کشتار و آوارگی به سبک یهودیان پیمان‌شکن
آیات ۸۴ تا ۸۸ سوره بقره، از پیمان‌شکنی یهودیان، کشتار هم‌کیشان و آواره کردن مردم از خانه‌هایشان پرده برمی‌دارد.
گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس؛ آیات ۸۴ تا ۸۸ سوره بقره، پرده از تناقضی آشکار در رفتار گروهی از یهودیان برمی‌دارد، قومی که با خدا پیمان بسته بودند خون یکدیگر را نریزند و کسی را از خانه و سرزمینش بیرون نکنند، اما در عمل، هم دست به کشتار زدند و هم در آواره کردن انسان‌ها مشارکت کردند.
نکته محوری این آیات، تنها ارتکاب جنایت نیست، بلکه ادعای پایبندی به احکام الهی در کنار زیر پا گذاشتن همان احکام است، تناقضی که قرآن آن را به‌شدت نکوهش می‌کند.
پیمان روشن بود، نه خون‌ریزی و نه آواره کردن انسان‌ها
خداوند در آیه ۸۴ سوره بقره، پیمانی را به بنی‌اسرائیل یادآوری می‌کند که بر اساس آن، نباید خون یکدیگر را بریزند و نباید هم‌کیشان خود را از خانه‌هایشان بیرون کنند «لَا تَسْفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ»
مضمون آیه روشن است، جان انسان‌ها حرمت دارد و بیرون راندن افراد از خانه و سرزمینشان نیز ممنوع است. تعبیر «دِمَاءَکُمْ» و «أَنْفُسَکُمْ» قابل توجه است، قرآن در اینجا اعضای یک جامعه را به‌منزله یک پیکر واحد معرفی می‌کند، به‌گونه‌ای که کشتن دیگری، در حقیقت، به معنای آسیب زدن به خود جامعه است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، با توجه به پیوستگی آیات، بر تناقض میان پیمان الهی و رفتار یهودیان بنی‌اسرائیل تأکید می‌کند. مسئله این نیست که آنان از حکم خدا بی‌خبر بودند، بلکه همان احکامی را نقض می‌کردند که به آن اقرار داشتند.
این آیه همچنین نشان می‌دهد که امنیت جانی و حق برخورداری از خانه و سرزمین، از موضوعاتی بوده که در پیمان الهی مورد تأکید قرار گرفته است. بنابراین، نمی‌توان با توجیهات ظاهری، کشتار انسان‌ها و آواره کردن آنان را با ادعای دینداری سازگار دانست.
وقتی پیمان خدا زیر پا گذاشته می‌شود
آیه ۸۵، رفتار یهودیان را به چالش می‌کشد و از آنان می‌پرسد چرا با وجود پذیرش پیمان، به جان یکدیگر افتادند، گروهی را از خانه‌هایشان بیرون کردند و در گناه و تجاوز علیه آنان به همکاری پرداختند.
خداوند می‌فرماید که «ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِیقًا مِنْکُمْ مِنْ دِیَارِهِمْ» سپس آیه، شکل دیگری از این تناقض را بیان می‌کند، برخی از بنی‌اسرائیل در اخراج و آزار دیگران مشارکت می‌کردند و در عین حال، هنگامی که پای اسارت و آزادی همان افراد به میان می‌آمد، به احکام کتاب آسمانی استناد می‌کردند.
در اینجا با نوعی دینداری گزینشی روبه‌رو هستیم، احکام الهی تا جایی پذیرفته می‌شوند که با منافع و روابط گروهی سازگار باشند، اما وقتی اجرای آنها به زیان منافع فرد یا گروهی تمام شود، به فراموشی سپرده می‌شوند.
از نگاه المیزان، سرزنش قرآن متوجه همین رفتار دوگانه است، نمی‌توان بخشی از فرمان الهی را اجرا کرد و بخش دیگر را که با خواسته‌های انسان سازگار نیست، کنار گذاشت و همچنان خود را پایبند به کتاب خدا دانست.
آزادی اسیران، اما فراموشی حق قربانیان
بخش دیگری از آیه ۸۵ به رفتار متناقض آنان در قبال اسیران می‌پردازد «وَإِنْ یَأْتُوکُمْ أُسَارَیٰ تُفَادُوهُمْ»
بر اساس آیه، آنان برای آزاد کردن اسیران فدیه می‌پرداختند، اقدامی که با دستورهای دینی آنان ارتباط داشت. با این حال، قرآن بلافاصله تناقض موجود در رفتارشان را یادآوری می‌کند که چگونه به بخشی از کتاب ایمان می‌آورید و بخش دیگر را انکار می‌کنید؟
در واقع، آنان در یک موقعیت، آزادی اسیران را وظیفه خود می‌دانستند، اما در موقعیتی دیگر، در کشتن همان انسان‌ها یا بیرون راندنشان از خانه‌هایشان مشارکت می‌کردند. قرآن این رفتار را نمونه‌ای از پایبندی گزینشی به احکام الهی معرفی می‌کند.
