هشت محور راهبردی معاونت علمی برای تحقق خیزش علمی
باشگاه خبرنگاران جوان- حسین افشین، معاون علمی رییس‌جمهور و رییس بنیاد ملی نخبگان در پاسخ به پیام مقام معظم رهبری به جامعه نخبگانی، به هشت محور راهبردی برای تحقق منویات ایشان در حوزه علم و فناوری پرداخت و نوشت:
«بسم‌الله الرحمن الرحیم
محضر مبارک رهبر معظم انقلاب اسلامی
حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (دام عزه)
با سلام و تحیات.
پیام حکیمانه، راهگشا و امیدآفرین حضرت‌عالی خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی کشور، که در آن افقی بلند برای خیزش عمیق و پرشتاب علمی، مرزشکنی در دانش و دستیابی ایران اسلامی به مرجعیت علمی و فناوری جهان ترسیم شده است، مایه دلگرمی جامعه علمی و نخبگانی و مسئولیتی مضاعف برای متولیان این عرصه است.
تأکید راهبردی حضرت‌عالی بر اقتدار علمی و فناورانه به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی «ایران قوی»، بار دیگر بر این حقیقت صحه گذاشت که پیشرفت علمی، فراتر از تولید دستاورد‌های پژوهشی و محصولات فناورانه، باید به خلق توانمندی‌های پایدار، حل مسائل اساسی کشور و افزایش قدرت ملی منجر شود.
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، با درک اهمیت این رهنمود‌ها و مسئولیت خطیر خود در تحقق آنها، تحول در حکمرانی علم و فناوری و گذار از «دانش‌بنیانی» به «قدرت‌بنیانی» را به‌عنوان جهت‌گیری راهبردی برای تحقق «ایران قوی» دنبال می‌کند؛ تحولی که در آن، معیار پیشرفت صرفاً شمار مقالات، شرکت‌ها و محصولات فناورانه نیست، بلکه توان خلق مستمر فناوری، رفع وابستگی‌های راهبردی، حل مسائل اساسی کشور، ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی و ارتقای اقتدار ملی اهمیت می‌یابد. در این رویکرد، علم و فناوری نه‌تنها پیشران توسعه اقتصادی، بلکه از ارکان اصلی قدرت ملی و نقش‌آفرینی ایران در معادلات آینده جهان به شمار می‌روند.
در همین راستا، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، بنیاد ملی نخبگان و بنیاد ملی علم، تدوین برنامه‌ای جامع، عملیاتی، زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی برای تحقق رهنمود‌های حضرت‌عالی را در دستور کار قرار خواهد داد. این برنامه با بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های دانش‌بنیان و با همکاری دستگاه‌های مسئول تدوین خواهد شد تا محور‌های راهبردی مورد تأکید حضرت‌عالی به اقدامات مشخص، مسئولیت‌های نهادی روشن، منابع مورد نیاز و شاخص‌های سنجش‌پذیر تبدیل شوند.
بر این باوریم که خیزش علمی جدید، نیازمند عبور از اقدامات پراکنده و شکل‌گیری حرکتی منسجم، مأموریت‌محور و نتیجه‌گرا در نظام علم و فناوری کشور است. بر همین اساس، هشت محور راهبردی زیر مبنای تدوین و پیگیری برنامه اجرایی معاونت علمی قرار خواهد گرفت:
نخست؛ تقویت علوم پایه و علوم انسانی به‌عنوان بنیان پیشرفت علمی کشور
توسعه پایدار علم و فناوری، بدون تقویت بنیان‌های علمی و سرمایه‌گذاری بلندمدت در علوم پایه و علوم انسانی امکان‌پذیر نخواهد بود. ازاین‌رو، در برنامه اجرایی پیشرو، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، حمایت از ظرفیت‌های علمی راهبردی و توسعه همکاری میان نهاد‌های متولی این حوزه‌ها مورد توجه قرار خواهد گرفت تا بستر لازم برای رشد متوازن دانش، ارتقای توان علمی کشور و شکل‌گیری فناوری‌های آینده فراهم شود.
دوم؛ مرزشکنی علمی و حمایت از پژوهش‌های پیشرو در قالب برنامه «رؤیای علمی ایران»
تأکید حضرت‌عالی بر کشف حقایق ناشناخته و حل مسائل علمی حل‌نشده را از مهمترین جهت‌گیری‌های خیزش علمی جدید می‌دانیم. برنامه «رؤیای علمی ایران» نیز با هدف حمایت از پژوهش‌های پیشرو، ایده‌های جسورانه و خلق دانش جدید در مرز‌های علم، در بنیاد ملی علم در دست پیگیری است. تلاش خواهیم کرد با طراحی سازوکار‌های حمایتی مؤثر برای پژوهش‌های عمیق و بلندمدت در بنیاد ملی علم زمینه نقش‌آفرینی بیشتر دانشمندان و پژوهشگران ایرانی در گشودن افق‌های تازه علم و فناوری جهان فراهم شود.
