتر می‌کشاند.
این انسان به جای پذیرش نصیحت و اصلاح رفتار، در برابر حقیقت موضع می‌گیرد و از موضع قدرت و غرور با آن برخورد می‌کند. قرآن در پایان آیه، چنین فردی را شایسته عذاب جهنم می‌داند و جایگاه او را بسیار بد توصیف می‌کند.
در نگاه المیزان، ریشه این رفتار را باید در روحیه استکبار و خودبرتربینی جست‌وجو کرد؛ حالتی که اجازه نمی‌دهد انسان در برابر حق تسلیم شود.
انسانی که جانش را برای رضای خدا می‌دهد
در مقابل چهره‌ای که قرآن در آیات قبل از او ترسیم کرد، آیه ۲۰۷ از انسانی سخن می‌گوید که درست در نقطه مقابل منافق قرار دارد «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» در میان مردم کسی است که جان خود را برای به دست آوردن خشنودی خداوند معامله می‌کند.
علامه طباطبایی این آیه را در تقابل مستقیم با آیات پیشین می‌داند. در یک سو، انسانی قرار دارد که با سخنان زیبا به دنبال منافع شخصی و فساد است و در سوی دیگر، انسانی که از خودخواهی عبور کرده و همه وجودش را در مسیر رضایت خداوند قرار می‌دهد.
به تعبیر المیزان، وجود چنین انسان‌هایی در جامعه، نعمتی الهی است زیرا آنان با رفتار اصلاح‌گرانه خود، آثار فساد و تباهی دیگران را جبران میکنند. خداوند نیز در پایان آیه، خود را نسبت به بندگانش رئوف و مهربان معرفی می‌کند.
ورود به اسلام با تمام وجود نه گزینشی و سلیقه‌ای
آیه ۲۰۸ با خطاب به مؤمنان، فرمان مهمی صادر می‌کند «ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً» همگی به طور کامل وارد صلح و تسلیم در برابر خداوند شوید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید.
علامه طباطبایی واژه «سلم» را در این آیه به معنای تسلیم شدن در برابر خدا و پیامبر می‌داند. از نگاه او، این فرمان هم شامل تک‌تک افراد جامعه اسلامی است و هم مجموعه جامعه را در بر می‌گیرد. بنابراین، مؤمن نمی‌تواند بخشی از دستورات الهی را بپذیرد و بخش دیگر را مطابق میل و سلیقه خود کنار بگذارد.
نکته مهم دیگر، هشدار درباره پیروی از گام‌های شیطان است. به اعتقاد علامه، گاهی باطل در پوششی زیبا و حتی با نام دین عرضه می‌شود و افراد ناآگاه بدون دلیل آن را می‌پذیرند. نتیجه چنین انحرافی، اختلاف و از بین رفتن وحدت جامعه دینی است.
وقتی حجت تمام شده است بهانه‌ای پذیرفته نیست
آیه ۲۰۹ ادامه همین هشدار است «فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْکُمُ الْبَیِّنَاتُ» اگر پس از آمدن نشانه‌های روشن الهی دچار لغزش شدید، بدانید که خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.
این آیه تأکید می‌کند که مخالفت با فرمان خدا پس از روشن شدن حقیقت، مسئولیت سنگین‌تری به دنبال دارد. خداوند هم قدرت اجرای حکم خود را دارد و هم تمام احکام و داوری‌هایش بر اساس حکمت است.
عاقبت کسانی که تا لحظه آخر منتظر می‌مانند
آخرین آیه این صفحه، با لحنی هشداردهنده می‌پرسد که «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِکَةُ» آیا آنان جز این انتظار دارند که خداوند در سایه‌بان‌هایی از ابر، همراه فرشتگان، به سراغشان بیاید و کار یکسره شود؟
علامه طباطبایی این تعبیر را تهدیدی درباره فرارسیدن عذاب الهی می‌داند نه اینکه خداوند مانند موجودات جسمانی حرکت کند یا در ابرها ظاهر شود. او با توجه به آیات محکم قرآن، هرگونه تصور جسمانیت درباره خداوند را مردود می‌داند.
پایان آیه نیز با عبارت «وَإِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ» یادآوری می‌کند که سرانجام همه امور به سوی خداوند بازمی‌گردد و هیچ‌کس نمی‌تواند از داوری و فرمان او فرار کند.
این آیات تصویری روشن از دو مسیر متفاوت زندگی ارائه میکنند مسیر انسان‌هایی که با ظاهر فریبنده، در پی فساد و منافع شخصی هستند و مسیر کسانی که برای رضایت خداوند از منافع خود می‌گذرند. پیام محوری این مجموعه آیات آن است که ایمان واقعی، تنها در سخن و ادعا خلاصه نمی‌شود بلکه باید در رفتار، انتخاب‌ها و میزان تسلیم انسان در برابر حقیقت الهی آشکار شود.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۳۲ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_بقره
#معامله_پرسود
