بازنگری دوباره نقشه جامع علمی کشور بر اساس پیام رهبر انقلاب
باشگاه خبرنگاران جوان - پیام اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی کشور و تأکید ایشان بر ضرورت شکل‌گیری «خیزش علمی جدید، عمیق و پرشتاب»، بار دیگر موضوع جایگاه علم و فناوری در اقتدار ملی، نقش نخبگان در حل مسائل کشور و ضرورت بازنگری در سیاست‌های علمی را مورد توجه قرار داده است.
در همین زمینه، محمدرضا مخبردزفولی، رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، ضمن تبیین ابعاد این پیام و نسبت آن با مسیر علمی کشور در دهه‌های گذشته، از بررسی مجدد نقشه جامع علمی کشور بر اساس رهنمود‌های رهبر انقلاب خبر داد.
وی با اشاره به ضرورت سرمایه‌گذاری بیشتر در علوم پایه، علوم انسانی و فناوری‌های پیشرفته، تأکید کرد که کشور برای تحقق خیزش علمی جدید، علاوه بر نیروی انسانی متخصص، به برنامه مشترک، تقسیم کار ملی، پشتیبانی مالی و اصلاح ساختار ارتباط دانشگاه و صنعت نیاز دارد.
رئیس فرهنگستان علوم، آخرین وضعیت شرکت‌های دانش‌بنیان، سهم آنها از تولید ناخالص داخلی، چالش‌های نظام آموزش عالی در تربیت نیروی انسانی متناسب با فناوری‌های نوظهور و ضرورت عبور از مقاله‌محوری به سمت تولید فناوری و ثروت را تشریح کرد. مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید:
پیام رهبر انقلاب، نقشه راهبردی استمرار جریان علمی کشور است
- رهبر معظم انقلاب در پیام اخیر خود بر ضرورت خیزش علمی جدید، عمیق و پرشتاب تأکید کردند. این رویکرد را تا چه اندازه در امتداد مسیر علمی رهبر شهید انقلاب می‌دانید و برای تحقق آن چه بستر‌هایی باید در کشور فراهم شود؟
مخبر دزفولی: برای جامعه علمی، نخبگانی، دانشمندان و دانشگاهیان کشور بسیار امیدبخش است که رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای، همان اهتمام ویژه‌ای را به حوزه علم و فناوری دارند که رهبر شهید انقلاب داشتند.
پیام اخیر ایشان را می‌توان یک بیانیه راهگشا، یک سند جدی و حتی یک نقشه راهبردی برای استمرار جریان علمی کشور دانست.
ما در چند دهه گذشته مسیری را در حوزه علم و فناوری طی کرده‌ایم که مدیریت راهبردی و هدایت اصلی آن بر عهده رهبر شهید انقلاب بوده است. این توجه تنها به دوران رهبری ایشان محدود نمی‌شد، بلکه در دوران ریاست‌جمهوری و در زمان حیات امام راحل نیز ایشان از جریان علمی کشور حمایت و آن را هدایت می‌کردند.
در طول بیش از ۳۷ سال دوران رهبری نیز موضوع علم و فناوری همواره در شمار دو یا سه اولویت نخست ایشان قرار داشت. به اعتقاد من، علم و فناوری برای رهبر شهید یک «فرا راهبرد» یا «اَبَر استراتژی» بود که به آن باور داشتند و برای تحقق آن ایستادگی کردند.
اکنون رهبر معظم انقلاب با پیام اخیر خود درباره جایگاه نخبگان، بر استمرار همین مسیر، اهتمام ویژه به علم و فناوری و ضرورت حرکت در این راه تأکید کرده‌اند.
من از پیام اخیر ایشان بیش از ۳۰ محور استخراج کرده‌ام که نشان می‌دهد این پیام حاوی مجموعه‌ای از جهت‌گیری‌های کلیدی برای آینده علمی کشور است. رسیدن به ایران قوی و تقویت روزافزون اقتدار کشور، مستلزم باور به همین مسیر است؛ مسیری که رهبر انقلاب بر آن صحه گذاشته‌اند و جهت‌گیری‌های اصلی آن را مشخص کرده‌اند.
استعداد نخبگان ایرانی باید در خدمت ساخت ایران قوی قرار گیرد
یکی از نکات مهم پیام رهبر انقلاب، توجه به استعداد و توانایی‌های ذهنی ایرانیان است. ایشان به ظرفیت هوشی و استعداد ملت ایران افتخار کردند.
بر اساس گزارش‌ها و رتبه‌بندی‌های بین‌المللی که درباره بهره هوشی ملت‌ها منتشر می‌شود، ایران همواره در میان کشور‌های دارای رتبه‌های بالا قرار داشته است. در برخی سال‌ها رتبه دوم، سوم یا چهارم و در گزارش‌های اخیر نیز در میان حدود هفت یا هشت کشور نخست مطرح بوده‌ایم. این موضوع نشان می‌دهد که هم رهبر شهید و هم رهبر معظم انقلاب به استعداد ذاتی ایرانیان باور دارند.