سوم؛ میدان‌دادن به خلاقیت، نوآوری و شجاعت علمی
خیزش علمی عمیق و پرشتاب، نیازمند عبور از مسیر‌های تکراری و فراهم‌کردن فرصت برای ایده‌های نو و تجربه راه‌های پیموده‌نشده است. در این راستا، تقویت سازوکار‌های حمایت از خلاقیت‌های کارساز، کاهش موانع فعالیت‌های نوآورانه، حمایت از ایده‌های فناورانه پرریسک و ایجاد انگیزه برای جوانان خلاق، در برنامه اجرایی معاونت مورد توجه ویژه قرار خواهد گرفت. باور داریم که جهش علمی و فناورانه زمانی محقق می‌شود که شجاعت در اندیشیدن، ابداع و تجربه مسیر‌های جدید به یکی از ویژگی‌های پایدار زیست‌بوم نوآوری کشور تبدیل شود.
چهارم؛ گذار از دانش‌بنیانی به قدرت‌بنیانی در مسیر تحقق ایران قوی
در رویکرد جدید معاونت علمی، «قدرت‌بنیانی» به معنای تبدیل ظرفیت علمی و فناورانه کشور به توانمندی پایدار، اقتدار ملی و قدرت حل مسائل راهبردی است؛ مسیری که تحقق «ایران قوی» را از طریق خلق مستمر فناوری و توسعه قابلیت‌های بومی دنبال می‌کند.
در این چارچوب، هدف آن است که از تمرکز صرف بر تولید دانش و دستیابی مقطعی به محصولات فناورانه فراتر رویم و ایجاد قابلیت‌های پایدار را محور سیاست‌گذاری قرار دهیم.
بازنگری در شیوه‌های حمایت، هدایت منابع به حوزه‌های اولویت‌دار و ارزیابی عملکرد بر اساس میزان اثرگذاری اقتصادی، اجتماعی و راهبردی فناوری‌ها، از الزامات این تحول خواهد بود تا دستاورد‌های علمی به توانمندی‌های ماندگار و اقتدار ملی تبدیل شوند.
پنجم؛ خوداتکایی فناورانه و حرکت هدفمند به سوی مرجعیت علمی و فناوری جهان
تحقق ایران قوی مستلزم آن است که کشور در حوزه‌های راهبردی، علاوه بر تأمین نیاز‌های اساسی خود، به توانایی طراحی، تولید، توسعه و تکامل مستمر فناوری دست یابد. در برنامه اجرایی پیشرو، شناسایی حوزه‌های دارای مزیت و اولویت ملی، رفع گلوگاه‌های فناورانه و تقویت ظرفیت‌های راهبردی مورد توجه قرار خواهد گرفت تا مسیر حرکت از مصرف فناوری به تولید، مالکیت و در نهایت مرجعیت فناورانه هموار شود؛ به‌گونه‌ای که ایران در حوزه‌های منتخب، افزون بر تأمین نیاز‌های خود، به یکی از مراجع معتبر فناوری برای سایر کشور‌ها تبدیل شود.
ششم؛ اتصال پایدار دانشگاه، صنعت و بازار و جهت‌دهی فناوری به حل مسائل ملی
تبدیل دانش به فناوری، محصول، بازار و ارزش اقتصادی، از الزامات تحقق خیزش علمی جدید است. ازاین‌رو، در برنامه اجرایی معاونت، تقویت ارتباط دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی با صنایع، توسعه بازار محصولات دانش‌بنیان، تکمیل زنجیره ارزش فناوری و جهت‌دهی ظرفیت‌های علمی کشور به مسائل راهبردی از جمله آب، انرژی، غذا، سلامت و هوش مصنوعی مورد توجه قرار خواهد گرفت. تلاش خواهیم کرد نیاز‌های واقعی کشور به فرصت‌هایی برای رشد شرکت‌های فناور، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان و نقش‌آفرینی نخبگان تبدیل شود.
هفتم؛ نقش‌آفرینی نخبگان در ساخت آینده و مدیریت اثربخش سرمایه انسانی
نخبگان را نه‌تنها سرمایه‌ای ارزشمند برای پیشرفت علمی، بلکه بازیگران اصلی تحول و حل مسائل کشور می‌دانیم. بر این اساس، تقویت چرخه نخبگانی از شناسایی، پرورش، جذب، نگهداشت و بهره‌گیری از استعداد‌های برتر، ایجاد فرصت‌های واقعی برای نقش‌آفرینی آنان در صنعت و فناوری و افزایش مشارکت نخبگان در تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری، از اجزای برنامه اجرایی خواهد بود. هدف آن است که استعداد‌های درخشان ایرانی، آینده علمی و حرفه‌ای خود را در مسیر ساختن ایران تعریف کنند و ظرفیت‌های آنان به نیرویی مؤثر برای پیشرفت همه‌جانبه کشور تبدیل شود.
