چگونه در دام اخبار جعلی نیفتیم؟

باشگاه خبرنگاران جوان - در روزگاری که شبکه‌های اجتماعی به یکی از مهم‌ترین مسیر‌های دریافت و انتشار اطلاعات تبدیل شده‌اند، تشخیص خبر درست از شایعه و اطلاعات نادرست بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است؛ بنابراین کاربران باید پیش از باور کردن یا بازنشر هر مطلبی، منبع، زمان انتشار و صحت آن را بررسی کنند.

امروزه تنها با چند لمس ساده‌روی تلفن همراه می‌توان به حجم گسترده‌ای از اخبار، تصاویر و ویدئو‌ها دسترسی پیدا کرد؛ اما سرعت بالای انتشار محتوا در فضای مجازی، هم‌زمان امکان انتشار شایعات، اخبار جعلی و اطلاعات گمراه‌کننده را نیز افزایش داده است. به همین دلیل، هر مطلبی که در شبکه‌های اجتماعی مشاهده می‌کنیم، لزوماً خبر واقعی و قابل‌استناد نیست.

یکی از مهم‌ترین مهارت‌ها در استفاده از فضای مجازی، سواد خبری و توانایی راستی‌آزمایی است؛ یعنی پیش از پذیرش یک ادعا به‌عنوان واقعیت، بررسی کنیم این خبر از کجا آمده، چه کسی آن را منتشر کرده و آیا منابع معتبر دیگری نیز آن را تأیید کرده‌اند.

راستی‌آزمایی در واقع فرایندی برای سنجش اعتبار اخبار، ادعاها، نقل‌قول‌ها و روایت‌هایی است که در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند.

منبع خبر را بررسی کنیم

اولین سؤال هنگام مواجهه با یک خبر باید این باشد: «این خبر را چه کسی منتشر کرده است؟» اگر مطلبی فاقد منبع مشخص باشد یا تنها با عباراتی مانند «یک منبع آگاه»، «شنیده‌ها حاکی است» یا «خبر فوری» منتشر شده باشد، نباید آن را بدون بررسی بیشتر پذیرفت. حتی وجود یک لینک یا نام یک رسانه نیز به‌تنهایی برای اثبات صحت خبر کافی نیست و باید دید آیا محتوای منتشرشده واقعاً در همان رسانه وجود دارد و منبع اصلی خبر چیست.

فقط به یک منبع اکتفا نکنیم

یکی از روش‌های ساده برای بررسی صحت یک خبر، جست‌وجوی همان ادعا در چند رسانه معتبر و مستقل است. اگر خبری مهم و واقعی باشد، معمولاً می‌توان نشانه‌ها و گزارش‌های مرتبط با آن را در منابع معتبر دیگر نیز پیدا کرد. مقایسه روایت‌ها کمک می‌کند تفاوت میان واقعیت، برداشت شخصی و اطلاعات ناقص را بهتر تشخیص دهیم.

به تیتر‌های هیجانی شک کنیم

تیتر‌هایی که باهدف ایجاد ترس، خشم، هیجان یا شوک منتشر می‌شوند، نیازمند بررسی بیشتری هستند. استفاده از عباراتی مانند «فوری»، «باورنکردنی»، «راز مهمی که کسی نمی‌خواهد بدانید» یا ادعا‌های بسیار عجیب و احساسی، می‌تواند نشانه‌ای برای توقف و بررسی بیشتر باشد. در چنین شرایطی بهتر است به‌جای واکنش سریع، چند لحظه مکث کنیم، فکر کنیم و سپس تصمیم به بازنشر بگیریم.

عکس و فیلم هم می‌توانند گمراه‌کننده باشند

نباید تصور کنیم وجود تصویر یا ویدئو به معنای واقعی بودن یک خبر است. گاهی یک تصویر واقعی مربوط به یک رویداد قدیمی، در زمان یا مکان دیگری بازنشر می‌شود و به یک اتفاق جدید نسبت داده می‌شود. همچنین امکان برش، تدوین یا دست‌کاری تصاویر و ویدئو‌ها وجود دارد. با گسترش ابزار‌های هوش مصنوعی نیز تشخیص تصاویر و ویدئو‌های جعلی دشوارتر شده است؛ بنابراین در مواجهه با محتوای تصویری غیرعادی یا شگفت‌انگیز، باید منبع اصلی، زمان و زمینه انتشار آن را نیز بررسی کنیم.

قبل از انتشار، چند سؤال ساده بپرسیم

برای تشخیص خبر درست از نادرست، می‌توانیم قبل از بازنشر هر مطلب این چند سؤال را از خودمان بپرسیم:

منبع اصلی این خبر کجاست؟

آیا رسانه یا فرد منتشرکننده معتبر است؟

آیا منابع معتبر دیگر این خبر را تأیید کرده‌اند؟

تاریخ و محل وقوع رویداد مشخص است؟

آیا عکس یا فیلم واقعاً مربوط به همین خبر است؟

آیا تیتر خبر بیش از حد هیجانی و تحریک‌کننده نیست؟

آیا متن خبر میان «واقعیت» و «نظر شخصی» تفاوت قائل شده است؟

آیا شواهد یا سند قابل‌بررسی برای این ادعا وجود دارد؟

در نهایت، هر کاربر فضای مجازی می‌تواند یک حلقه از زنجیره انتشار اطلاعات باشد؛ اما انتخاب با ماست که این زنجیره را با یک خبر درست ادامه دهیم یا با بازنشر یک شایعه، به گسترش اطلاعات نادرست کمک کنیم.

پس بهتر است یک عادت ساده را در استفاده روزمره از شبکه‌های اجتماعی جدی بگیریم: «بخوان، بررسی کن، راستی‌آزمایی کن و بعد منتشر کن.»

منبع: فارس