هر اندازه این استعداد‌ها شکوفاتر شود، ایران قوی‌تر خواهد شد. البته همان‌طور که رهبر انقلاب تأکید کردند، برخورداری از چنین نعمتی مسئولیت ما را نیز سنگین‌تر می‌کند؛ زیرا برای ساخت آینده کشور به این استعداد‌ها نیاز داریم.
نکته دیگر پیام ایشان، توجه به جریان علمی و نخبگانی کشور و پیوند آن با امید به آینده است. رهبر انقلاب بار دیگر بر استمرار حرکت علمی چند دهه گذشته تأکید کردند و افق جدیدی را پیش روی جامعه علمی کشور گشودند.
فناوری‌های پیشرفته باید از مرز دانش به حل مشکلات مردم برسند
موضوع مهم دیگر، اشراف رهبر انقلاب به فناوری‌های پیشرفته، نوآوری‌های جدید و تحولات علمی جهان است. کشور ما از دهه ۱۳۸۰ به بعد، با هدایت رهبر شهید انقلاب، وارد عرصه رقابت در مرز‌های دانش و فناوری‌های پیشرفته شد.
در دو دهه نخست پس از انقلاب، با توجه به شرایط جنگ تحمیلی و ضرورت بازسازی کشور، بخش قابل توجهی از تلاش‌ها معطوف به ایجاد زیرساخت‌های علمی و فناورانه بود؛ اما از دهه ۱۳۸۰ وارد رقابت‌های پیشرفته علمی و فناورانه در سطح جهانی شدیم.
در حوزه‌هایی مانند فناوری نانو، زیست‌فناوری، فناوری اطلاعات، علوم شناختی و سلول‌های بنیادی اقدامات مهمی در کشور انجام شد. رهبر معظم انقلاب در پیام اخیر خود، ضمن تأکید بر استمرار و تقویت این توانمندی‌ها، افق جدیدی را مطرح کردند و آن استفاده از ظرفیت‌های علمی و فناورانه برای حل مسائل واقعی مردم است.
ما باید همچنان در مرز‌های دانش حرکت کنیم و برای دستیابی به مرجعیت علمی تلاش داشته باشیم؛ اما توانمندی‌های علمی کشور نباید صرفاً در حد رقابت‌های نظری و تولید دانش باقی بماند. علم و فناوری باید بتواند گرهی از مشکلات جامعه باز کند. برای مثال، ما باید تحقیقات مربوط به سلول‌های بنیادی را در مرز‌های دانش ادامه دهیم، اما در کنار آن باید از این توانمندی برای درمان بیماری‌های صعب‌العلاج و توسعه روش‌های نوین درمانی استفاده کنیم.
در حوزه فناوری نانو و زیست‌فناوری نیز همین موضوع مطرح است. امروز ایران در زمینه تولید برخی نانوداروها و رادیودارو‌ها از کشور‌های پیشرو به شمار می‌رود. هنگامی که یک داروی معمولی مصرف می‌شود، ممکن است بر بخش‌های مختلف بدن تأثیر بگذارد؛ اما فناوری‌های نوین دارورسانی، از جمله نانوداروها، این امکان را فراهم می‌کنند که دارو با دقت بیشتری به سلول یا بافت هدف برسد. این نمونه‌ای از تبدیل توانمندی علمی به فناوری مؤثر در حل مشکلات مردم است.
کشاورزی هوشمند و امنیت غذایی از محور‌های مهم خیزش علمی جدید است
یکی دیگر از محور‌های مهم پیام رهبر انقلاب، توجه به امنیت غذایی، کشاورزی پیشرفته و استفاده از فناوری‌های نوین در این بخش است. ایشان حتی به استفاده از پهپاد‌ها برای کمک به کشاورزان و بهینه‌سازی فعالیت‌های کشاورزی اشاره کرده‌اند. امروز حسگر‌های نانویی و تجهیزات پیشرفته می‌توانند اطلاعات دقیقی درباره وضعیت رشد گیاه، نیاز آبی و شرایط خاک در اختیار کشاورزان قرار دهند.
کشوری که بتواند این فناوری‌ها را توسعه دهد، قادر خواهد بود کشاورزی هوشمند و دقیق را جایگزین بخشی از روش‌های سنتی کند. این مسئله برای ایران که با محدودیت منابع آب مواجه است، اهمیت مضاعفی دارد. ما در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک قرار داریم و موضوع آب یکی از مسائل اساسی کشور است. کمبود آب شیرین نیز به یک مسئله جهانی تبدیل شده است. توجه رهبر انقلاب به فناوری‌های مرتبط با آب‌شیرین‌کن‌ها و مدیریت منابع آب نشان می‌دهد که کشور به ظرفیت علمی و نخبگانی خود برای حل مشکل کم‌آبی نیاز دارد. روش‌های سنتی آبیاری دیگر پاسخگوی نیاز‌های امروز کشاورزی و تأمین امنیت غذایی نیستند.
