استانی 01:18 - 08 مرداد 1400
نوگرایی از مسیر شریعت برای رسیدن به تجدد/۴/
ایسنا/خراسان رضوی یک پژوهشگر تاریخ با اشاره به اینکه ملکم‌خان نخستین فردی است که تئوری ولایت فقیه به معنای رهبری سیاسی را ارائه می‌دهد، گفت: یوسف‌خان مستشارالدوله و میرزا ملکم‌خان نواندیشانی هستند که به سمت نوگرایی دینی حرکت کرده و از ظرفیت‌های دینی برای رشد و تجدد ایران استفاده می‌کنند.

نخستین نواندیشانی که از دین برای تجدد ایران استفاده کردند چه کسانی بودند؟

علی باغدار دلگشا در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به دیدگاه و دگراندیشی ملکم‌خان ناظم‌الدوله، اظهار کرد: پس از یوسف‌خان مستشارالدوله، دگراندیشی از منظر تطبیق با شریعت، تجدد و اصلاح‌طلبی عبور کرده و به منظر انقلابی‌گری می‌رسد. در واقع ابتدا اصلاحات مطرح می‌شود که نماد این اصلاحات در رساله «یک کلمه» دیده می‌شود و بر اساس آن شریعت و تجدد با یکدیگر همخوان معرفی می‌شوند، اما در گام بعد مفهوم انقلاب به گونه‌ای بیان می‌شود که اصلاحات را نتیجه‌بخش ندانسته و انقلابی‌گری را ثمربخش بیان می‌کند.

وی ادامه داد: میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله از دگراندیشان دوره ناصری است و با اصول تجدد  آشنایی داشته است. میرزا ملکم‌خان در اروپا اصول و امور سیاسی جدید مانند تفکیک قوا را مشاهده می‌کند و در رساله‌های خود این رویدادها را بیان و یادآوری می‌کند.

این پژوهشگر تاریخ عنوان کرد: میرزا ملکم‌خان نخستین بار در رساله «نوم و یقضه،» به معنی «خواب و بیداری» انتقادهای سیاسی خود را بیان می‌کند. در رساله «شیخ و وزیرِ» وی، شیخ نماد فردی سنت‌گرا و وزیر نماد وزیر آشنا شده با مبانی سیاسی اروپا است که قصد دارد در ایران اصلاحات سیاسی ایجاد کند. همچنین در رساله «رفیق و وزیرِ» ملکم‌خان نیز وزیر نماد فردی عقب‌مانده و سنتی است و رفیق، نماد فرد تجددطلب، اصلاح‌طلب و آشنا با مدرنیته و مدنیت است.

باغدار دلگشا بیان کرد: میرزا ملکم‌خان در رساله‌های خود روش گفت‌وگو را مورد استفاده قرار می‌دهد. به‌ شکلی که میان انسان‌های خیالی و واقعی با یکدیگر مکالمه برقرار می‌کند و در حقیقت چندین بار اصول مدنیت غرب را در رساله‌های خود عنوان می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: با این وجود نوشته‌ای که اندیشه‌های میرزا ملکم‌خان را تعریف می‌کند، روزنامه قانون است. روزنامه قانون مهمترین متنی است که اندیشه‌های سیاسی ملکم‌خان را تعریف می‌کند. به نظر می‌رسد بخش‌های عمده روزنامه قانون توسط ملکم‌خان نوشته شده است‌. به شکلی که ملکم‌خان در شماره‌ای از این روزنامه، سرمقاله‌ای با عنوان «نوزده نفر بودیم» می‌نویسد و در آن داستانی خیالی را ترسیم می‌کند.

این پژوهشگر تاریخ اضافه کرد: اسامی نوزده نفری که او در این سرمقاله بیان می‌کند شامل افراد حقیقی و حقوقی می‌شود. ملکم‌خان این نوزده نفر را در سه بخش تقسیم‌بندی می‌کند. اولین بخش شامل کسانی است که مانند او در دستگاه حکومت ناصرالدین شاه بوده و اخراج شده‌اند، دومین بخش افرادی که همچنان در دستگاه حکومت فعالیت دارند را در بر می‌گیرد و افرادی که خارج از دستگاه حکومت و مخالف قاطع شاه بوده‌اند، اعضاء بخش سوم را تشکیل می‌دادند.

باغدار دلگشا تصریح کرد: در متن «نوزده نفر بودیم» آمده است که روزی درخصوص ترقی و پیشرفت اروپا، بحثی شکل گرفته است و در این بحث افراد سعی داشتند در مورد این پرسش که آیا ایران با توجه به نظام سلطنتی خود عقب‌مانده تلقی می‌شود یا نه، به گفت‌وگو بپردازند. برخی افراد که اغلب در دستگاه حکومتی حضور دارند، معتقدند که ایران کشور عقب‌مانده‌ای نیست، برخی دیگر باور دارند که ما عقب‌مانده هستیم. در ادامه افراد به این نتیجه می‌رسند که ایران عقب‌مانده است و سپس در خصوص جبران این عقب‌ماندگی به گفت‌وگو می‌پردازند.

