نسخه جبهه‌های پنهان جنگ
جنگ فقط در مرزها اتفاق نمی‌افتد؛ اختلال در تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، انتقال پول و تأمین کالاهای اساسی نیز می‌تواند بخشی از آثار آن باشد و در همه این بحران‌ها دانشگاه ها می‌توانند یاری‌رسان باشند.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس، کشورها فقط با پول، منابع طبیعی و زیرساخت ساخته نمی‌شوند؛ آنچه در لحظه‌های دشوار یک ملت را از بحران عبور می‌دهد، توانایی آن ملت در فهم مسئله و یافتن راه‌حل است. و مهمترین نهادی که برای همین مأموریت ساخته شده، دانشگاه است.
امروز مسائل ایران دیگر ساده و تک‌بعدی نیستند. آب فقط مسئله کشاورزی نیست؛ با تولید، مهاجرت، محیط‌زیست و امنیت پیوند خورده است. تغییر اقلیم فقط افزایش چند درجه‌ای دما نیست؛ می‌تواند نقشه تولید غذا را تغییر دهد.
جنگ فقط در مرزها اتفاق نمی‌افتد؛ اختلال در تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، انتقال پول و تأمین کالاهای اساسی نیز می‌تواند بخشی از آثار آن باشد. فناوری نیز دیگر یک انتخاب تجملی نیست؛ کشوری که فناوری تولید نکند، ناچار مصرف‌کننده فناوری و تصمیم دیگران خواهد شد.
در چنین جهانی، اداره کشور با تجربه گذشته به تنهایی ممکن نیست.
مسئله امروز بیش از هر زمان دیگری، کیفیت تصمیم است.
در روزگار وفور منابع، شاید بتوان هزینه بعضی خطاها را با پول بیشتر جبران کرد؛ اما هنگامی که آب محدود است، بودجه تحت فشار است، تجارت خارجی با عدم‌قطعیت روبه‌روست و امنیت غذایی مستقیماً تحت تأثیر تحولات منطقه‌ای و جهانی قرار دارد، دیگر برای آزمون و خطا فضای زیادی باقی نمی‌ماند. یک تصمیم نادرست ممکن است روی کاغذ تنها یک عدد باشد، اما در واقعیت می‌تواند به هزاران میلیارد تومان هزینه، میلیون‌ها تن جابه‌جایی در تولید و تجارت و فشار بر سفره مردم تبدیل شود.
در چنین شرایطی، دانشگاه نباید آخرین جایی باشد که پس از وقوع مشکل به سراغ آن می‌رویم. جای دانشگاه پیش از تصمیم است.
دانشگاه باید جایی باشد که مسئله پیش از تبدیل‌شدن به بحران در آن دیده شود؛ سناریوها پیش از اجرا آزموده شوند؛ پیامدها پیش از پرداخت هزینه محاسبه شوند و فناوری پیش از آنکه کشور ناچار به خرید آن شود، تولید شود.
تجربه توسعه نیز یک پیام ساده دارد: هر جا میان علم و اجرا پل ساخته شده، امکان حل مسئله بیشتر شده است. بسیاری از پیشرفت‌های بزرگ در پزشکی، کشاورزی، انرژی، ارتباطات، مهندسی، هواشناسی و فناوری از جایی آغاز شده‌اند که یک مسئله واقعی در برابر علم قرار گرفته است. در مقابل، هر جا مسئله پیچیده‌تر شده اما سازوکار تصمیم‌گیری از ظرفیت علمی فاصله گرفته، خطر انباشت مسئله و افزایش هزینه اصلاح نیز بیشتر شده است.
این مسئله در حوزه امنیت غذایی معنایی بسیار عمیق‌تر دارد.
غذا فقط کالا نیست. نان فقط یک قلم در سبد خانوار نیست. امنیت غذایی با آرامش اجتماعی، تاب‌آوری اقتصادی و در نهایت امنیت ملی پیوند دارد. کشوری که برای غذای اساسی خود نتواند آینده را ببیند، ناچار خواهد شد بخشی از تصمیم‌هایش را تحت فشار آینده بگیرد؛ و تصمیمی که زیر فشار کمبود گرفته شود، معمولاً گران‌تر از تصمیمی است که پیش از کمبود گرفته می‌شود.
گندم شاید روشن‌ترین مثال باشد
در سال پیش رو، تصمیم‌های مرتبط با تولید، خرید، قیمت، پرداخت مطالبات، واردات و تأمین گندم می‌تواند منابعی در مقیاس بیش از ۱۰۰۰ همت را درگیر کند. در یک سوی این تصمیم، بودجه عمومی قرار دارد و در سوی دیگر، تولیدکننده، آب، واردات، ارز، نان مردم، امنیت غذایی و نهایتاً بخشی از امنیت ملی کشور.
چنین تصمیمی را نمی‌توان با حدس گرفت، نمی‌توان ابتدا تصمیم گرفت و بعد دید چه اتفاقی می‌افتد.