برای روشن شدن اهمیت فناوری در این حوزه، مثالی مطرح می‌کنم. در برخی روش‌های سنتی تولید محصولات کشاورزی، برای تولید یک کیلوگرم محصول حدود ۲۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. با ورود فناوری و استفاده از روش‌های گلخانه‌ای، این میزان می‌تواند به حدود ۶۰ لیتر کاهش یابد و در برخی سامانه‌های پیشرفته هیدروپونیک حتی به حدود دو لیتر برسد.
این تفاوت نشان می‌دهد که فناوری تا چه اندازه می‌تواند در مصرف منابع کشور تحول ایجاد کند. ما سالانه حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی مصرف می‌کنیم. چرا نباید با استفاده از فناوری‌های پیشرفته و روش‌های علمی، برای کاهش این میزان به حدود ۴۰ میلیارد مترمکعب تلاش کنیم؟ این صرفه‌جویی، صرفه‌جویی فناورانه و عالمانه است. دانشمندان، نخبگان و مسئولان اجرایی باید زمینه‌ای فراهم کنند تا طرح‌های علمی و فناورانه در این حوزه به مرحله اجرا برسد.
موضوع خاک نیز به اندازه آب اهمیت دارد. تشکیل چند سانتی‌متر خاک مناسب کشاورزی ممکن است دهه‌ها یا حتی قرن‌ها زمان ببرد؛ بنابراین نباید اجازه دهیم این ظرفیت ارزشمند به‌آسانی از دست برود. استفاده از پهپاد‌ها بر فراز مزارع، باغ‌ها و شالیزارها، مدیریت هوشمند آب و خاک و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته در تولید محصولات کشاورزی، از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند به تأمین امنیت غذایی کشور کمک کند.
ایران قوی بر پایه اقتدار علمی و فناوری شکل می‌گیرد
توجه رهبر انقلاب به حوزه‌هایی مانند نانو، زیست‌فناوری، هوافضا، سلول‌های بنیادی، درمان ناباروری و فناوری‌های پیشرفته نشان می‌دهد که این توانمندی‌ها باید استمرار یابد، تقویت شود و در خدمت حل مسائل کشور قرار گیرد. یکی از عبارات کلیدی پیام ایشان این است که «ایران قوی بر پایه اقتدار علمی و فناوری استوار است». این عبارت نشان‌دهنده پیوند عمیق علم و فناوری با اقتدار ملی است. امروز علم در جهان به مثابه قدرت شناخته می‌شود. همان مفهومی که رهبر شهید انقلاب با استناد به روایت امیرالمؤمنین (ع) با عنوان «العلم سلطان» بر آن تأکید داشتند و رهبر معظم انقلاب نیز در پیام اخیر خود بار دیگر به آن اشاره کردند.
اگر می‌خواهیم کشوری قدرتمند باشیم، از ملت و تمامیت ارضی خود دفاع کنیم و از تاریخ، تمدن و فرهنگ کشورمان صیانت داشته باشیم، باید از اقتدار علمی برخوردار شویم. علم و فناوری یکی از اصلی‌ترین مؤلفه‌های قدرت کشور است. ما تاکنون بخشی از این مسیر را طی کرده‌ایم، اما رهنمود‌های جدید رهبر انقلاب می‌تواند به گسترش دامنه فعالیت‌های علمی و ورود به عرصه‌های جدید کمک کند. هدف ما باید این باشد که نه‌تنها مسائل ملت خود را با استفاده از علم و فناوری حل کنیم، بلکه به مرجعی برای کمک به سایر ملت‌ها در حل مشکلات آنها تبدیل شویم.
علوم پایه، زیربنای دستیابی به مرجعیت علمی است
رهبر انقلاب در پیام خود به‌طور مشخص بر علوم پایه، علوم انسانی و ارتباط دانشگاه با صنعت تأکید کردند. از سوی دیگر، فرهنگستان علوم بازنگری نقشه جامع علمی کشور را در دستور کار داشته است. این نقشه تا چه اندازه با جهت‌گیری‌های جدید رهبر انقلاب انطباق دارد؟
ما از مدت‌ها قبل به این جمع‌بندی رسیده بودیم که کشور برای پیشرفت علمی و دستیابی به قدرت فناورانه به دو بال اساسی نیاز دارد. بال نخست، دستیابی به مرجعیت علمی، تقویت بنیاد‌های علم و حرکت در مرز‌های دانش است. برای تحقق این هدف باید خوشه‌های نخبگانی متناسب با حوزه‌های مختلف علمی تشکیل شود.