وی خاطرنشان کرد: ملکم‌خان اولین فردی است که در روزنامه قانون اصطلاحاتی را به کار می‌برد که در ساختار سیاسی مورد توجه قرار می‌گیرد. ارزش محوری این داستان‌ها و روایات در این است که برای نخستین بار در اندیشه سیاسی ایران کلمه «الله‌ اکبر» به کار می‌رود و لذا این کلمه را به شعاری سیاسی علیه دولت ناصری مبدل می‌سازد، در حالی که ناصرالدین شاه خود را «ضل‌ الله» به معنای سایه خدا در زمین می‌داند.

این پژوهشگر تاریخ افزود: ملکم‌خان همچنین دوگانه «حزب‌ الله» و «حزب‌ الشیطان» را به کار می‌برد. به تعبیری دیگر او ادعای ناصرالدین شاه مبنی بر رعایت مبانی اسلامی در کشور را دروغ تلقی می‌کند. علاوه بر این‌ها ملکم‌خان، اهمیت وجود حکومت اسلامی را بیان می‌کند.

باغدار دلگشا گفت: وی در این ساختار، تئوری و واژه «ولایت» را نیز بیان می‌کند. این واژه در گذشته نیز بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفته و به معنای امری صوفیانه و متشرعانه شناخته می‌شده است، اما ملکم‌خان در روزنامه قانون واژگان «ولایت» و «ولایت عظمی» را بیان می‌کند. وی در تعریف ولایت این‌گونه بیان می‌کند که با توجه به اینکه میرزای شیرازی، مجتهد زمانه بوده است، دارای ولایت عظمی بوده و باید علیه ناصرالدین شاه قیام کند و دیگران نیز باید به عنوان ولی از او پیروی کنند.

وی اظهار کرد: ملکم‌خان نخستین فردی است که تئوری ولایت فقیه به معنای رهبری سیاسی را از منظر سیاسی ارائه می‌دهد. ملا احمد نراقی، میرزای قمی و... نیز در خصوص ولی‌فقیه نظرات و تعاریفی بیان می‌کرده‌اند، به گونه‌ای که واژه ولایت در ترکیب ولایت فقیه را در قالب و معنای عرفانی و صوفیانه به کار می‌بستند، اما ملکم‌خان با وجود اینکه اعتقادی به مبانی اسلامی نداشته است، نخستین دگراندیشی است که چنین تئوری را مطرح می‌کند.

این پژوهشگر تاریخ بیان کرد: برخی از روشنفکران دین‌ستیز و اسلام‌گریز مانند میرزا آقاخان کرمانی نیز چنین حربه‌ای را مورد استفاده قرار می‌دهد، به طوری که میرزا آقاخان کرمانی پس از انتشار مقاله ملکم‌خان در روزنامه قانون، خطاب به میرزای شیرازی نامه‌ای نوشته و بیان می‌کند که طبق گفته ملکم‌خان، شما ولی زمان هستید و ما برای قیام علیه ناصرالدین شاه همراه شما خواهیم بود.

باغدار دلگشا افزود: در حقیقت ملکم‌خان نخستین دگراندیش ایرانی است که تجدد را در قالب اسلام سیاسی و حکومتی بیان می‌کند و از علمای دین برای به دست گرفتن قدرت و رهبری سیاسی دعوت می‌کند تا از این طریق حزب‌ الله را تشکیل داده و حزب‌ الشیطان که حکومت ناصرالدین شاه است را از بین ببرند. ملکم‌خان در همه نوشته‌هایش، پایبندی به مرام اسلام را نشان می‌دهد و واژه مرام اسلام را در رساله‌های خود بسیار مورد استفاده قرار می‌دهد، اما در نامه‌نگاری‌های خود با میرزا آقاخان کرمانی، نشان می‌دهد که خیلی پایبند چنین مرام‌هایی نیست و در وصیت‌نامه خود نیز بیان می‌کند که مرا به شیوه مسلمانان دفن نکنید. از این رو به نظر می‌رسد او در عمل گرایشات اسلامی را مورد توجه قرار نمی‌داده است، همچنین هیچ‌یک از علمای آن دوران نیز مراوده‌ای با ملکم‌خان نداشته‌اند.

وی ادامه داد: یوسف‌خان مستشارالدوله و میرزا ملکم‌خان نواندیشانی هستند که به سمت نوگرایی دینی حرکت کرده و از ظرفیت‌های دینی برای رشد و تجدد ایران استفاده می‌کنند.

