جراحی با شمشیر تزار؛ وقتی مدرنیزاسیون روح روسیه را دو پاره کرد
بازخوانی پرونده تلخ مدرنیزاسیون پتر کبیر و سرکوب مؤمنان ارتدوکس نقطه‌ای است که در آن جامعه روسیه دوپاره شد. اشرافیتی فرانسوی‌زبان که خاک وطن را تحقیر می‌کرد، و توده‌ای مؤمن که در آتش سوختند اما تسلیم نسخه‌های وارداتی غرب نشدند.
مهدی سیف تبریزی - کارشناس گروه اندیشه: در تمامی تاریخ‌تمدن بشری، به‌ندرت می‌توان حاکمی را یافت که همچون پتر یکم (مشهور به پترکبیر)، با اراده‌ای پولادین و خشونتی بی‌رحمانه، کالبد زیستی، فرهنگی و نهادی یک ملت را بر تخت جراحی خوابانده و به ضرب شمشیر دگرگون کرده باشد. هنگامی که پتر در پایان سده هفدهم و آغاز سده هجدهم میلادی، سفر مخفیانه و هجده‌ماهه خود به اروپای غربی را با عنوان «هیئت بزرگ» به پایان برد، نه فقط با دانش کشتی‌سازی و متالورژی مدرن هلندی و بریتانیایی، بلکه با یک یقین متعصبانه به روسیه بازگشت: اینکه سنت‌های کهن مسکووی، حجاب‌های مذهبی، ردای بلند بویارها و انزوای قدسی ارتدوکس، زنجیرهایی هستند که سرزمین تزارها را در ورطه توحش و عقب‌ماندگی به بند کشیده‌اند.
اما پروژه‌ای که پتر آغاز کرد، یک نوسازی اداری یا اصلاحات فنی ساده نبود؛ این دگرگونی، زلزله‌ای سهمگین در ساحت معرفت‌شناختی و هستی‌شناسی جمعی روس‌ها پدید آورد. او برای پیاده‌سازی این تجدد آمرانه، پایتخت قدسی مسکو—که پنج سده به‌عنوان «رم سوم» تقدیس می‌شد—را رها کرد و در دل باتلاق‌های مه‌آلود و منجمد دریای بالتیک، شهری نوین بر پایه معماری کلاسیک اروپایی بنا نهاد: سن‌پترزبورگ؛ «پنجره‌ای رو به اروپا». بااین‌حال، هزینه این پنجره، شکافته شدن ابدی روان تاریخی ملت روسیه بود؛ جراحی خونینی که جراحت آن تا همین امروز بر تن سیاست خارجی کرملین التیام نیافته و شالوده آن چیزی را پی ریخت که قرن‌ها بعد، فیلسوفان از آن با عنوان «روان‌پریشی و شیزوفرنی تمدنی روسیه» یاد کردند.
روزی که تزار در چشم توده‌ها «دجال» شد
نخستین نشانه این دگرگونی خشونت‌بار، در همان ساعات اولیه بازگشت پتر به مسکو در اوت ۱۶۹۸ رخ داد. تزار جوان قیچی به دست گرفت و شخصاً ریش‌بلند شاهزادگان ارشد و فرماندهان نظامی را برید و در پی آن، فرمانی سلطنتی صادر کرد که بر اساس آن، تمامی اتباع روسیه (به جز روحانیون و دهقانان) موظف بودند محاسن خود را بتراشند یا برای حفظ آن مالیات‌های سنگین بپردازند، و لباس سنتی گشاد اسلاوی را با کت‌وشلوارهای تنگ مجاری و آلمانی جایگزین کنند. در نگاه ناظر غربی امروزی، این یک تغییر در آداب پوشش و پیرایش به نظر می‌رسید؛ اما در منظومه الهیاتی ارتدوکس، تراشیدن ریش به‌مثابه دست‌کاری در شمایل الهی انسان و توهینی آشکار به مقدسات بود.
این اصلاحات صوری، بلافاصله آتش انشقاق مذهبی عمیقی را شعله‌ور ساخت که پیش‌تر در میانه قرن هفدهم با اصلاحات پاتریارک نیکون آغاز شده بود: پدیده «راسکول» (Раскол) یا تجزیه مذهبی ارتدوکس. گروه کثیری از معتقدان راستین که خود را «مؤمنان کهن» (Staroobryadtsy) می‌نامیدند، حاضر نشدند حتی یک‌سرسوزن از مناسک باستانی نیاکان خود دست بکشند. پتر با صدور فرامینی بی‌رحمانه، مؤمنان کهن را به کوه‌ها و جنگل‌های یخ‌زده سیبری راند و پاتریارک‌نشینی مسکو را منحل ساخت. او مقام پاتریارک (رهبر دینی) را لغو کرد و به‌جای آن، «شورای‌عالی کلیسا» (مجمع مقدس) را تشکیل داد که در رأس آن یک ژنرال ارتش و مستشار غیرمذهبی قرار داشت؛ حرکتی که کلیسای ارتدوکس را رسماً به یک وزارتخانه دولتی و کارمندِ دست‌نشانده تزار تقلیل داد.