رهبر انقلاب در پیام اخیر خود به موضوع مرجعیت علمی اشاره کردند؛ همان هدفی که رهبر شهید انقلاب نیز بر آن تأکید داشتند و می‌فرمودند باید به نقطه‌ای برسیم که دیگران برای دستیابی به آخرین یافته‌های علمی ناچار به یادگیری زبان فارسی شوند.
ما نمی‌توانیم از تحولات علمی جهان و مرزشکنی‌های دانش فاصله بگیریم. یکی از مهمترین حوزه‌هایی که می‌تواند کشور را به مرجعیت علمی نزدیک کند، علوم پایه است. هر اندازه علوم پایه در کشور تقویت شود، ذخایر دانشی ما برای نسل‌های آینده گسترده‌تر خواهد شد. ممکن است در نگاه نخست این تصور ایجاد شود که باید تمام ظرفیت‌ها را به علوم کاربردی اختصاص دهیم؛ در حالی که علوم کاربردی نیز بر پایه یافته‌های بنیادین شکل می‌گیرند.
بهترین استعداد‌های کشور باید برای ورود به علوم پایه تشویق شوند
ما برای تقویت علوم پایه به مشوق‌های جدی نیاز داریم. رهبر انقلاب نیز در پیام خود به موضوع مشوق‌ها توجه کرده‌اند و این مسئله در بازنگری نقشه جامع علمی کشور مورد توجه قرار گرفته است. باید شرایطی فراهم شود که بهترین استعداد‌های کشور به سمت علوم پایه حرکت کنند. تقویت علوم پایه موجب می‌شود تبدیل علم به فناوری و استفاده از فناوری برای حل مسائل ملی و بین‌المللی آسان‌تر شود. امروز در رقابت علمی و فناورانه میان چین و آمریکا، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی و فناوری کوانتوم، ریاضیات و فیزیک نقش بسیار مهمی دارند.
چین سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه ریاضیات انجام داده است؛ زیرا می‌داند پیشرفت در فناوری‌های پیشرفته بدون برخورداری از بنیاد‌های علمی قدرتمند امکان‌پذیر نیست. ما نیز نباید با ایجاد جاذبه‌های کاذب، بهترین استعداد‌های خود را صرفاً به سمت علوم کاربردی سوق دهیم. علوم کاربردی جایگاه مهمی دارند و به دانشمندان و نخبگان نیازمندند؛ اما نباید تمرکز بر این حوزه‌ها موجب غفلت از علوم پایه شود.
در بازنگری نقشه جامع علمی کشور تلاش کرده‌ایم میان این حوزه‌ها توزیع منطقی برقرار کنیم. حل ۱۰ مسئله اساسی کشور در بازنگری نقشه جامع علمی مورد توجه قرار گرفته است.
بال دوم پیشرفت علمی کشور، استفاده از توانمندی‌های علمی و فناورانه برای حل مسائل و معضلات ملی است. در بازنگری نقشه جامع علمی کشور، ۱۰ مسئله مهم و اساسی مورد توجه قرار گرفته که از جمله آنها می‌توان به بحران آب، امنیت غذایی، انرژی، تحولات دیجیتال، هوش مصنوعی و فناوری کوانتوم اشاره کرد.
در حوزه انرژی، ظرفیت‌های قابل توجهی در کشور وجود دارد. ایران در بخش قابل توجهی از سال از تابش خورشید برخوردار است و حدود ۳۰۰ روز آفتابی دارد. با وجود این ظرفیت، تازه در سال‌های اخیر باور عمومی نسبت به امکان استفاده گسترده از پنل‌های خورشیدی برای تولید برق تقویت شده است.
امروز چند هزار مگاوات ظرفیت تولید برق خورشیدی مطرح است و در حوزه انرژی بادی نیز ظرفیت‌های گسترده‌ای داریم. در نقاط مختلف کشور مناطق بادخیزی وجود دارد که می‌توان از آنها برای تولید چند هزار مگاوات برق استفاده کرد. همچنین فناوری‌های مرتبط با انرژی زمین‌گرمایی از دیگر ظرفیت‌هایی است که باید مورد توجه قرار گیرد. اینها فناوری‌های جدیدی هستند که می‌توانند در آینده کشور نقش اقتدارآفرین داشته باشند. در نقشه جامع علمی کشور تلاش کرده‌ایم هم مسیر دستیابی به مرجعیت علمی را مشخص کنیم و هم ظرفیت علم و فناوری را برای حل مسائل اساسی کشور به کار بگیریم. این مسائل تنها به آب، انرژی و امنیت غذایی محدود نمی‌شود، بلکه موضوعات اجتماعی و آسیب‌های اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد.
علوم انسانی باید برای حل مشکلات اجتماعی کشور وارد میدان شود
یکی دیگر از نکات مهم پیام رهبر انقلاب، توجه به علوم انسانی است. ما باید سرمایه‌گذاری ویژه‌ای در این حوزه انجام دهیم. در جلسه‌ای که با اعضای شورای تحول و ارتقای علوم انسانی داشتیم و معاون علمی رئیس‌جمهور نیز در آن حضور داشت، بر همین موضوع تأکید کردم. علوم انسانی از یک‌سو دارای بنیاد‌های فلسفی، معرفتی و نظری است که باید با جدیت تقویت شود و از سوی دیگر، دارای ظرفیت‌های کاربردی گسترده‌ای برای حل مسائل جامعه است.
ما باید بتوانیم با استفاده از توانمندی‌های علوم انسانی و اجتماعی، برای مشکلاتی مانند ازدواج و طلاق، حاشیه‌نشینی، اعتیاد، پرخاشگری و اختلال در مناسبات و روابط اجتماعی راه‌حل ارائه کنیم. این مسائل با استفاده از ظرفیت علمی متخصصان علوم انسانی و اجتماعی قابل بررسی و حل‌وفصل است. برای تحقق این هدف به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و مطالعات علمی مستمر نیاز داریم.
در حوزه علوم پزشکی و زیستی، مطالعات طولانی‌مدتی برای شناخت عوامل بروز بیماری‌ها و آسیب‌ها انجام می‌شود. برای مثال، پژوهشگران بررسی می‌کنند که چرا میزان ابتلا به یک نوع سرطان در یک استان بیشتر از استان دیگر است. این مطالعات که با عنوان مطالعات گروهی یا «کوهورت» شناخته می‌شوند، امکان بررسی تغییرات و عوامل مؤثر بر یک پدیده را در طول زمان فراهم می‌کنند. پرسش من این است که چرا چنین مطالعاتی تنها در علوم پزشکی و زیستی انجام شود؟ ما می‌توانیم مطالعات گروهی، جمعیتی و طولی را در حوزه علوم انسانی و اجتماعی نیز توسعه دهیم.
باید رفتار‌ها و تحولات گروه‌های مختلف جامعه، از جمله جوانان، نوجوانان، دختران، پسران و سایر گروه‌های اجتماعی، در طول زمان مطالعه شود. این مطالعات می‌تواند شناخت دقیق‌تری از مسائل و تحولات اجتماعی در اختیار سیاست‌گذاران قرار دهد. متخصصان علوم انسانی و اجتماعی باید مسئولیت انجام این پژوهش‌ها را بر عهده بگیرند؛ بنابراین توجه رهبر انقلاب به علوم انسانی، هم از منظر بنیاد‌های معرفتی و فلسفی اهمیت دارد و هم از منظر کاربردی و میدانی برای حل مسائل جامعه.
نقشه جامع علمی کشور بار دیگر بر اساس پیام رهبر انقلاب بررسی می‌شود
- با توجه به این تأکیدات، آیا بازنگری نقشه جامع علمی کشور پیش از تصویب نهایی دوباره مورد بررسی قرار خواهد گرفت؟
مخبر دزفولی: پیام اخیر رهبر انقلاب مجموعه‌ای از رهنمود‌ها و راهبرد‌های مشخص را پیش روی کشور قرار داده است که باید برای تحقق آنها تقسیم کار، برنامه‌ریزی و برنامه اقدام طراحی شود. در بازنگری نقشه جامع علمی کشور بخش عمده‌ای از این موضوعات مورد توجه قرار گرفته است؛ اما باید بررسی کنیم که آیا در برخی حوزه‌ها نقص یا کاستی وجود دارد یا خیر. مراحل بازنگری نقشه جامع علمی کشور طی شده، اما این سند هنوز خدمت رئیس‌جمهور ارائه نشده است.
با دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی هماهنگ کرده‌ایم که با توجه به پیام اخیر رهبر انقلاب، بار دیگر نقشه مورد بررسی قرار گیرد. هدف این است که اگر موضوعی از تأکیدات ایشان در نقشه مغفول مانده یا به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است، پیش از تصویب نهایی به آن افزوده شود. پس از تصویب نقشه نیز باید در آینده نزدیک به سمت تدوین برنامه‌های اقدام حرکت کنیم. برای تحقق فراراهبرد علم و فناوری، باید راهبرد‌های زیرمجموعه آن به برنامه‌های اجرایی مشخص تبدیل شوند.
در این مسیر به همگرایی، هماهنگی و همدلی میان دستگاه‌های مختلف نیاز داریم. بر اساس تجربه‌ای که در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری داشته‌ام، معتقدم رهنمود‌های رهبر انقلاب بر پایه مطالعات دقیق، شناخت مسائل و اشراف بر نیاز‌های کشور مطرح شده است؛ بنابراین مدیران، سیاست‌گذاران، دانشمندان و نخبگان باید در قالب یک برنامه مشترک و شبکه‌ای هماهنگ برای تحقق این اهداف حرکت کنند.
سرمایه‌گذاری واقعی کشور در علم و فناوری هنوز کافی نیست
برای تحقق خیزش علمی جدید، علاوه بر برنامه‌ریزی، به زیرساخت‌های سخت‌افزاری، نرم‌افزاری و پشتیبانی جدی نیاز داریم. باید بپذیریم که سرمایه‌گذاری در علم و فناوری باید افزایش پیدا کند. با وجود موفقیت‌هایی که تاکنون به دست آورده‌ایم، هنوز به اندازه کافی در علم و فناوری سرمایه‌گذاری واقعی نکرده‌ایم.
اگر می‌خواهیم در رقابت‌های جهانی حضور مؤثر داشته باشیم و در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، فناوری کوانتوم، میکروالکترونیک، فناوری‌های سبز و رباتیک به قدرت علمی و فناورانه تبدیل شویم، باید منابع بیشتری به این حوزه‌ها اختصاص دهیم. همچنین اگر قرار است از فناوری‌های پیشرفته برای حل مشکلات آب، انرژی، کشاورزی و سایر مسائل کشور استفاده کنیم، این هدف بدون سرمایه‌گذاری مناسب محقق نخواهد شد. کشور از نظر نیروی انسانی بااستعداد، متخصص و کارآزموده کمبود ندارد.
در دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و شرکت‌های دانش‌بنیان، نیرو‌های جوان، دانشمند، مجرب و پرانرژی فراوانی حضور دارند. این نیرو‌ها باید در قالب خوشه‌های علمی و فناورانه سازمان‌دهی شوند تا بتوانند متناسب با نیاز‌های کشور فعالیت کنند. اما شکل‌گیری این خوشه‌ها به پشتیبانی مالی، تدارکاتی و مدیریتی نیاز دارد.
سهم ۱۱ هزار شرکت دانش‌بنیان از اقتصاد کشور به ۱۵ میلیارد دلار رسیده است
بر اساس آخرین آماری که دریافت کرده‌ام، حدود ۱۱ هزار شرکت دانش‌بنیان فعال در کشور وجود دارد. من در یکی دو روز گذشته این موضوع را از معاونت علمی ریاست‌جمهوری پیگیری کردم؛ زیرا آمار‌هایی که پیش‌تر در برخی مصاحبه‌ها اعلام کرده بودم، ممکن بود قدیمی شده باشد. بر اساس گزارش جدید معاونت علمی، سهم این شرکت‌ها از تولید ناخالص داخلی کشور به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسیده که معادل نزدیک به چهار درصد تولید ناخالص داخلی است. این رقم قابل توجه و ارزشمند است.
در گذشته، سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی حدود یک درصد بود و رسیدن این سهم به چهار درصد نشان‌دهنده پیشرفت و جهش در این حوزه است. البته خیزش علمی مورد تأکید رهبر انقلاب، مجموعه گسترده‌تری از مؤلفه‌ها را در بر می‌گیرد و نباید آن را تنها به رشد شرکت‌های دانش‌بنیان محدود کرد. سهم تحقیق و توسعه از تولید ناخالص داخلی باید افزایش یابد
- برای تحقق این خیزش علمی، مهمترین توصیه شما به مسئولان اجرایی و سیاست‌گذاران کشور چیست؟
مخبر دزفولی: نخستین مسئله این است که نقشه جامع علمی کشور، متناسب با فناوری‌های نوین و رهنمود‌های رهبر انقلاب، به سند مشترک همه دستگاه‌ها تبدیل شود. قوه مجریه، قوه مقننه، قوه قضائیه، دانشگاه‌ها، مراکز علمی و سایر نهاد‌های کشور باید در چارچوب این سند حرکت کنند. دومین موضوع، تقسیم کار مشخص برای اجرای برنامه‌هاست.
باید معلوم شود هر دستگاه چه مسئولیتی بر عهده دارد و چگونه باید در تحقق اهداف مشارکت کند. سومین مسئله، تأمین منابع مالی و پشتیبانی اجرایی است. ما از نظر نیروی انسانی ظرفیت بسیار خوبی داریم، اما برای استفاده مؤثر از این ظرفیت باید پشتیبانی مناسبی فراهم شود. تاکنون حدود نیم درصد تولید ناخالص داخلی کشور صرف تحقیق و توسعه شده است.
با این میزان سرمایه‌گذاری و با اتکا به روحیه جهادی دانشمندان، دستاورد‌های قابل توجهی داشته‌ایم؛ اما اگر قرار است جهش و خیزش علمی جدیدی شکل بگیرد، باید در پشتیبانی مالی از علم و فناوری بازنگری جدی انجام شود. البته من معتقد نیستم باید تکالیفی فراتر از توان کشور تعیین کنیم. محدودیت‌ها و ملاحظات اقتصادی کشور را می‌دانیم، اما در همین چارچوب نیز باید پشتیبانی از علم و فناوری تقویت شود. با وجود نیروی انسانی متخصص، سند مشترک، تقسیم کار مشخص و حمایت مالی و تدارکاتی مناسب، می‌توانیم ظرفیت‌های علمی کشور را بیش از گذشته به فعلیت برسانیم.