این نکته اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا انجام یک کار درست، لزوماً به معنای عادلانه بودن تمام رفتارهای یک فرد یا جامعه نیست. نمی‌توان با انجام یک وظیفه دینی، جنایت دیگری را توجیه کرد یا از مسئولیت آن گریخت.
دنیاطلبی، بهایی که برای پیمان‌شکنی می‌پردازند
قرآن در ادامه، سرانجام این رفتار را چنین بیان می‌کند «فَمَا جَزَاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذَلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا» یعنی جزای کسانی که چنین می‌کنند، جز خواری در زندگی دنیا نیست.
آیه ۸۵ با اشاره به عذاب آخرت و تأکید بر اینکه خداوند از اعمال آنان غافل نیست، مسئولیت انسان را در برابر انتخاب‌هایش یادآوری می‌کند. آیه ۸۶ نیز ریشه این انحراف را در ترجیح زندگی دنیا بر آخرت می‌داند «أُولَئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْحَیَاةَ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ».
بر اساس این بیان، هنگامی که منافع مادی، تعصبات گروهی یا قدرت‌طلبی بر فرمان خدا غلبه کند، انسان ممکن است حتی احکام روشنی را که به آنها ایمان دارد، زیر پا بگذارد. از منظر المیزان، این آیات نشان می‌دهند که ایمان حقیقی با پذیرش گزینشی احکام سازگار نیست و اعتقاد زبانی، بدون التزام عملی، انسان را از پیامدهای اعمالش مصون نمی‌کند.
از کشتن پیامبران تا انکار حقیقت
آیات ۸۷ و ۸۸، رفتار بنی‌اسرائیل را در زمینه‌ای گسترده‌تر بررسی می‌کنند. خداوند یادآور می‌شود که به موسی کتاب آسمانی عطا کرد، پس از او پیامبرانی فرستاد و به عیسی بن مریم نشانه‌های روشن بخشید و او را با روح‌القدس تأیید کرد.
با این حال، آیه ۸۷ می‌پرسد چرا هرگاه پیامبری برخلاف خواسته‌های نفسانی آنان سخنی می‌گفت، گروهی را تکذیب می‌کردند و گروهی دیگر را به قتل می‌رساندند «أَفَکُلَّمَا جَاءَکُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَیٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقًا کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقًا تَقْتُلُونَ».
این آیه نشان می‌دهد که مشکل اصلی، کمبود پیام‌های الهی نبود، بلکه استکبار در برابر حقیقت و نپذیرفتن سخنی بود که با خواسته‌های آنان سازگاری نداشت. در این چارچوب، کشتن انسان‌ها و نقض حقوق دیگران، بخشی از یک انحراف عمیق‌تر است که از ترجیح خواسته‌های شخصی بر هدایت الهی سرچشمه می‌گیرد.
در آیه ۸۸ نیز آنان مدعی می‌شوند که دل‌هایشان در پوششی قرار دارد و سخن حق را نمی‌پذیرد، اما قرآن این ادعا را نمی‌پذیرد و علت محرومیتشان از ایمان را در کفر و انکار حقیقت می‌داند «بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِیلًا مَا یُؤْمِنُونَ».
پیام آیات؛ دینداری بدون عدالت پذیرفتنی نیست
مجموع آیات ۸۴ تا ۸۸ سوره بقره، تصویری از تعارض میان ادعای ایمان و رفتار ظالمانه ارائه می‌کند. پیمان‌شکنی، کشتن انسان‌ها، آواره کردن مردم، همکاری در گناه و پذیرش گزینشی احکام، همگی مصادیق این تعارض‌اند.
پیام این آیات تنها به یک قوم یا دوره تاریخی محدود نمی‌شود، هر فرد یا جامعه‌ای که به نام ایمان، حقوق انسان‌ها را نادیده بگیرد و احکام الهی را مطابق منافع خود تفسیر کند، با همان پرسش اساسی روبه‌روست، آیا به همه فرمان‌های حق پایبند است یا تنها آن بخش‌هایی را می‌پذیرد که با خواسته‌هایش سازگارند؟
از نگاه المیزان، معیار سنجش دینداری، صرف ادعای ایمان یا انجام برخی مناسک نیست، بلکه میزان تسلیم در برابر حقیقت و پایبندی عملی به فرمان خدا نیز اهمیت دارد. این آیات هشدار می‌دهند که هیچ ادعای دینی نمی‌تواند خون‌ریزی، ستم و آواره کردن انسان‌ها را توجیه کند.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۱۳ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_بقره
#یهودیان
#بنی_اسرائیل