برای توده‌های ارتدوکس و مؤمنان کهن، این رفتارها معنایی هولناک داشت: تزار دیگر «پادشاه پرهیزگار رم سوم» نبود، بلکه تجسم عینی «دجال» (ضد مسیح Antichrist /) بود که از غرب بازگشته تا ایمان الهی را به کام شیطان بریزد. در رساله‌ها و ادبیات زیرزمینی مؤمنان کهن، سن‌پترزبورگ به‌عنوان «بابل جدید» نام‌گذاری شد؛ شهری بناشده بر روی استخوان‌های هزاران دهقان زحمت‌کش در دل باتلاق‌های مه‌گرفته، که نشان از غرور کفرآمیز فرعونی داشت. توده‌ها با پذیرش تبعید، زندان و حتی پدیده تراژیک «خودسوزی‌های دسته‌جمعی» در کلبه‌های چوبی، ترجیح دادند در آتش بسوزند اما تسلیم اصلاحات اروپایی تزار نشوند. این نبرد نشان داد که تجدد غربی در روسیه، نه از طریق اقناع و رشد طبیعی جامعه، بلکه با شلاق، خشونت عریان و سرکوب خشن وجدان جمعی بر ملت بار شد.
تبارشناسی شیزوفرنی هویتی؛ دوپاره شدن تمدن روس در ترازوی بردیایف
پیامد بنیادین اصلاحات پترکبیر در ساحت اندیشه سیاسی، به‌وجودآمدن شکافی پرنشدنی میان دو قشر جامعه روسیه بود؛ شکافی که متفکر و اگزیستانسیالیست نامدار روس، نیکولای بردیایف (Nikolai Berdyaev)، آن را در شاهکار خود «ایده روسی» کالبدشکافی کرد. بردیایف نشان داد که پس از پتر، روسیه گرفتار یک بحران ناظر بر هستی و موجودیت، یا یک «شیزوفرنی تمدنی مضاعف» شد:
از یک سو، یک‌طبقه اشرافی و بوروکراتیک نوین در سن‌پترزبورگ متولد شد که لباس فرنگی بر تن داشت، به زبان فرانسوی و آلمانی صحبت می‌کرد، آثار ولتر و روشنگران اروپایی را مطالعه می‌کرد و زندگی در سالن‌های رقص و اشرافیت را برمی‌گزید. این الیت حاکم، خاک و ریشه‌های بومی روسیه را به دیده تحقیر می‌نگریست و دهقانان روس را موجوداتی نیمه‌وحشی می‌پنداشت که باید با زور مدنیت فرنگ را به آن‌ها آموخت. از سوی دیگر، اقیانوسی بی‌پایان از دهقانان، مؤمنان ارتدوکس و مردم کوچه و بازار در مسکو و روستاهای پهناور اوراسیا قرار داشتند که پیوند با خاک، مذهب سنتی و کینه‌ای سوزان از غرب و اشرافیت فرنگ‌زده را در سینه‌های خود حفظ کردند.
بردیایف استدلال می‌کند که پترکبیر با این کار، روح روسیه را دوپاره ساخت: «روسیه رسمی، دولتی و غرب‌گرا» در برابر «روسیه زیرزمینی، مؤمن و اسلاوی». این شکاف ساختاری باعث شد که دولت روسیه پیوسته در چشم ملت خود نوعی قدرت بیگانه و اشغالگر به نظر برسد. جامعه احساس می‌کرد حاکمان سن‌پترزبورگ، سرسپردگان تمدنی دیگر هستند که کشور را به مستعمره فرهنگی اروپا بدل کرده‌اند.
جالب اینجاست که خودِ غرب نیز هرگز این روسیه متجدد و بزک‌شده را به‌عنوان عضوی اصیل از خانواده خود نپذیرفت. اروپایی‌ها سن‌پترزبورگ را دیدند، اما روسیه را صرفاً «خرسی شمالی» تلقی کردند که لباسی فرانسوی به تن کرده است، نه یک تمدن اروپایی هم‌تراز. این پس‌زده شدن تحقیرآمیز از سوی غرب، هم‌زمان با نفرت عمیق توده‌های داخلی از فرنگ‌زدگی، عقده‌ای تاریخی را در ضمیر ناخودآگاه نخبگان حاکم مسکو پدید آورد: نخبگانی که می‌خواستند اروپایی باشند اما اروپا تحقیرشان می‌کرد، و می‌خواستند بر روس‌ها حکومت کنند اما مردم بومی آن‌ها را خائن می‌شمردند.
این بستر دوقطبی، همان خاکی بود که اندکی بعد، جنبش‌های بزرگ ادبی و فلسفی روسیه نظیر «اسلاو دوستان» و بعدها «اوراسیاگرایی» از دل آن روییدند تا فریاد بزنند که راه نجات، بازگشت به مسکووی اصیل و توبه از گناه پتر است. جراحی پترکبیر در ظاهر روسیه را به یک امپراتوری نظامی مدرن بدل کرد که توانست در نبردهای قرن هجدهم اروپا بدرخشد، اما در باطن، بذر نفرتی ابدی از مدل غربی توسعه را در خاک روسیه کاشت؛ بذری که اثبات کرد هر زمان نخبگان کرملین بخواهند کشور را به قیمت مسخ هویت دینی و تاریخی‌اش به غرب پیوند بزنند، زلزله‌ای سهمگین از اعماق جامعه سنتی سر برخواهد آورد تا آن پیوند را متلاشی سازد.
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
#پترکبیر
#روسیه
#مدرنیزاسیون
#ارتدوکس
#سن‌پترزبورگ
#مسکووی