ارتباط دانشگاه و صنعت هنوز به شکل مطلوب برقرار نشده است
- یکی از موضوعات مورد تأکید رهبر انقلاب، ارتباط دانشگاه با صنعت و استفاده از ظرفیت نخبگان برای تولید ثروت است. مهمترین موانع تحقق این ارتباط را چه می‌دانید؟
مخبر دزفولی: واقعیت این است که ارتباط دانشگاه و محیط علم با صنعت هنوز به شکل مطلوب برقرار نشده است. این مسئله دلایل مختلفی دارد که یکی از مهمترین آنها، نبود تناسب کافی میان رشته‌های دانشگاهی و دانش مورد نیاز صنایع است. امروز در جهان رشته‌ها و شاخه‌های علمی جدیدی شکل گرفته است. فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، کوانتوم، زیست‌شناسی کوانتومی، میکروالکترونیک و رباتیک، نیاز‌های جدیدی را برای صنعت و نظام آموزش عالی ایجاد کرده‌اند.
صنایع باید خود را با این تحولات تطبیق دهند و دانشگاه‌ها نیز باید متناسب با این نیازها، رشته‌ها و گرایش‌های جدید تعریف کنند. چندی پیش تعدادی از دانش‌آموزان المپیادی حوزه سلول‌های بنیادی به دیدار من آمده بودند. این افراد استعداد‌های بسیار خوبی دارند و می‌توانند در آینده به پژوهشگران توانمندی تبدیل شوند و مسائل مهمی از کشور را حل کنند.
اما یکی از گلایه‌های آنها این بود که رشته دانشگاهی متناسب با حوزه تخصصی و علاقه خود برای انتخاب پیدا نمی‌کنند. این مسئله تنها به سلول‌های بنیادی محدود نیست، بلکه در حوزه‌های فنی و مهندسی، علوم انسانی و علوم پایه نیز وجود دارد. امروز شاخه‌های جدیدی از دانش در جهان شکل گرفته که بسیاری از آنها متناسب با نیاز‌های صنعت توسعه یافته‌اند.
برای مثال، پیشرفت هوش مصنوعی موجب شکل‌گیری رشته‌ها و گرایش‌های جدید دانشگاهی شده است. آمریکا، چین و کشور‌های دیگر در این زمینه اقدام کرده‌اند و ما نیز نباید از این تحولات عقب بمانیم.
فرهنگستان علوم تعریف رشته‌های دانشگاهی جدید را در دستور کار قرار داده است
یکی از موضوعاتی که مدتی است در دستور کار فرهنگستان علوم قرار گرفته، بررسی و تعریف رشته‌های جدید دانشگاهی متناسب با نیاز‌های کشور و صنعت است. در حال مأموریت دادن به بخش‌های مختلف فرهنگستان هستیم تا با همکاری صنایع، رشته‌ها و گرایش‌هایی را که کشور به آنها نیاز دارد، شناسایی و پیشنهاد کنند. برای مثال، متخصصان و مهندسان فعال در صنایع پتروشیمی و فولاد، به‌خوبی با نیاز‌های علمی و فناورانه این بخش‌ها آشنا هستند.
این افراد می‌توانند در کنار دانشمندان و استادان دانشگاه، به طراحی رشته‌هایی کمک کنند که هم بر آخرین یافته‌های علمی مبتنی باشند و هم به حل مسائل واقعی صنعت کمک کنند؛ بنابراین یکی از نخستین اقدامات برای تقویت پیوند دانشگاه و صنعت، بازنگری در رشته‌ها، گرایش‌ها، سرفصل‌ها و محتوای آموزشی است. دانشجویان نیز باید در طول تحصیل با محیط واقعی صنعت آشنا شوند. این موضوع نباید تنها به دانشجویان تحصیلات تکمیلی محدود شود، بلکه دانشجویان کارشناسی نیز باید فرصت حضور در محیط‌های صنعتی و شناخت مسائل واقعی را داشته باشند. رهبر انقلاب نیز در پیام خود بر حضور دانشجویان در صنعت تأکید کرده‌اند. تحقق این موضوع به برنامه مشترک میان دانشگاه‌ها و صنایع نیاز دارد.
