بدرقه «پهلوان آواز»؛ ایرج به خانه ابدی رفت

باشگاه خبرنگاران جوان؛ دل‌آرا ودودی -‌ مراسم تشییع پیکر حسین خواجه‌امیری، خواننده پیشکسوت موسیقی ایران که برای چند نسل با نام «ایرج» شناخته می‌شد، صبح جمعه ۲۳ مردادماه در پهنه فرهنگی هنری رودکی و مقابل تالار وحدت برگزار شد؛ مراسمی که با حضور خانواده، جمعی از هنرمندان و مدیران فرهنگی و دوستداران موسیقی همراه بود و در پایان، پیکر این خواننده در قطعه هنرمندان بهشت زهرا(س) آرام گرفت.

در این مراسم، سیدعباس سجادی اجرای برنامه را برعهده داشت و چهره‌هایی از جامعه موسیقی از جمله علیرضا افتخاری، حسام‌الدین سراج، علی جهاندار، علی‌اصغر شاه‌زیدی، محمد موسوی و جمعی از نوازندگان و هنرمندان پیشکسوت حضور داشتند. مهدی شفیعی معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بابک رضایی مدیرکل دفتر موسیقی و حمیدرضا نوربخش مدیرعامل خانه موسیقی نیز از جمله مدیران حاضر در این مراسم بودند.

ایرج؛ صدایی که بخشی از حافظه موسیقی ایران شد

حمیدرضا نوربخش در سخنانی با اشاره به جایگاه ایرج در تاریخ موسیقی ایران گفت که نمی‌توان نام این خواننده را از تاریخ آواز کشور جدا کرد. به گفته او، صدای ایرج طی دهه‌ها به معیاری برای سنجش قدرت و کیفیت آواز تبدیل شده و آثارش بخشی از حافظه فرهنگی و موسیقایی ایران را شکل داده است.

نوربخش همچنین به ویژگی متفاوت مسیر هنری ایرج اشاره کرد و گفت او در جوانی توانست هویت مستقل خود را در آواز پیدا کند. به گفته مدیرعامل خانه موسیقی، ایرج از فضای آواز اصفهان تأثیر گرفته بود، اما در نهایت شیوه‌ای شخصی و یگانه برای خود ساخت؛ شیوه‌ای که باعث شد آثارش پس از دهه‌ها همچنان شنیده شوند.

او در بخش دیگری از صحبت‌هایش از خاطره‌ای درباره محمدرضا شجریان و برخورد ایرج با او در سال‌های ابتدایی فعالیتش در رادیو گفت؛ خاطره‌ای که به گفته نوربخش، نشانه‌ای از روحیه حمایتگر و بزرگ‌منش ایرج بود. نوربخش با اشاره به اختلاف‌نظرهایی که گاهی در فضای مجازی درباره خوانندگان شکل می‌گیرد، تأکید کرد که بزرگان آواز ایران را نباید در برابر یکدیگر قرار داد.

خاطره‌ای که از کودکی آغاز شد

علیرضا افتخاری در ادامه مراسم از نخستین مواجهه خود با نام ایرج در دوران کودکی گفت؛ زمانی که در اصفهان برای دیدن اجرای او آن‌قدر مشتاق بود که مدتی مدرسه را رها می‌کرد و منتظر دیدن خواننده محبوبش می‌ماند.

افتخاری گفت که از همان سال‌ها شیفته صدای ایرج شده بود و هرچند قصد تقلید از او را نداشت، تأثیر صدای این خواننده در مسیر آواز خودش باقی ماند.

او در ادامه قطعه‌ای آوازی را به یاد ایرج اجرا کرد و با اشاره به جایگاه صدای او، خواستار فراهم شدن امکان پخش آثار ایرج از رادیو شد.

احسان برای پدر خواند

یکی از احساسی‌ترین بخش‌های مراسم، سخنان احسان خواجه‌امیری، فرزند ایرج بود. او که از ماه‌ها قبل و در دوران بیماری پدرش کمتر توانسته بود آواز بخواند، گفت اگر پدرش در این مراسم حضور داشت، برای مردم آواز می‌خواند.

احسان خواجه‌امیری، عشق به ایران و مردم را یکی از مهم‌ترین درس‌هایی دانست که از پدرش آموخته است و گفت ایرج همیشه تأکید می‌کرد که می‌خواهد در کنار مردم ایران باشد.

او سپس چند خط از آوازهای پدرش را برای حاضران خواند و از مردم خواست به افتخار «پهلوان آواز ایران» او را تشویق کنند.

روایت یک شاگرد از صدایی متفاوت

علی جهاندار، خواننده پیشکسوت، نیز از ایرج به عنوان یکی از استادان اثرگذار بر مسیر هنری خود یاد کرد و گفت بخش زیادی از آوازهای او را دنبال و حفظ کرده است.

جهاندار در سخنانش ایرج را در کنار بنان، اکبر گلپایگانی و محمدرضا شجریان از چهره‌های برجسته آواز ایران دانست و تأکید کرد که قرار دادن این هنرمندان در برابر یکدیگر، چیزی از جایگاه هیچ‌کدام کم نمی‌کند.

او همچنین یکی از ویژگی‌های کم‌نظیر ایرج را حفظ توانایی آوازخوانی تا سال‌های پایانی زندگی دانست و گفت صدای او حتی در سال‌های پایانی عمر نیز ویژگی‌های خود را حفظ کرده بود.

روایت شصت سال رفاقت

محمد موسوی، نوازنده پیشکسوت نی، که از دوستان قدیمی ایرج بود، از شش دهه دوستی با این خواننده گفت و خاطراتی از تاج اصفهانی و مهدی بنان درباره صدای ایرج نقل کرد.

موسوی به نقل از تاج اصفهانی گفت که این استاد آواز، ایرج را از میان خوانندگان زمان خود بسیار دوست داشت. او همچنین خاطره‌ای از بنان نقل کرد که در آن، این خواننده آرزو کرده بود ای کاش صدای ایرج را داشت.

موسوی پس از سخنانش قطعه‌ای را با نی اجرا کرد.

صدایی که حاصل سال‌ها ممارست بود

علی‌اصغر شاه‌زیدی نیز در سخنان خود تأکید کرد که صدای ماندگار ایرج تنها حاصل استعداد ذاتی نبود و این خواننده برای رسیدن به جایگاه خود سال‌ها تمرین و ممارست کرده بود.

او آواز را از دشوارترین شاخه‌های موسیقی دانست و گفت خواننده برای ماندگار شدن باید علاوه بر توانایی صوتی، ادبیات، شیوه‌های مختلف آواز و مهارت بیان شعر را بشناسد و در نهایت به هویت مستقل خود برسد.

شاه‌زیدی با اشاره به رواج تقلید از شیوه خوانندگان بزرگ، بر اهمیت داشتن سبک شخصی تأکید کرد و از تأثیرپذیری ایرج از تاج اصفهانی در شیوه شعرخوانی و بیان آواز سخن گفت.

بدرقه‌ای از زبان خانواده

در بخش پایانی مراسم، بیداد خواجه‌امیری، نوه ایرج، متنی را به نمایندگی از خانواده قرائت کرد و از پدربزرگش نه فقط به عنوان یک خواننده شناخته‌شده، بلکه به عنوان پدری مهربان، پدربزرگی دلسوز و تکیه‌گاهی برای خانواده یاد کرد.

او در این متن تأکید کرد که صدای ایرج در خاطره نسل‌های مختلف ایرانی باقی خواهد ماند و خانواده‌اش، در کنار مردم و جامعه موسیقی، با عشق او را بدرقه می‌کنند.

حسین خواجه‌امیری، معروف به ایرج، چهارشنبه ۲۱ مردادماه پس از مدتی بیماری در ۹۴ سالگی درگذشت. او طی چند دهه فعالیت هنری، با حضور در رادیو، برنامه «گل‌ها»، سینما و اجرای صدها آواز و ترانه، به یکی از چهره‌های ماندگار آواز ایران تبدیل شد؛ هنرمندی که امروز، دوستدارانش در مقابل تالار وحدت با عنوانی که سال‌ها پیش برایش برگزیده شده بود، بدرقه‌اش کردند: پهلوان آواز ایران.