تماس متعدد پزشکیان و علیف؛ منطق ارتباط با متحد اسرائیل چیست؟
بررسی تماس‌ها و دیدارهای رئیس‌جمهور ایران با رئیس‌جمهور آذربایجان در بازه زمانی جنگ 12 روزه تاکنون، نشان می‌دهد که این ارتباط، متعدد و همراه با رویکرد دوستی بوده است. هم‌زمان، منابع خارجی از جمله موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، از همراهی نظامی و اطلاعاتی باکو با تل‌آویو در جنگ علیه تهران گزارش می‌دهند.
گروه تحلیل بین‌الملل: از زمان جنگ ۱۲روزه تاکنون، بر اساس گزارش‌های رسمی منابع ایرانی و آذربایجانی، بیش از ۱۵ تماس تلفنی و دیدار حضوری میان مسعود پزشکیان و الهام علیف، رؤسای جمهور ایران و آذربایجان، برقرار شده است.
تعدد این ارتباطات، به‌ویژه با توجه به گزارش‌های منتشرشده درباره نقش جمهوری آذربایجان در همکاری‌های نظامی، امنیتی و اطلاعاتی با اسرائیل علیه ایران، پرسش‌های مهمی را درباره منطق و اهداف استمرار این سطح از تعاملات مطرح می‌کند.
برای بررسی این موضوع، ابتدا بخشی از تماس‌ها و دیدارهای دو رئیس‌جمهور و سپس گزارش‌های منابع خارجی درباره مناسبات باکو و تل‌آویو مرور می‌شود.
به گزارش وب‌سایت رسمی ریاست‌جمهوری آذربایجان، در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۵، تنها یک روز پس از آتش‌بس جنگ تحمیلی ۱۲روزه، تماس تلفنی میان پزشکیان و علیف برقرار شد. در این گفت‌وگو، علیف موضع جمهوری آذربایجان درباره درگیری میان ایران و اسرائیل را تکرار کرد و نگرانی خود از افزایش تنش‌ها در منطقه را ابراز داشت.
حدود یک هفته بعد، در ۴ جولای ۲۰۲۵، دو رئیس‌جمهور در حاشیه اجلاس سازمان همکاری اقتصادی (اکو) با یکدیگر دیدار کردند. این دیدار در شهری برگزار شد که در جریان مناقشه قره‌باغ، از مناطق مورد اختلاف به شمار می‌رفت.
بر اساس گزارش وب‌سایت ریاست‌جمهوری آذربایجان، «رئیس‌جمهور ایران از آذربایجان به خاطر حمایت و همبستگی‌اش در جریان رویارویی اخیر با اسرائیل، قدردانی کرد.»
ارتباطات دو طرف در ماه‌های بعد نیز ادامه یافت. در ۲۳ دسامبر ۲۰۲۵، پزشکیان طی تماس تلفنی با علیف، سالروز تولد او را تبریک گفت. طبق گزارش ریاست‌جمهوری آذربایجان، پزشکیان در این مکالمه، با علاقه از سفرهای پیشین خود به جمهوری آذربایجان یاد کرد.
در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۶ نیز تماس تلفنی دیگری میان رؤسای جمهور دو کشور برقرار شد. وب‌سایت ریاست‌جمهوری آذربایجان درباره محتوای این گفت‌وگو نوشت: «در طول این تماس تلفنی، سران کشورها با نظر مساعد از سفرهای قبلی و مذاکرات سازنده‌ای که انجام شده، یاد کردند و خاطرنشان کردند که این تعاملات سطح بالا به‌طور قابل‌توجهی به توسعه روابط دوجانبه کمک کرده است.»
در همین مکالمه، علیف با ابراز نگرانی از وضعیت منطقه، اعلام کرد که جمهوری آذربایجان آماده مشارکت در کاهش تنش‌هاست.
در ۸ مارس ۲۰۲۶، حدود یک هفته پس از آغاز جنگ و ترور رهبر شهید انقلاب، تماس دیگری میان پزشکیان و علیف برقرار شد. پزشکیان در این گفت‌وگو، با اشاره به حادثه هوایی نخجوان، تأکید کرد: «حادثه مربوط به گلوله‌باران هوایی نخجوان، هیچ ارتباطی با ایران ندارد» و افزود که این حادثه بررسی خواهد شد.
در ادامه این تماس‌ها، در ۲ آوریل ۲۰۲۶ (۱۳ فروردین ۱۴۰۵)، پزشکیان بار دیگر با علیف گفت‌وگو کرد و از وی بابت ارسال کمک‌های بشردوستانه قدردانی به عمل آورد. علیف نیز در این مکالمه ابراز امیدواری کرد که درگیری‌ها هرچه زودتر پایان یابد.
این موارد تنها بخشی از تماس‌های تلفنی و دیدارهای حضوری رؤسای جمهور تهران و باکو است. آخرین مورد گزارش‌شده در این مجموعه، دیدار حضوری دو رئیس‌جمهور در ۹ اکتبر ۲۰۲۶ در پایتخت ترکمنستان است. در این دیدار نیز پزشکیان از مواضع جمهوری آذربایجان در جریان تحولات ایران قدردانی فراوان کرد و این کشور را همسایه‌ای دوست و خوب توصیف کرد.
