گذار از نظارت سنتی به نظارت هوشمند در نظام بانکی ایران

باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - محمد سلگی رئیس دانشگده مدیریت و برنامه ریزی راهبردی دانشگاه جامع امام حسین (ع) در حاشیه دومین پیش‌نشست یازدهمین همایش بین‌المللی مالی اسلامی با موضوع تنظیم‌گری و نظارت نظام بانکی در عصر هوش مصنوعی، در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان گفت:  افزایش چشمگیر حجم تراکنش‌های مالی، پیچیدگی فزاینده ابزار‌های دیجیتال و رشد ریسک‌های مالی، نظارت پیش‌دستانه و هوشمند را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای نظام بانکی کشور تبدیل کرده است.

سلگی با اشاره به چالش‌های ساختاری نظام نظارتی کشور اظهار کرد: در شرایط کنونی، نظارت بانکی با مشکلاتی همچون قوانین قدیمی و به‌روزرسانی‌نشده، ساختار‌های غیرمتمرکز و ناهماهنگ، و اتکای بیش از حد به گزارش‌هایی با کیفیت پایین داده‌ای مواجه است؛ مسائلی که کارآمدی نظارت سنتی را به‌شدت کاهش داده‌اند.

به گفته سلگی، فرسودگی زیرساخت‌ها، کیفیت پایین داده‌ها و وجود سیستم‌های جزیره‌ای از مهم‌ترین چالش‌های فناورانه به شمار می‌روند. در بعد انسانی نیز، مقاومت در برابر تغییر، شکاف مهارتی و کمبود متخصصان هوش مصنوعی در حوزه مالی از جمله موانع اصلی هستند.

او افزود: در حوزه قانونی، خلأ‌های مقرراتی، چالش‌های مرتبط با حریم خصوصی داده‌ها و عدم پذیرش الگوریتم‌ها به‌عنوان مستند معتبر نظارتی، از مهم‌ترین محدودیت‌ها محسوب می‌شوند. همچنین در سطح ساختاری، تعارض منافع، طراحی نادرست نظام‌های نظارتی و مقاومت ذی‌نفعان در برابر شفافیت، فرآیند تحول نظارت را با دشواری مواجه کرده است.

سلگی با تأکید بر وجود شکاف میان پذیرش نظری هوش مصنوعی و پیاده‌سازی عملی آن تصریح کرد: نبود یک چارچوب عملیاتی برای ایجاد تعادل میان الزامات قانونی و نوآوری‌های هوشمند، از دلایل اصلی فاصله میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب در نظارت بانکی است.

او افزود: پژوهش گذار از نظارت سنتی به نظارت هوشمند در نظام بانکی ایران، آسیب‌های نظارتی نظام بانکی را در سه سطح ساختاری، نهادی و اجرایی مورد بررسی قرار داده است. ضعف شفافیت در اقتصاد کلان، وابستگی شدید اقتصاد به شبکه بانکی، نبود هماهنگی میان نهاد‌های ناظر، ضعف سرمایه انسانی و انتصاب‌های غیرتخصصی، از مهم‌ترین آسیب‌های ساختاری و نهادی به شمار می‌روند. در سطح اجرایی نیز، ضعف زیرساخت‌های داده‌ای و نظام گزارش‌دهی، چالش اصلی نظارت مؤثر عنوان شده است.

او خاطرنشان کرد: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بیشترین اثرگذاری فناوری‌های هوشمند و هوش مصنوعی در کاهش آسیب‌های اجرایی است؛ در حالی که تأثیر آنها در سطح نهادی متوسط و در سطح ساختاری بسیار محدود ارزیابی می‌شود. شناسایی الگو‌های تقلب، پیش‌بینی ریسک‌های مالی و تحلیل متون غیرساختاریافته با استفاده از پردازش زبان طبیعی، از جمله مهم‌ترین کارکرد‌های هوش مصنوعی در نظارت بانکی است.

سلگی در ادامه از ارائه یک مدل شش‌مرحله‌ای به‌عنوان دستاورد کلیدی خبر داد و گفت: این مدل، بر استقرار هم‌زمان قوانین، فناوری‌های نظارتی و اصلاحات نهادی تأکید دارد و مبتنی بر رویکرد داده‌محور طراحی شده است. موفقیت این مدل، مستلزم اصلاحات ساختاری، توسعه زیرساخت‌های فناورانه و همراهی سرمایه انسانی متخصص با سرعت و دقت الگوریتم‌هاست.

او در پایان با اشاره به چالش‌های حقوقی، اخلاقی و حریم خصوصی مرتبط با هوش مصنوعی اعلام کرد: تمرکز پژوهش‌های آتی بر موضوع «هوش مصنوعی، اخلاق و رعایت حریم خصوصی در نظارت بانکداری اسلامی» خواهد بود و بدون اراده راهبردی و اصلاحات نهادی، تحقق نظارت هوشمند در نظام بانکی امکان‌پذیر نخواهد بود.