عالمی که برای احیای یک مدرسه، خانه‌اش را فروخت

باشگاه خبرنگاران جوان - آیت‌الله محمدباقر زند کرمانی تنها به منبر و تدریس بسنده نکرد؛ وقتی مدرسه‌ای را در آستانه فراموشی دید، برای احیای آن از دارایی شخصی خود گذشت و خانه‌اش را فروخت؛ عالمی که اصلاح جامعه را از بازگرداندن هویت دینی، فرهنگ، آموزش و اعتماد به توان داخلی آغاز کرد.

 گاهی یک عالم را نمی‌توان فقط با تعداد شاگردان، کتاب‌ها یا سال‌های تدریسش شناخت؛ بعضی شخصیت‌ها را باید از روی ردپایی دید که در شهر باقی گذاشته‌اند؛ از مدرسه‌ای که دوباره جان گرفته، مسجدی که پس از سال‌ها درهایش به روی مردم باز شده، درمانگاهی که برای خدمت به مردم شکل‌گرفته و حتی توصیه‌ای که سال‌ها بعد هنوز درباره خرید کالای ایرانی شنیده می‌شود.

آیت‌الله شیخ محمدباقر زند کرمانی از همین دست چهره‌هاست؛ عالمی که بخش مهمی از زندگی خود را در اصفهان صرف احیای نهادهای دینی، فرهنگی و اجتماعی کرد.

وقتی احیای مدرسه، از خانه شخصی مهم‌تر شد

آیت‌الله محمدباقر زند کرمانی در سال ۱۳۱۲ قمری در کرمان متولد شد و پس از گذراندن مراحل مختلف تحصیل، برای ادامه علوم دینی راهی اصفهان و سپس قم شد و از محضر آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی بهره برد. او پس از کسب اجازه اجتهاد از جمعی از علما، سرانجام اصفهان را برای ادامه فعالیت علمی و اجتماعی خود برگزید.

اما ویژگی او فقط در تحصیل و اجتهاد خلاصه نمی‌شد. آیت‌الله زند کرمانی معتقد بود اگر قرار است جامعه اصلاح شود، باید از ریشه‌های فرهنگی و دینی آن آغاز کرد.

محمود فروزبخش، کارشناس تاریخ معاصر و فعال فرهنگی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در اصفهان اظهار داشت: آیت‌الله زند کرمانی تلاش داشت با میراث و هویت اسلامی جامعه پیوند برقرار کند و در این مسیر روش احیا را در پیش گرفت؛ از همین رو مدرسه ذوالفقار را احیا کرد و حتی برای انجام این کار، خانه خود را فروخت.

وی افزود: این مدرسه بعدها به یکی از پایگاه‌های فعالیت علمی او در اصفهان تبدیل شد و زند کرمانی در آن به تدریس پرداخت.

مسجدی که دوباره صدای نماز در آن پیچید

فروزبخش بیان کرد: احیای هویت دینی برای زند کرمانی تنها به مدرسه محدود نبود. در سال‌های حکومت پهلوی، مسجد جامع اصفهان با عنوان حفظ و صیانت از یک اثر تاریخی، عملاً از فعالیت معمول مذهبی فاصله گرفته بود. وی برای بازگشایی مسجد و بازگشت نماز جماعت به آن تلاش کرد و خود نیز مدتی در مسجد جامع نماز جماعت اقامه کرد. 

این فعال فرهنگی گفت: آیت‌الله زند کرمانی همچنین از حاج‌آقا رحیم ارباب درخواست کرد برای اقامه نمازجمعه به مسجد جامع عتیق بیاید؛ اقدامی که موجب شد بار دیگر جمعیت قابل‌توجهی در روزهای جمعه در این مسجد گرد هم آیند.

مسجد باغ قوشخانه، مسجد پیرپالان‌دوز و مسجد جویباره نیز از دیگر مکان‌هایی بودند که احیای آنها با تلاش‌های این عالم برجسته انجام شد.

