خدا هرکس را ثروتمند کند، بیشتر دوستش دارد؟

بسیاری تصور می‌کنند ثروت و گشایش مالی نشانه علاقه بیشتر خداوند و فقر نشانه بی‌اعتنایی اوست، اما آیات سوره فجر این برداشت را به چالش می‌کشد و از حقیقتی دیگر درباره نعمت، محرومیت و معیار کرامت انسان پرده برمی‌دارد.

گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس؛ سوره فجر، با سوگندهای آغازین و سرگذشت اقوام طغیانگر شروع می‌شود و بعد به یکی از مهم‌ترین خطاهای انسان در فهم «نعمت و گرفتاری» می‌رسد، در پایان هم پرده‌ای از صحنه قیامت را نشان می‌دهد.

سوگندهایی که انسان را به یک حقیقت بزرگ متوجه می‌کنند

سوره فجر با مجموعه‌ای از سوگندهای معنادار آغاز می‌شود «وَالْفَجْرِ، وَلَیَالٍ عَشْرٍ، وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ، وَاللَّیْلِ إِذَا یَسْرِ». خداوند به فجر، شب‌های ده‌گانه، شفع و وتر و شب هنگامی که پشت سر می‌گذارد سوگند می‌خورد و سپس می‌پرسد که «هَلْ فِی ذَلِکَ قَسَمٌ لِّذِی حِجْرٍ» آیا در این سوگندها برای صاحب خرد، نشانه و مایه توجهی نیست؟

علامه طباطبایی در المیزان، این سوگندها را مقدمه‌ای برای توجه دادن انسان به سنت‌های حاکم بر عالم و سرنوشت جوامع می‌داند. «حجر» در پایان این بخش به معنای عقل و نیروی بازدارنده است، یعنی کسی که از عقل بهره می‌گیرد باید از این نشانه‌ها عبور کند و به حقیقتی درباره زندگی انسان و سرنوشت طغیانگران برسد.

قدرتی که تمدن‌های سرکش را درهم می‌شکند

پس از سوگندها، قرآن به سراغ تاریخ می‌رود «أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعَادٍ». قوم عاد، ثمود و فرعون سه نمونه از قدرت‌هایی هستند که در ظاهر عظیم و شکست‌ناپذیر بودند، اما در برابر اراده الهی دوام نیاوردند.

عاد با «إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ» معرفی می‌شود، قومی صاحب قدرت و بناهای عظیم. ثمود کسانی بودند که «جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ» سنگ‌ها را در دل دره می‌شکافتند و برای خود خانه و تمدن می‌ساختند. فرعون نیز «ذِی الْأَوْتَادِ» معرفی شده است. نمادی از قدرت و استحکام حکومت او.

اما نقطه مشترک همه آنها این بود «الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلَادِ، فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسَادَ». مسئله فقط قدرت داشتن نبود، قدرت هنگامی خطرناک می‌شود که به طغیان و فساد بینجامد. نتیجه نیز روشن است «فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَبُّکَ سَوْطَ عَذَابٍ». در نگاه المیزان، این بخش یادآور سنت الهی در برخورد با جوامعی است که از حد بندگی و عدالت خارج می‌شوند.

و آیه بعد یک هشدار جدی‌تر دارد: «إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ». خدا در کمین است؛ یعنی هیچ رفتار و فسادی از قلمرو علم و قدرت او بیرون نیست و انسان نمی‌تواند با تکیه بر قدرت ظاهری، خود را از پیامد اعمالش مصون بداند.

انسان چرا نعمت را نشانه کرامت و فقر را نشانه تحقیر می‌داند؟

از اینجا سوره وارد زندگی روزمره انسان می‌شود. قرآن می‌گوید وقتی انسان با نعمت و گشایش روبه‌رو می‌شود، می‌گوید که «رَبِّی أَکْرَمَنِ» پروردگارم مرا گرامی داشته است. اما وقتی روزی بر او تنگ می‌شود، می‌گوید «رَبِّی أَهَانَنِ» پروردگارم مرا خوار کرده است.

علامه طباطبایی این برداشت را رد می‌کند. فراوانی روزی، به خودی خود نشانه کرامت الهی نیست و تنگی روزی نیز الزاماً به معنای اهانت و بی‌ارزشی انسان نیست. انسان نباید رابطه خود با خدا را بر اساس میزان ثروت و امکانات مادی اندازه‌گیری کند. نعمت و محرومیت هر دو می‌توانند وسیله امتحان باشند و ارزش واقعی انسان با رفتار و عبودیت او سنجیده می‌شود.

مشکل بی‌تفاوتی نسبت به دیگران است

قرآن بلافاصله تصور غلط انسان را با بیان مصادیق اصلاح می‌کند «کَلَّا بَل لَّا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ، وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَیٰ طَعَامِ الْمِسْکِینِ». مشکل شما این نیست که خدا به شما کم داده یا زیاد، مشکل این است که در برابر مسئولیت اجتماعی خود بی‌تفاوت شده‌اید.

گرامی نداشتن یتیم و تشویق نکردن یکدیگر به اطعام نیازمندان، نشان می‌دهد انسان ثروت را برای خود می‌خواهد و نسبت به حقوق دیگران احساس مسئولیت نمی‌کند. در ادامه نیز می‌فرماید که «وَتَأْکُلُونَ التُّرَاثَ أَکْلًا لَّمًّا» میراث را حریصانه و بدون رعایت حق دیگران تصاحب می‌کنید و «وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا» مال را شدید و بی‌حد دوست دارید.

در واقع، قرآن ریشه مشکل را در نوع نگاه انسان به دنیاست کسی که ثروت را معیار کرامت بداند، به‌تدریج یتیم و فقیر و حقوق دیگران را نیز فراموش می‌کند.

روزی که پرده دنیا کنار می‌رود

آیات پایانی این بخش، ناگهان صحنه را از دنیا به قیامت می‌برند «کَلَّا إِذَا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا». زمین درهم کوبیده می‌شود و آنچه انسان در دنیا به آن تکیه کرده بود، فرو می‌ریزد.

سپس انسان حقیقت را می‌بیند، اما آن زمان دیگر فرصت اصلاح گذشته وجود ندارد. پیام این آیات آن است که معیارهای دنیایی در روزی که حقیقت آشکار می‌شود، اعتبار خود را از دست می‌دهند. ثروت، قدرت، موقعیت و برخورداری، هیچ‌کدام معیار نهایی کرامت انسان نیستند، آنچه باقی می‌ماند، حقیقت اعمال و نسبتی است که انسان با خدا و بندگان او داشته است.

تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۹۳ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.

#قرآن

#سوره_فجر

#ثروت