پیشینه خدمتگزاری بانوان در آستان مقدس فاطمی (سلام‌الله‌علیها) بر پایه سند مالی 1139 قمری
شاید تصور کنید تاریخ خدمتگزاری در حرم‌ها همیشه مردانه بوده‌است؛ اما سندی از عصر صفوی نشان می‌دهد بانوان در آستان حضرت معصومه (س) رسماً خدمت می‌کردند و حقوق می‌گرفتند، واقعیتی که کمتر شنیده‌اید.
بارگاه ملکوتی و فیض‌آثار حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها) در شهر مقدس قم، از آغاز فرودآمدن آن هودج قدسی در خاک این دیار تا به امروز، همواره کانون بالندگی معرفتی، تشعشع انوار ولایی و منشأ دگرگونی‌های عظیم فرهنگی و تمدنی در جهان تشیع بوده است.
در این میان، حضور و نقش‌آفرینی بانوان در حریم این بانوی کرامت، نه امری حاشیه‌ای و عارضی؛ که خود جلوه‌ای درخشان از تکریم، عاملیت و کنشگری اجتماعی و هویت‌بخشی به زن مسلمان در پناه ولایت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به شمار می‌رود.
ریشه‌های این حضور و پیشگامی، به همان روزهای نخستین ورود کریمه‌ی اهل‌بیت (علیهم السلام) به دارالمؤمنین قم بازمی‌گردد؛ آن‌گاه که شیرزنان اشعری قم به استقبال آن هودج قدسی شتافته و دور آن بانوی مهاجره را گرفتند و در بیت‌النور، در محضر پرنور ایشان از سرچشمه علوم، معارف و احادیث علوی بهره‌مند شدند.
پس از رحلت شهادت‌گونه آن بانوی مهاجره، همین زنان مومنه به همراه بانوان جلیل‌القدر و امام‌زادگانی که در رکاب آن حضرت بودند، افتخار خادمی و پاسداری از مرقد مطهر ایشان را بر عهده گرفتند.
این سنت مبارک در دهه‌های پس از سال ۲۵۶ قمری با هجرت فرخنده مخدرات خاندان عصمت و طهارت، به‌ویژه حضور بانو زینب دختر امام جواد (علیهماالسلام)، دختران مکرمه حضرت موسی مبرقع (ع) و دیگر بانوان فاطمی، استمراری ژرف‌تر یافت؛ به‌طوری‌که حضرت زینب بنت‌الجواد (علیهما السلام) به همراه برادر بزرگوارشان، نخستین قبه و بنای بارگاه را بر فراز مرقد مطهر را بنا نهادند و در کسوت خادم و متولی این آستان مقدس نقش‌آفرینی کردند.
این جریان اصیل خدمتگزاری بانوان در قرون متمادی تا به امروز تداوم یافته است که از جلوه‌های بارز آن می‌توان به موقوفات ارزشمند بانوان در گذشته (که برخی از آن‌ها در موزه این آستان مقدس نگهداری می‌شود) و نیز مشارکت فعال آنان در ساخت‌وساز گنبد و بارگاه فاطمی، از عهد حضرت زینب بنت‌الجواد (علیها السلام) گرفته تا بیگم‌خانم خواهر شاه طهماسب و اعصار بعدی، اشاره نمود.
اگرچه در مطالعات تاریخ اجتماعی و اداری، پیوسته از دیوان‌سالاری‌های کهن تصویری تماماً مردانه ترسیم شده است، اما بازخوانی اسناد نویافته و دفاتر استیفای دیوانی کهن، خط بطلانی بر این پیش‌داوری‌ها می‌کشد. گرچه این جریان اصیل عاملیت و حضور اجتماعی بانوان در عرصه خدمتگزاری، در دوران سیاه پهلوی و به تبع سیاست‌های دین‌زدایی و محدودیت‌زا مثل کشف حجاب اجباری و به دلایل دیگر به رکود و کمرنگی گرایید، اما با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و در پرتو گفتمان دینی نظام اسلامی، بار دیگر احیا و بسیار پررنگ‌تر و قانون‌مندتر گردید؛ تا جایی که هم‌اینک ده‌ها بانوی خادم رسمی و چندین هزار خادم افتخاری بانو در این حرم نورانی به خدمتگزاری خالصانه به زائران و مجاوران اشتغال دارند.
نوشتار سندپایه حاضر با اتکا به اسلوب پژوهشی همسویی شواهد و با تکیه بر یکی از کهن‌ترین دفاتر جمع و خرج به‌جامانده از عصر صفوی، پرده از حقیقتی ماندگار برمی‌دارد؛ حضور رسمی، حقوق‌بگیر و تخصصی بانوان در نظام خدمتگزاری آستان فاطمی؛ واقعیتی ریشه‌دار که پیش‌درآمدی کهن بر تجلی امروزی الگوی سوم زن مسلمان در عصر انقلاب اسلامی و بستر تمدن نوین اسلامی است.
سندپژوه و نویسنده: محمدباقر مشکاتی؛ مرکز اسنادآستان مقدس حضرت معصومه (س)
تحلیل و اخبار زنان را متفاوت بخوانید؛
#ایران #قم #حرم #حضرت_معصومه #زن_مسلمان