و نمی‌توان میلیاردها تومان برای تولید علم هزینه کرد، دانشگاه ساخت، پژوهشگر تربیت کرد، داده جمع‌آوری کرد و ابزار تحلیل توسعه داد، اما در لحظه‌ای که کشور به همان دانش نیاز دارد، تصمیم را بدون استفاده از آن گرفت.
اتفاقاً در همین نقطه است که یک ظرفیت علمی در دانشگاه تربیت مدرس شکل گرفته است. سامانه هوشمند پشتیبان سیاست گندم این دانشگاه حاصل سال‌ها کار بر ساختار بازار گندم است و برای یک هدف مشخص توسعه یافته است: اینکه پیش از اجرای سیاست، بتوان پیامدهای آن را دید.
تغییر سیاست قیمتی چه اثری بر تولید خواهد گذاشت؟ تولید در کدام مناطق تغییر می‌کند؟ چه فشاری بر منابع آب وارد می‌شود؟ چه میزان گندم در شبکه داخلی قابل تأمین خواهد بود؟ نیاز وارداتی چگونه تغییر می‌کند؟ هزینه دولت چه خواهد شد؟ و اگر یک متغیر تغییر کند، اثر آن در سایر بخش‌های این زنجیره چگونه منتشر می‌شود؟
ارزش چنین ابزاری در پیش‌بینی یک عدد نیست؛ ارزش آن در تبدیل «حدس درباره آینده» به «مقایسه سناریوهای آینده» است.
هیچ سامانه‌ای جای تصمیم‌گیر را نمی‌گیرد و هیچ مدلی نیز مدعی پیش‌بینی بی‌خطای آینده نیست. اما وقتی امکان محاسبه، سناریوسازی و ارزیابی علمی پیش از تصمیم وجود دارد، کنارگذاشتن این ظرفیت نیازمند توضیح است؛ به‌ویژه هنگامی که موضوع تصمیم، هم‌زمان بیش از ۱۰۰۰ همت منابع و امنیت غذایی کشور را درگیر می‌کند.
اینجا دیگر بحث حمایت از یک دانشگاه یا یک گروه پژوهشی نیست.
بحث دفاع از یک اصل است: کشور نباید هزینه مسئله‌ای را بپردازد که علم می‌تواند پیش از وقوع، آن را ببیند.
وزارت جهاد کشاورزی و سایر نهادهای مسئول امنیت غذایی بیش از بسیاری از دستگاه‌ها به چنین پیوندی نیاز دارند. دانشگاه باید بازوی علمی تصمیم باشد؛ نه تماشاگر پیامدهای آن. سیاست‌گذار باید مسئله را روی میز دانشگاه بگذارد، دانشگاه باید گزینه‌ها و پیامدها را محاسبه کند و مسئولیت انتخاب نهایی همچنان در اختیار نهاد حاکمیتی باقی بماند.
این نه واگذاری حاکمیت به دانشگاه است و نه دخالت دانشگاه در اجرا؛ این همان تقسیم کاری است که یک کشور برای تصمیم‌گیری عقلانی به آن نیاز دارد.
اگر برای هزار همت منابع عمومی، برای میلیون‌ها تن گندم، برای میلیاردها مترمکعب آب و برای نان میلیون‌ها ایرانی امکان تحلیل علمی وجود داشته باشد، استفاده‌نکردن از آن دیگر یک مسئله کوچک اداری نیست. این پرسشی درباره نحوه حفاظت از منابع و آینده کشور است.
ایران برای عبور از مسائل بزرگ خود بیش از هر چیز به بازگرداندن علم به مرکز تصمیم نیاز دارد. مسئله آب باید پیش از بحران روی میز دانشگاه باشد. مسئله اقلیم باید پیش از کاهش تولید وارد محاسبات شود. فناوری باید پیش از وابستگی ساخته شود. آثار جنگ و اختلال تجارت باید پیش از بسته‌شدن مسیرها سناریوسازی شود. و امنیت غذایی باید پیش از خالی‌شدن انبارها و افزایش نیاز به واردات مدیریت شود.
دانشگاه برای روزهای آرام ساخته نشده است؛ ارزش واقعی آن در روزهای دشوار آشکار می‌شود.
و شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، کشور به یک اصل ساده نیاز دارد:
هر تصمیم بزرگی که می‌تواند آینده مردم را تغییر دهد، باید پیش از اجرا از مسیر علم عبور کند.
در بازار گندم این امکان امروز وجود دارد. دانش آن تولید شده، ابزار آن توسعه یافته و ظرفیت تحلیل آن در دانشگاه تربیت مدرس شکل گرفته است. اکنون پرسش دیگر این نیست که دانشگاه چه کمکی می‌تواند بکند.
پرسش دشوارتر این است: اگر در چنین زمان حساسی، برای تصمیمی با این ابعاد اقتصادی و امنیتی، از دانشی که در همین کشور تولید شده استفاده نکنیم، دقیقاً برای چه روزی دانشگاه را ساخته‌ایم؟
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
سید حبیب الله موسوی
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس
#گندم
#دانشگاه
#سیاست
#مدیریت
