پسماندهایی که گاز و برق تولید می‌کنند
تبدیل پسماندهای کشاورزی و آلی به گاز، برق، گرما و کود، به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش ناترازی انرژی و ایجاد ارزش‌افزوده اقتصادی است و این فراوری بر ضرورت پیوند فناوری، سرمایه‌گذاری و تجربه‌های اجرایی برای توسعه صنعت بیوگاز تأکید می‌کند.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، بخش قابل‌توجهی از پسماندهای آلی که امروز هزینه جمع‌آوری و دفع دارند، می‌توانند به منبعی برای تولید انرژی و محصولات قابل‌استفاده در کشاورزی تبدیل شوند. فناوری هضم بی‌هوازی با تجزیه مواد آلی در محیط فاقد اکسیژن، امکان تولید بیوگاز و کود آلی را فراهم می‌کند؛ ظرفیتی که توسعه آن می‌تواند هم به مدیریت اصولی پسماند و هم به تأمین بخشی از انرژی موردنیاز صنایع و واحدهای کشاورزی کمک کند.
«راهکارها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری در فراوری پسماند» در دومین اکسپوی بین‌المللی فرصت‌های سرمایه‌گذاری اصفهان، ایزینکس ۲۰۲۶، مورد بررسی قرار گرفت و ظرفیت‌های فنی و اقتصادی تولید بیوگاز، استفاده از پسماندهای کشاورزی و دامی، تولید کود و برق و ضرورت فراهم‌کردن زمینه مشارکت سرمایه‌گذاران در اجرای طرح‌های مرتبط مطرح شد.
بیوگاز، از پسماند تا تولید انرژی
تفاوت میان روش‌های هوازی و بی‌هوازی در فرآوری پسماند حایز اهمیت است. در روش هوازی، مواد آلی با حضور اکسیژن تجزیه می‌شوند و محصول اصلی این فرایند، بسته به نوع مواد و فناوری مورداستفاده، می‌تواند شامل کمپوست یا سایر محصولات حاصل از فرآوری باشد. در مقابل، هضم بی‌هوازی در محیط بدون اکسیژن انجام می‌شود و علاوه بر تولید مواد باقی‌مانده قابل‌فرآوری، گاز زیستی نیز ایجاد می‌کند که پس از آماده‌سازی و متناسب باکیفیت آن، قابلیت استفاده برای تولید برق و گرما یا کاربردهای دیگر را دارد.
بیوگاز عمدتاً از متان و دی‌اکسیدکربن تشکیل می‌شود. به همین دلیل، کیفیت گاز تولیدشده، میزان متان، نوع پسماند ورودی و شیوه بهره‌برداری از تجهیزات، در تعیین ارزش انرژی و توجیه اقتصادی پروژه نقش مهمی دارند.
در این فرایند، مواد آلی پس از آماده‌سازی وارد مخزن هضم می‌شوند و فعالیت میکروارگانیسم‌ها، در شرایط کنترل‌شده، موجب تولید گاز می‌شود. گاز حاصل می‌تواند پس از تصفیه و آماده‌سازی در تجهیزات مناسب به کار گرفته شود. همچنین، بخش باقی‌مانده از فرایند، در صورت رعایت الزامات بهداشتی و زیست‌محیطی، قابلیت تبدیل به کود آلی را دارد.
با انتخاب ترکیب مناسب مواد اولیه و بهینه‌سازی فرایند می‌توان بر میزان و کیفیت گاز و محصولات نهایی اثر گذاشت. بااین‌حال، میزان تولید انرژی در هر واحد به نوع و مقدار پسماند، شرایط فرایند و مشخصات فنی تجهیزات وابسته است و نمی‌توان یک‌میزان ثابت را برای همه طرح‌ها در نظر گرفت.
پسماند باید به محصول با ارزش‌افزوده تبدیل شود
محمد جلال طاهرزاده، استاد فناوری زیست‌فرایند در دانشگاه بوروس سوئد و پژوهشگر حوزه بازیابی منابع، با اشاره به سابقه طولانی فناوری‌های تبدیل پسماند به محصولات قابل‌استفاده، بر ضرورت عبور از نگاه سنتی به پسماند تأکید می‌کند.