رقابت، صنعت به دنبال نوآوری نخواهد رفت
نکته مهم دیگر این است که صنعت نیز باید ضرورت نوآوری و استفاده از دانش روز را احساس کند. اگر یک صنعت تصور کند آنچه در اختیار دارد کافی است و نیازی به تحول ندارد، طبیعتاً به سمت استفاده از فناوری‌های جدید حرکت نخواهد کرد. نوآوری در فضای رقابتی شکل می‌گیرد. وقتی صنعت ناچار باشد برای حفظ توان رقابتی خود از آخرین یافته‌های علمی استفاده کند، ارتباط آن با دانشگاه و مراکز پژوهشی نیز تقویت خواهد شد.
در شرایط فعلی، از یک‌سو بسیاری از صنایع احساس نمی‌کنند که الزاماً به دانشگاه‌ها و مراکز علمی نیاز دارند و از سوی دیگر، دانشگاه‌ها نیز به اندازه کافی برای برقراری ارتباط با صنعت انگیزه و برنامه ندارند؛ بنابراین این ارتباط به‌صورت طبیعی و صرفاً با توصیه شکل نخواهد گرفت. باید قواعد، ضوابط و الزاماتی ایجاد شود که دانشگاه و صنعت را به همکاری مؤثر سوق دهد. در کنار آن، اعتماد متقابل نیز ضروری است؛ یعنی دانشگاه به صنعت و صنعت به ظرفیت علمی دانشگاه باور داشته باشد.
باید از مقاله‌محوری عبور کنیم؛ دانش باید به فناوری و ثروت تبدیل شود
ما باید از تمرکز صرف بر شمارگان مقالات علمی عبور کنیم. البته تولید مقاله و انتشار یافته‌های علمی اهمیت دارد و باید برای دانش دانشمندان ارزش قائل شویم. دستاورد‌های علمی کشور باید در معرض دید جامعه علمی ایران و جهان قرار گیرد، اما هدف نهایی نباید تنها تولید مقاله باشد. دانش تولیدشده در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی باید به فناوری تبدیل شود و فناوری نیز باید بتواند به فعالیت اقتصادی و تجاری منجر شود. رهبر انقلاب در پیام خود بر پیوند میان انگیزه و اراده نخبگان با منافع اقتصادی و بازار تجاری‌سازی محصولات و خدمات تأکید کرده‌اند. این موضوع بسیار مهم است. باید شرایطی فراهم شود که دانش و توانمندی نخبگان با نیاز‌های اقتصادی و تجاری کشور پیوند پیدا کند.
در چنین شرایطی، هم کشور از منافع کلان این فعالیت‌ها بهره‌مند می‌شود، هم صنایع منتفع می‌شوند و هم نخبگان، دانشگاه‌ها و مراکز علمی از دستاورد‌های فعالیت خود بهره می‌برند. این پیوند به اقدام مشترک، خودباوری و اعتماد متقابل نیاز دارد. اگر قواعد و الزامات مشخصی برای این همکاری وجود نداشته باشد، نه صنعت به سمت دانشگاه حرکت می‌کند و نه دانشگاه انگیزه کافی برای ارتباط با صنعت خواهد داشت. باید ارتباط علم، فناوری، صنعت و اقتصاد به یک مجموعه درهم‌تنیده تبدیل شود.
تحقق خیزش علمی جدید نیازمند عزم ملی و برنامه قابل اجراست
به اعتقاد من، پیام اخیر رهبر معظم انقلاب فرصتی برای شکل‌گیری نگاه جدید و هماهنگ در سیاست‌گذاری علم و فناوری کشور فراهم کرده است. اما تحقق این رهنمود‌ها به عزم و اراده، برنامه‌ریزی دقیق و برخورداری از سندی معتبر، قابل اجرا و قابل تحقق نیاز دارد. ما ظرفیت انسانی و علمی لازم را در کشور داریم.
دانشمندان، نخبگان، دانشگاهیان و متخصصان ایرانی در حوزه‌های مختلف توانایی‌های ارزشمندی دارند و می‌توانند در حل مسائل اساسی کشور نقش‌آفرینی کنند. آنچه اکنون اهمیت دارد، ایجاد هماهنگی میان این ظرفیت‌ها، تعریف مأموریت‌های مشخص، حمایت مالی و تدارکاتی و فراهم کردن زمینه حضور مؤثر دانشمندان در عرصه‌های واقعی جامعه و صنعت است.
من به‌عنوان فردی که سال‌ها در حوزه علم و فناوری فعالیت کرده‌ام، معتقدم این ظرفیت در کشور وجود دارد که خیزش علمی جدیدی شکل بگیرد. با اتکا به توان علمی و نخبگانی کشور و با ایجاد پیوند واقعی میان دانش، فناوری و حل مسائل جامعه، می‌توان آینده‌ای امیدبخش و قدرت‌آفرین برای ایران رقم زد. امیدوارم در آینده نزدیک مردم عزیز کشورمان بیش از گذشته ثمرات این پیوند میان توان علمی و دانشی کشور با حل مشکلات و نیاز‌های واقعی جامعه را مشاهده و احساس کنند.
منبع: فرهنگستان علوم