هشتم؛ مسئولیت مشترک دولت و دستگاه‌های اجرایی و تأمین منابع پایدار برای خیزش علمی جدید
باور داریم که تحقق خیزش علمی عمیق و پرشتاب، مأموریتی ملی و فراتر از ظرفیت یک نهاد است و جز با عزم مشترک دولت، مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های اجرایی، مشارکت بخش خصوصی و پشتیبانی پایدار مالی محقق نخواهد شد.
تحقق خیزش علمی جدید مستلزم آن است که علم و فناوری از یک اولویت اعلامی به اولویتی واقعی در نظام بودجه‌ریزی، تخصیص منابع و برنامه‌های اجرایی کشور تبدیل شود.
پیشرفت علمی پایدار، به‌ویژه در حوزه علوم پایه، پژوهش‌های مرز دانش، زیرساخت‌های راهبردی و فناوری‌های نوظهور، نیازمند تأمین منابع مستمر، پیش‌بینی‌پذیر و متناسب با اهداف بلندمدت است. ازاین‌رو، ضروری است پشتیبانی از برنامه‌های راهبردی علم و فناوری در تدوین و اجرای بودجه‌های سنواتی، برنامه‌های توسعه‌ای و تخصیص منابع کشور جایگاهی متناسب با اهمیت آن بیابد.
همچنین لازم است هر دستگاه اجرایی، متناسب با مأموریت و نیاز‌های راهبردی خود، مسئولیتی روشن و قابل سنجش در توسعه فناوری، حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور، ایجاد تقاضا برای محصولات دانش‌بنیان و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان بر عهده گیرد.
معاونت علمی، بنیاد ملی نخبگان و بنیاد ملی علم نیز در تدوین برنامه اجرایی تحقق رهنمود‌های حضرت‌عالی، پیشنهاد‌های مشخصی برای تقسیم کار ملی، تأمین منابع، تعیین مسئولیت دستگاه‌ها و سازوکار‌های نظارت و ارزیابی پیش‌بینی خواهد کرد و با همکاری دولت، سازمان برنامه و بودجه، وزارتخانه‌ها و سایر نهاد‌های مسئول، پیگیری تصویب و اجرای آنها را در دستور کار قرار خواهد داد.
محضر رهبر معظم انقلاب اسلامی.
بر این باوریم که خیزش علمی جدید، تنها با تداوم الگو‌های گذشته محقق نخواهد شد؛ بلکه نیازمند تحولی عمیق در نگرش، حکمرانی، اولویت‌گذاری، سرمایه‌گذاری و شیوه بهره‌گیری از ظرفیت‌های عظیم علمی و انسانی کشور است.
ایران عزیز از سرمایه‌ای گران‌سنگ از دانشمندان، پژوهشگران، فناوران و جوانان خلاق برخوردار است که با وجود دشواری‌ها، امید و اراده خود را برای ساختن آینده‌ای روشن حفظ کرده‌اند. وظیفه ماست که با اعتماد به این سرمایه انسانی، فراهم‌کردن بستر‌های لازم برای شکوفایی استعداد‌ها و هم‌افزایی ظرفیت‌های ملی، راه را برای تحقق آرمان‌های بلند علمی کشور هموار سازیم.
اینجانب و همکارانم در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، بنیاد ملی نخبگان و بنیاد ملی علم، رهنمود‌های حضرت‌عالی را مسئولیتی روشن و راهبردی برای مرحله جدید پیشرفت علمی کشور می‌دانیم و متعهد می‌شویم برنامه اجرایی تحقق این رهنمود‌ها را با تعیین اولویت‌ها، اقدامات مشخص، دستگاه‌های همکار، منابع مورد نیاز، زمان‌بندی اجرا و شاخص‌های سنجش پیشرفت، تهیه و از طریق سازوکار‌های قانونی و اجرایی کشور پیگیری کنیم.
همچنین تلاش خواهیم کرد با استقرار سازوکار پایش مستمر و ارزیابی نتایج، میزان پیشرفت برنامه‌ها و تحقق اهداف تعیین‌شده به‌صورت شفاف بررسی شود تا این رهنمود‌های راهبردی، در عمل به تحولی ملموس و ماندگار در نظام علم و فناوری کشور بینجامد.
عهد ما آن است که دانش را به توانمندی، فناوری را به اقتدار و استعداد نخبگان را به نیروی پیش‌برنده آینده ایران تبدیل کنیم.
امید داریم به فضل الهی، با همت جامعه علمی و فناورانه، همراهی همه دستگاه‌های مسئول و پشتیبانی پایدار از علم و فناوری، خیزش علمی عمیق و پرشتاب مورد تأکید حضرت‌عالی به حرکتی ملی و ماندگار برای تحقق «ایران قوی» و دستیابی کشور به مرجعیت علمی و فناورانه جهان تبدیل شود.
با تجدید احترام»
حسین افشین
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور
و رئیس بنیاد ملی نخبگان
منبع: معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری
