نگاهی به نقدهای هفتگانه روزنامه اطلاعات به طرح «مادرانه»
روزنامه اطلاعات در گزارشی به طرح جدید شهرداری تهران برای حمایت از خانواده‌های دارای فرزند پرداخته و هفت ایراد به آن وارد کرده است؛ از «تبلیغاتی بودن» حمایت ماهانه چهار میلیون تومانی و بی‌اثر بودن آن در شرایط تورمی گرفته تا ابهام در منابع مالی و حتی این استدلال که چون تولد فرزند دست‌کم ۹ ماه زمان می‌برد، طرح در سال جاری نمی‌تواند به هدف جمعیتی خود برسد.
گروه اجتماعی جهان‌نیوز: نقد کردن نه‌تنها بد نیست، بلکه می‌تواند مکمل هر طرح و سیاستی باشد و به اصلاح نقاط ضعف آن کمک کند؛ اما نقد زمانی کارکرد خود را از دست می‌دهد که با سیاسی‌کاری، از بافتن شرق و غرب، نتیجه شمالی گرفته شود تا به هر قیمت ممکن به شهرداری ایراد گرفته شود. در این گزارش هم به جای بررسی دقیق نسبت طرح با وظایف مدیریت شهری، مجموعه‌ای از استدلال‌ها کنار هم چیده شده که بعضاً ارتباط روشنی با اصل موضوع ندارند؛ بنابراین بد نیست بندبه‌بند به این نقدها پاسخ بدهیم.
ضمن اینکه بد نیست یادآوری کنیم دوستان روزنامه اطلاعات سال‌هاست از ضرورت گران‌تر شدن تهران و خروج اقشار کم‌برخوردار از این شهر سخن گفته‌اند؛ حالا ظاهراً وقتی شهرداری می‌خواهد برای ماندن و زیست خانواده‌ها و کودکان در تهران هزینه کند، ناگهان «جیب شهروندان» و «زیست شهری» دغدغه اصلی شده است!
وقتی ۴ میلیون تومان پول خاصی حساب نمی‌شود!
اولین ایراد متن اطلاعات این بوده ۴ میلیون تومان حمایت ماهانه، تبلیغاتی است اثر واقعی ندارد. البته معلوم نیست دقیقاً چهار میلیون تومان از چه زمانی پول واقعی نیست! این مبلغ قرار است به‌عنوان اعتبار در اختیار خانواده قرار بگیرد و می‌تواند بخشی از هزینه‌های پوشک، شیرخشک و سایر نیازهای کودک را پوشش دهد. اگر منظور این است که این اعتبار اساساً پرداخت نمی‌شود، بهتر است فعلاً کمی صبر کنیم و بعد از اجرای طرح راستی‌آزمایی کنیم.
اما اگر قرار است واقعاً پرداخت شود، بد نیست منتقدان توضیح دهند دقیقاً کدام بخش چهار میلیون تومان غیرواقعی است؟ اگر منظورشان این است که این مبلغ برای حل همه مشکلات اقتصادی یک خانواده کافی نیست، بحث دیگری است؛ ولی «کافی نبودن» با «واقعی نبودن» فرق دارد!
روزنامه اطلاعات: حمایت از خانواده در شرایط تورمی بی‌اثر است!
دومین نقد متن این است که حمایت در شرایط تورمی بی‌اثر است و در فرزندآوری هم اثری ندارد اینجا استدلال روزنامه اطلاعات کمی عجیب می‌شود؛ اگر حمایت از خانواده فقط زمانی موثر است که تورم وجود نداشته باشد، یعنی تا آن روز باید خانواده‌ها را به حال خودشان رها کرد؟ اتفاقاً وقتی تورم هست، حمایت معیشتی معنا پیدا می‌کند؛ شهرداری قرار نیست با این طرح تورم را حل کند، می‌خواهد بخشی از فشار آن را از دوش خانواده‌ها کم کند. البته اگر اطلاعات دغدغه تورم دارد، چه بهتر که همین دغدغه را از دولت پیگیری کند تا تورم مهار شود؛ شهرداری هم می‌تواند تا آن زمان، با حمایت از مادران بخشی از فشار موجود را کاهش دهد. قرار نیست تا حل کامل یک مشکل، همه کمک‌های جانبی تعطیل شود!
ضمن اینکه ظاهراً در این نقد، یک نکته مهم هم فراموش شده: بحث فقط تشویق مردم به بچه‌دار شدن نیست؛ بچه‌هایی هم که همین حالا متولد می‌شوند، هزینه دارند و خانواده‌های‌شان باید از آنها حمایت کنند. شاید ۴ میلیون تومان نتواند معجزه جمعیتی کند، اما برای خانواده‌ای که هر ماه باید پوشک و شیرخشک و هزار خرج دیگر بچه را تامین کند، می‌تواند کمک باشد؛ چه بهتر که به جای منتظر ماندن برای روزی که تورم صفر شود، همین امروز کمی از فشار خانواده‌ها کم کنیم.
جنگ باعث کاهش زاد و ولد شده؛ پس طرح مادرانه نمی‌تواند زاد و ولد را زیاد کند!
نکته اصلی نقد سوم روزنامه اطلاعات این بوده که دو جنگ و تبعاتش باعث کاهش زاد و ولد شده فرض کنیم حرف مطرح‌شده درست باشد و جنگ و تبعات اقتصادی آن باعث شده بخشی از خانواده‌ها فعلاً از فرزندآوری فاصله بگیرند. خب، راهکار پیشنهادی چیست؟ شهرداری تهران باید برای افزایش جمعیت، با آمریکا و اسرائیل آتش‌بس یک‌طرفه اعلام کند؟ یا تا پایان جنگ، تمام برنامه‌های حمایتی از خانواده‌ها را متوقف کنیم تا بعداً شرایط مناسب شود؟
اتفاقاً وقتی شرایط اقتصادی و اجتماعی دشوارتر می‌شود، منطق حمایت از خانواده‌ها بیشتر معنا پیدا می‌کند. خود مدیریت شهری هم طرح «مادرانه» را علاوه بر موضوع جمعیت، در چارچوب افزایش تاب‌آوری خانواده‌ها در شرایط جنگی تعریف کرده است. اگر جنگ مشکل ایجاد کرده، نمی‌شود جنگ را به شهرداری سپرد؛ اما می‌شود بخشی از فشار ناشی از آن را از دوش خانواده‌ای که همین امروز بچه‌دار شده برداشت.
چهارمین ایراد، هزینه ۳ هزار میلیارد تومانی طرح است. خب، باشد؛ اصلاً فرض روزنامه اطلاعات را می‌پذیریم و همان ۶۳ هزار تولد سالانه را مبنا قرار می‌دهیم. اگر هر نوزاد را با مادرش حساب کنیم، با حدود ۱۲۶ هزار نفر مواجهیم؛ یعنی جمعیتی بیش از یک درصد تهران. حالا بودجه ۳۲۲ همتی شهرداری را هم کنار آن بگذاریم؛ هزینه این طرح، حتی با محاسبه اطلاعات، چیزی حدود یک درصد بودجه شهرداری می‌شود.
یعنی شهرداری قرار است برای بیش از یک درصد جمعیت، کمتر از یک درصد بودجه‌اش را هزینه کند. البته می‌توان درباره منبع تامین اعتبار، سازوکار اجرا و اولویت‌های بودجه بحث کرد؛ اما اصل اینکه شهرداری بخشی از بودجه‌اش را برای حمایت از خانواده‌ها و کودکان اختصاص دهد، دقیقاً کجایش محل تعجب است؟ اگر یک درصد بودجه برای بیش از یک درصد جمعیت زیادی است، پس ظاهراً مشکل نه با عدد، که با خودِ ایده حمایت از خانواده‌هاست.
چون بارداری ۹ ماه طول می کشد پس طرح شهرداری به امسال نمی رسد!
ایراد پنجم عجیب‌ترین ایراد ممکن است که چون بارداری ۹ ماه طول می‌کشد، پس امسال هیچ! اینجا روزنامه اطلاعات یک محاسبه بسیار دقیق انجام داده است: اگر خانواده‌ای همین امروز تصمیم به فرزندآوری بگیرد، حداقل ۹ ماه بعد صاحب فرزند می‌شود؛ پس چون کمتر از ۶ ماه تا پایان سال باقی مانده، این طرح دیگر امسال اثر جمعیتی ندارد. استدلالی که اگر مبنای همه سیاست‌گذاری‌ها قرار بگیرد، احتمالاً برای اجرای هر طرحی باید ابتدا تقویم را متوقف کنیم!
اولاً قرار نیست هر خانواده‌ای که از طرح حمایت می‌گیرد، تازه از روز اعلام طرح تصمیم به فرزندآوری بگیرد. ثانیاً طرح «مادرانه» اساساً فقط یک مشوق برای تصمیم به بارداری نیست و برای مادرانی که در سال ۱۴۰۵ صاحب فرزند شده‌اند، حمایت‌های خرید و خدمات فرهنگی و سلامت‌محور در نظر گرفته شده است. یعنی اگر اطلاعات نگران است که «این بچه امسال به دنیا نمی‌آید»، خیالش راحت؛ قرار نیست طرح را به مسابقه سرعت تبدیل کنیم! خانواده‌ای که فرزندش همین امسال متولد شده هم خانواده است و هم هزینه دارد و اتفاقاً همین حالا می‌تواند از حمایت استفاده کند.
و یک نکته مهم‌تر: اگر هدف، افزایش جمعیت است، سیاست جمعیتی را که نمی‌شود با کنتور شش‌ماهه سنجید. امروز حمایت می‌کنیم تا خانواده بداند در صورت فرزندآوری تنها نمی‌ماند؛ فردا هم باید برای متولدین ۱۴۰۶ و سال‌های بعد برنامه داشت. اتفاقاً اگر اطلاعات معتقد است برای سال‌های بعد باید برنامه وجود داشته باشد، این نقد قابل بررسی است؛ اما اینکه چون بارداری ۹ ماه طول می‌کشد، پس حمایت از مادر و کودک در نیمه دوم سال «شکست خورده» محسوب می‌شود، بیشتر شبیه این است که چون درخت امروز کاشته می‌شود و فردا سایه نمی‌دهد، نتیجه بگیریم کاشتن درخت بی‌فایده است!
فهم غلط از حمایت معیشتی
در هفتمین نقد علمی، همکاران اطلاعاتی ما به سراغ ریشه‌یابی عدم تمایل به فرزندآوری رفته و نتیجه گرفته حمایت کردن از بچه‌هایی که امروز به دنیا می آیند غلط است بله، درست می‌گویید؛ افزایش سن ازدواج، تغییر سبک زندگی، تمایل به تجرد و مشکلات اقتصادی همه در کاهش فرزندآوری موثرند. اما خب، حالا راه‌حل چیست؟ کمپ اجباری ازدواج برای مجردها بگذاریم؟ یا بخشنامه تغییر سبک زندگی صادر کنیم؟
مسئله اینجاست که این فهرست اساساً چه ایرادی به طرح «مادرانه» وارد می‌کند؟ قرار نیست یک طرح شهرداری یک‌تنه تورم، مسکن، ازدواج و سبک زندگی را اصلاح کند. شهرداری در حد توان خودش بخشی از هزینه خانواده‌های دارای فرزند را کاهش می‌دهد؛ اگر منتقدان معتقدند این کافی نیست، باید بگویند چه اقدام دیگری باید کنار آن انجام شود، نه اینکه فهرست مشکلات را به‌عنوان نقد طرح ارائه کنند.
آخرین ایراد هم این است که این طرح را «بسته اقتصادی بدون پشتوانه» می‌خواند و می‌گوید قرار است هزینه‌اش از جیب شهروندان تهرانی پرداخت شود. اما «بدون پشتوانه» دقیقاً یعنی چه؟ اگر منظور این است که این طرح نباید از بودجه شهرداری تامین شود، خب باید توضیح داد بودجه شهرداری قرار است صرف چه چیزی شود که حمایت از خانواده و کودک در آن جایی نداشته باشد.
نوزاد که از آسمان نیامده؛ عضو همین جامعه است و ضعیف‌ترین عضو خانواده هم هست. اگر مدیریت شهری قرار است به زیست‌پذیری شهر و کیفیت زندگی شهروندان کمک کند، حمایت از خانواده‌ای که برای تامین هزینه‌های فرزندش تحت فشار است، چطور می‌تواند ذاتاً «زیان‌بار» باشد؟ اگر اطلاعات معتقد است رقم، شیوه اجرا یا محل تامین اعتبار اشکال دارد، دقیقاً همان را نقد کند؛ اما اینکه حمایت از یک نوزاد را چون از بودجه عمومی پرداخت می‌شود «زیان» بنامیم، دیگر بیشتر از نقد یک طرح، نیازمند توضیح درباره تعریف‌مان از «خدمت شهری» است.