زند کرمانی اصلاح جامعه را فقط در فعالیت‌های مذهبی نمی‌دید. بخشی از اقدامات او مستقیماً با زندگی روزمره مردم ارتباط داشت. از جمله اقدامات عام‌المنفعه او، تلاش برای شکل‌گیری بیمارستان عسکریه در اصفهان بود؛ مجموعه‌ای که ریشه آن به درمانگاه خیریه عسکریه بازمی‌گردد و در سال‌های بعد توسعه پیدا کرد.

او همچنین در احیای مصلی تخت فولاد نقش داشت و برگزاری نماز عید فطر در این مکان را به یک اجتماع گسترده مردمی تبدیل کرد؛ جمعیتی که از مسجد جامع به سمت تخت فولاد حرکت می‌کردند و در مصلی نماز عید را به امامت او برپا می‌داشتند.

حمایت از تولید ایرانی

نگاه زند کرمانی از استقلال فرهنگی، به اقتصاد هم می‌رسید. در خاطره‌ای از او آمده است که روزی تاجری از کسادی کسب‌وکار خود گلایه کرد. آیت‌الله با دیدن کت‌وشلوار او متوجه شد پارچه آن از منچستر انگلستان است. از او پرسید چرا وقتی خودش تولیدکننده نخ و پارچه است، از جنس خارجی استفاده می‌کند.

آیت‌الله زند کرمانی در ادامه برای توضیح اهمیت حمایت از تولید داخلی، داستان مهندس آلمانی را نقل کرد که حتی هنگام خرید یک چاقو در ایران اصرار داشت محصول آلمانی تهیه کند تا پولی که خرج می‌کند به صنعت کشور خودش بازگردد.

وی معتقد بود، اگر مردم کالای داخلی بخرند، صنعت کشور امکان رشد پیدا می‌کند. این نگاه، سال‌ها پیش از ادبیات امروز درباره حمایت از تولید ملی، در سخنان و رفتار این عالم روحانی دیده می‌شد.

حتی بیماری خودش را هم به یک درس تبدیل کرد

روایت دیگری از آیت‌الله زند کرمانی نشان می‌دهد که دغدغه استقلال اقتصادی و علمی برای او تا چه اندازه جدی بود. در دوران بیماری و هنگامی که برای درمان به داروهای خارجی نیاز داشت، در مجلسی خطاب به حاضران از وابستگی کشور به داروهای بیگانه گفت و بیماری خودش را نمونه‌ای از این وابستگی دانست؛ اینکه اگر دارویی از کشورهای خارجی وارد نشود، حتی یک روحانی بیمار نیز ممکن است نتواند درمان شود.

این سخنان، در واقع ادامه همان نگاه او به تولید داخلی بود؛ اقتصادی که از نظر او بدون تقویت علم، صنعت و توان داخلی نمی‌توانست روی پای خود بایستد.

در سال‌های پایانی عمر به بیماری مبتلا شد و برای درمان به آلمان رفت، اما معالجات نتیجه نداد و سرانجام ۱۹ شهریور ۱۳۴۸ درگذشت. پیکر او پس از انتقال به اصفهان در تخت فولاد به خاک سپرده شد.

آیت‌الله زند کرمانی وصیت کرده بود بر مزارش بقعه و بنایی ساخته نشود؛ به همین دلیل قبر او در میانه تکیه، ساده و بدون بنای شاخص باقی‌مانده است.

اما شاید برای شناخت او همین سادگی مزار کافی باشد؛ چرا که بخش مهمی از میراث این عالم برجسته نه در یک بنا، بلکه در جاهایی پراکنده است که دوباره جان گرفتند؛ در مدرسه ذوالفقار، در مسجدی که صدای نماز در آن پیچید، در درمانگاهی که برای مردم ساخته شد و در اندیشه‌ای که می‌گفت اصلاح جامعه از احیای فرهنگ، آموزش و اعتماد به توان خود آغاز می‌شود.

آیت‌الله محمدباقر زند کرمانی در ۷۷ سالگی از دنیا رفت، اما آنچه از او در اصفهان باقی ماند، تصویری از عالمی است که به‌جای حرف‌زدن از احیای جامعه، بخشی از زندگی و دارایی خود را برای احیای آن هزینه کرد.

منبع: فارس