وی با بیان اینکه در سال‌های گذشته پژوهش‌های گسترده‌ای برای تبدیل مواد دورریز به محصولات ارزشمند انجام شده است، به ظرفیت فرایندهای زیستی برای استفاده مجدد از مواد آلی اشاره می‌کند و بیان می‌کند: در این رویکرد، پسماند به‌جای آنکه صرفاً ماده‌ای برای دفع تلقی شود، به‌عنوان ماده اولیه‌ای برای تولید انرژی، کود و دیگر محصولات موردتوجه قرار می‌گیرد.
طاهرزاده با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در توسعه فناوری‌های بازیابی منابع، بر اهمیت انتخاب فناوری متناسب با نوع پسماند و محصول مورد انتظار تأکید دارد. به گفته او، تولید برق از بیوگاز به‌تنهایی در همه شرایط توجیه اقتصادی یکسانی ندارد و لازم است مجموعه محصولات قابل‌استخراج از پسماند، هزینه‌های فرایند و بازار مصرف آن‌ها در ارزیابی پروژه در نظر گرفته شود.
وی پیشنهاد می‌کند: طرح‌های بیوگاز اصفهان پیش از ورود به مرحله اجرا، از نظر میزان و ترکیب پسماند قابل‌دسترس، ظرفیت واقعی تولید گاز، هزینه سرمایه‌گذاری، روش مصرف یا فروش انرژی، بازار کود تولیدی و الزامات محیط‌زیستی ارزیابی شوند. استفاده از تجربه متخصصان داخلی و بین‌المللی نیز می‌تواند ریسک فنی و اقتصادی پروژه‌ها را کاهش دهد.
این دیدگاه، ضرورت حرکت از اجرای طرح‌های صرفاً دفع پسماند به سمت ایجاد واحدهایی را برجسته می‌کند که بتوانند از مواد ورودی، چند محصول اقتصادی تولید کنند و بهره‌وری سرمایه‌گذاری را افزایش دهند.
ظرفیت شرکت‌های فناور اصفهان برای اجرای طرح‌های بیوگاز
کوروش خسروی، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان، با اشاره به ظرفیت شرکت‌های فناور، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های صنعتی و کشاورزی استان، بر ضرورت استفاده از توان داخلی برای توسعه فناوری‌های تبدیل پسماند به انرژی تأکید دارد.
وی با اشاره به نمونه‌ای از تبدیل ضایعات گلخانه‌ای به گاز متان در شهرستان تیران، بر لزوم پشتیبانی فنی از تجربه‌های موجود و استانداردسازی این فعالیت‌ها تأکید کرد. به گفته خسروی، تجربه‌هایی که به‌صورت خودجوش شکل‌گرفته‌اند، باید با کمک شرکت‌های متخصص و با رعایت الزامات فنی توسعه یابند تا امکان استفاده مؤثر از ظرفیت پسماند برای تولید انرژی فراهم شود.
خسروی با تأکید بر ظرفیت علمی و فناورانه استان، ابراز امیدواری کرد که تا دوره بعدی ایزینکس، زمینه رونمایی و بهره‌برداری از یک سایت بیوگاز در اصفهان فراهم شود؛ هدفی که تحقق آن مستلزم شناسایی پروژه‌های دارای توجیه فنی و اقتصادی، تأمین مالی و تعیین مجری توانمند است.
چرا سرمایه‌گذاری در بیوگاز اهمیت دارد؟
یکی از مزیت‌های اصلی فناوری هضم بی‌هوازی، امکان ایجاد ارزش اقتصادی از موادی است که در غیر این صورت ممکن است هزینه‌های قابل‌توجهی برای جمع‌آوری، انتقال و دفع به همراه داشته باشند.
کاهش فشار بر منابع انرژی: بیوگاز در صورت تولید و بهره‌برداری اصولی می‌تواند بخشی از نیاز انرژی واحدهای کشاورزی، دامداری و صنعتی را تأمین کند. تولید برق و گرما در محل مصرف نیز می‌تواند به کاهش بخشی از هزینه‌های انرژی کمک کند؛ هرچند میزان اثرگذاری آن به ظرفیت واحد و شرایط بهره‌برداری وابسته است.
کاهش مشکلات زیست‌محیطی: مدیریت کنترل‌شده پسماندهای آلی می‌تواند از رهاسازی غیراصولی این مواد، انتشار بو و آلودگی منابع آب‌وخاک جلوگیری کند. همچنین، جمع‌آوری و استفاده از گاز تولیدشده، در صورت جایگزینی با سوخت‌های فسیلی و کنترل نشت متان، می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک کند.
تولید کود و بازگشت مواد به چرخه کشاورزی: محصول باقی‌مانده از هضم بی‌هوازی، پس از بررسی کیفیت و انجام اقدامات بهداشتی و تکمیلی لازم، می‌تواند برای استفاده در کشاورزی آماده شود. این موضوع امکان بازگشت بخشی از مواد مغذی به چرخه تولید را فراهم می‌کند.
ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری و اشتغال: طراحی، ساخت، نصب، بهره‌برداری و نگهداری تجهیزات بیوگاز به فعالیت شرکت‌های فنی و مهندسی، سازندگان تجهیزات و مجموعه‌های بهره‌بردار نیاز دارد. ازاین‌رو، توسعه این فناوری می‌تواند فرصت‌هایی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و ایجاد مشاغل تخصصی فراهم کند.
البته تحقق این مزایا به تفکیک صحیح پسماند، تأمین پیوسته مواد اولیه، کنترل فرایند، مدیریت ایمن گاز و وجود بازار برای محصولات نهایی وابسته است. بدون این الزامات، صرف احداث یک واحد تولید بیوگاز تضمین‌کننده سودآوری یا کاهش آثار زیست‌محیطی نخواهد بود.
تجربه ایران و کشورهای پیشرو در تولید بیوگاز
فناوری تولید بیوگاز در ایران نیز مورداستفاده قرار گرفته است؛ از جمله در تصفیه‌خانه فاضلاب غرب تهران که از گاز حاصل از فرایند تصفیه بی‌هوازی برای تولید انرژی استفاده می‌شود. بااین‌حال، توسعه این فناوری در حوزه فراوری پسماندهای کشاورزی، دامی و شهری همچنان به سرمایه‌گذاری، تکمیل زیرساخت‌ها و گسترش واحدهای صنعتی نیاز دارد.
در سطح جهان، آلمان، چین، فرانسه، دانمارک، بریتانیا و سوئد از کشورهای فعال در این حوزه هستند. در این کشورها، فضولات دامی، پسماندهای کشاورزی، زباله‌های آلی و لجن فاضلاب در مخازن هضم بی‌هوازی فراوری می‌شوند و گاز حاصل برای تولید برق و گرما یا پس از تصفیه بیشتر، به‌عنوان سوخت زیستی مصرف می‌شود. این فرایند علاوه بر تولید انرژی، با مدیریت اصولی پسماند، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و تولید مواد قابل‌استفاده در کشاورزی، زمینه ایجاد ارزش‌افزوده اقتصادی را فراهم می‌کند.
تجربه اصفهان و ضرورت عبور از ایده به اجرا
اصفهان پیش‌ازاین نیز ظرفیت احداث واحدهای صنعتی فراوری پسماند و تولید انرژی را دنبال کرده است. از جمله طرح‌های مطرح‌شده در حوزه مدیریت پسماند شهری، احداث کارخانه هاضم بی‌هوازی با ظرفیت اعلام‌شده ۳۰۰ تن در روز بوده است که اهدافی مانند کاهش مشکلات زیست‌محیطی پسماند، تولید بیوگاز و برق و دستیابی به کمپوست باکیفیت برای آن مطرح شده بود.
تجربه‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد که موفقیت طرح‌های بازیابی منابع، تنها به در اختیار داشتن فناوری محدود نمی‌شود. انتخاب مواد اولیه مناسب، ارزیابی دقیق هزینه‌ها و درآمدها، دسترسی به بازار محصولات، طراحی متناسب با شرایط محلی و حضور مجری دارای تجربه عملیاتی، از عوامل تعیین‌کننده در پایداری اقتصادی این واحدها هستند.
ارائه پروژه فرآوری پسماند در ایزینکس ۲۰۲۶ نشان داد که بیوگاز می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل‌بررسی برای پیوند میان مدیریت پسماند، تولید انرژی و سرمایه‌گذاری در اصفهان باشد؛ اما معیار موفقیت این رویکرد، نه صرفاً معرفی ظرفیت‌ها، بلکه تبدیل آن‌ها به پروژه‌هایی با تأمین مالی مشخص، فناوری مناسب و برنامه اجرایی قابل‌اندازه‌گیری است.
به‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه‌بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
#بیوکاز #فراوری_پسماند #گاز_برق #انرژی_پاک