این پژوهشگر تاریخ خاطرنشان کرد: میرزا ملکم‌خان نیز با وجود اینکه اعتقادی به مبانی اسلام نداشته، در خصوص اسلام سیاسی، لزوم انقلاب، ولی عظمی و... سخن می‌گفته است. به گونه‌ای که تلاش می‌کرده است اسلام حزب‌ الله و اسلام حزب‌ الشیطان را مقابل یکدیگر قرار دهد و در جهت ابزار ظهور نوگرایی دینی در ایران و در قالب دین و تجدد و دین و سیاست تلاش می‌کرده است.

انتهای پیام

 
پربازدید ها
پر بحث ترین ها

مهمترین اخبار استانی

استانی
«خبرگزاری مهر» دریافت 19 MB مجتبی سلیمانی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: تردد در مهران تحت هیچ شرایطی انجام نمی‌شود و درب‌های پایانه مرزی بسته است. مدیر پایانه مرزی مهران با اشاره به اینکه مرز مهران بسته است، گفت: مردم به شایعات توجه نکنن...
استانی
«خبرگزاری ایسنا» ایسنا/اصفهان دو پژوهشگر گردشگری درباره‌ی «نقش بانوان در آینده‌ی گردشگری صلح‌آمیز» سخن گفتند.
استانی
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، آیت‌الله سید حسن عاملی عصر پنجشنبه در جلسه شورای فرهنگ عمومی استان اردبیل اظهار کرد: فرهنگ خودباخته غرب امروز به هر وسیله‌ای آرایش شده تا نسل جوان و نوجوان ما را فریفته و شیفته خود کند در حالی که مجموعه آموزش و پرورش به...
استانی
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، بهرام عین اللهی شامگاه پنجشنبه در دیدار با خانواده شهید منصور جاوید پور (شهید سلامت) در شهرستان دهلران از توابع استان ایلام اظهار کرد: هر چه داریم از شهداست و به خانواده‌های شهدا و شهدای سلامت افتخارمی کنیم. وزیر بهداشت گفت: خد...
استانی
«خبرگزاری مهر» محمد قصابی در گفت‌و گو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: در آستانه اربعین حسینی و به درخواست زائران و عاشقان سیدالشهدا (ع) به ویژه موکب‌داران اردبیل برای حضور در مسیر کربلا و ارائه خدمات به زائران، پرواز مستقیم اردبیل به نجف و بالعکس دایر می‌شود. ...
استانی
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، سید عزت الله ضرغامی عصر پنجشنبه در حاشیه بازدید از روستای هدف گردشگری تاریخی سرابکلان گفت: در کشور سایت‌های تاریخی متعددی وجود دارد که ساکنان بومی این سایت‌ها، مشکلات زیادی دارند که باید هیئت دولت درصدد رفع آن‌ها باشد. ...
استانی
برای اولین بار عنوان شد
«خبرگزاری ایسنا» ایسنا/کرمان سرمربی تیم فوتبال خاتون بم با اشاره به نامساعد بودن شرایط مالی شهرداری بم در سال قبل، گفت: با توجه به شرایط مالی شهرداری بم، البته شهرداری برای تیم کم کاری نکرد و همواره حمایت های لازم را انجام می داد، تیم در آستانه نابودی بود. ...
استانی
«خبرگزاری مهر» خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- مریم شریفی: رشادت و ایثار جوانان کشور در دوران هشت سال دفاع مقدس گنجینه گرانبهایی است که باید حفظ و همچون امانتی ارزشمند به دست نسل‌های بعدی برسد. «سید حسین حسینی فرد» از رزمندگان و جانبازان گلستانی هشت سال دفاع ...
استانی
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، روز پنج شنبه با حضور مشاور معاون وزیر و ناظر وزارتی در پروژه مهر و بازگشایی مدارس، خانواده خیر مدرسه ساز مرحوم کاکه خانی، جمعی از مسئولین استانی و شهرستانی و اهالی روستا، دبستان ۹ کلاسه خیرساز روستای «نه وه ره» از توابع آم...
استانی
«خبرگزاری مهر» به گزارش خبرنگار مهر، سید حسین ناظر عصر پنجشنبه در دورهمی مدیران صدا و سیمای چهل سال گذشته بوشهر اظهار داشت: سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران ۱۷۱ شهید، هزار و ١٠٢ جانباز و ۱۲۲ آزاده سرافراز تقدیم کرده است. وی افزود: فعالیت‌های صداوسیمای ...

مشاهده مهمترین خبرها در صدر رسانه‌ها

تبلیغات متنی (ویژه)

تبلیغات متنی
























































صفحه اصلی | درباره‌ما | تماس‌با‌ما | تبلیغات | حفظ حریم شخصی

تمامی اخبار بطور خودکار از منابع مختلف جمع‌آوری می‌شود و این سایت مسئولیتی در قبال محتوای اخبار ندارد

کلیه خدمات ارائه شده در این سایت دارای مجوز های لازم از مراجع مربوطه و تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران می باشد.

کلیه حقوق محفوظ است