اما پرسش اساسی آن است که این حجم از ارتباطات و قدردانی‌های مکرر، با توجه به مناسبات راهبردی جمهوری آذربایجان و اسرائیل و گزارش‌های منتشرشده درباره نقش باکو در تحولات نظامی و امنیتی علیه ایران، چگونه قابل تبیین است؟
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در منابع خارجی، جمهوری آذربایجان در جریان جنگ علیه ایران، برخلاف مواضع رسمی خود، بازیگری کاملاً بی‌طرف نبوده است.
گزارش‌ها و تحلیل‌های منتشرشده نشان می‌دهد که موضوع صرفاً به ادعاهای مربوط به استفاده از حریم هوایی جمهوری آذربایجان برای حمله به ایران محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد گسترده‌تری از همکاری‌های امنیتی، اطلاعاتی، نظامی و اقتصادی باکو با اسرائیل را نیز در بر می‌گیرد.
در همین زمینه، مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS) در ۷ ژوئیه ۲۰۲۶، گزارشی با عنوان «استراتژی آذربایجان، شریک نزدیک اسرائیل، در طول جنگ در کشور همسایه‌اش چگونه آشکار شد؟» منتشر کرد و به بررسی رفتار و جایگاه جمهوری آذربایجان در جریان جنگ پرداخت.
نویسنده این گزارش معتقد است که رفتار باکو در طول جنگ، بی‌طرفی نبود و دراین‌باره می‌گوید: «آذربایجان با وجود اصرار رسمی مبنی بر اینکه خارج از درگیری ایستاده است، همچنان شریک نزدیک انرژی، تسلیحات و اطلاعات اسرائیل است. همچنین باکو در مسیر پیشبرد طرح‌های کریدوری ترامپ قرار دارد. طرحی که تهران با آن مخالف است.»
این مؤسسه امنیتی در بخش دیگری از گزارش خود تأکید می‌کند: «باکو از طریق نفت، سلاح و اطلاعات، به اسرائیل و از طریق یک همکاری استراتژیک که به‌طور پیوسته در حال تعمیق است، به واشنگتن وابسته است. باکو متهم شده که اجازه می‌دهد اسرائیل از خاک این کشور، علیه ایران اقدام کند.»
در نهایت، مؤسسه INSS در جمع‌بندی ارزیابی خود تصریح می‌کند: «در عمل، آذربایجان در کنار طرفی ایستاد که با ایران می‌جنگید.»
در کنار گزارش مؤسسه INSS، خبرگزاری آمریکایی سی‌ان‌ان (CNN) نیز در گزارشی اختصاصی به تاریخ ۵ ژوئن ۲۰۲۶، جزئیاتی از حضور و فعالیت نیروهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل در جمهوری آذربایجان منتشر کرد.
سی‌ان‌ان در این گزارش نوشت: «چهار منبع آگاه گفتند که اسرائیل در طول جنگ با ایران، به‌صورت مخفیانه واحدهای نظامی و اطلاعاتی زبده‌ای را در آذربایجان مستقر کرد تا عملیات علیه ایران را تسهیل کند. دو منبع گفتند که این نیروها از چندین نقطه در جنوب آذربایجان، که تنها حدود ۶۰ مایل با تبریز فاصله دارد، به ایران حمله کردند. دو منبع دیگر گفتند که واحدهای ویژه کماندویی نیز در محل مستقر شدند و مأموریت‌های جمع‌آوری اطلاعات و عملیات پهپادی را انجام دادند که به اسرائیل موقعیت ارزشمندی داد تا در طول جنگ از شمال ایران رصد کند.»
اهمیت این گزارش در آن است که موضوع همکاری باکو و تل‌آویو را از سطح روابط سیاسی و مبادلات تسلیحاتی فراتر برده و ادعاهایی مشخص درباره استفاده عملیاتی اسرائیل از موقعیت جغرافیایی جمهوری آذربایجان علیه ایران مطرح می‌کند.
سی‌ان‌ان همچنین در بخش دیگری از گزارش خود، به استفاده اسرائیل از موقعیت جمهوری آذربایجان در ارتباط با تحولات و اعتراضات دی‌ماه اشاره کرد و نوشت: «اسرائیل مدت‌هاست که آذربایجان را به‌عنوان یک شریک استراتژیک در مبارزه خود علیه ایران می‌داند. دو منبع آگاه گفتند که هم‌زمان با اعتراضات گسترده تهران، اسرائیل یک مأموریت مخفی را در امتداد مرز آذربایجان و ایران آماده کرد. این یک عملیات مقدماتی بود که امکان نصب دستگاه‌های شنود و تجهیزات اطلاعاتی را فراهم می‌کرد.»
سی‌ان‌ان در ادامه، با اشاره به زیرساخت‌های اقتصادی و نظامی این همکاری، تأکید کرد: «اسرائیل و آذربایجان روابط نزدیکی در زمینه منافع تجاری و نظامی دارند. باکو سهم زیادی از نفت اسرائیل را تأمین می‌کند و در عوض، اسرائیل به آذربایجان سلاح‌های پیشرفته می‌فروشد.»
یکی از مهمترین مصادیق روابط راهبردی جمهوری آذربایجان و اسرائیل، همکاری‌های گسترده دو طرف در حوزه انرژی و به‌ویژه نقش خط لوله باکو–تفلیس–جیهان (BTC) در تأمین نفت مورد نیاز اسرائیل است.
بر اساس گزارش رویترز، این خط لوله حدود یک‌سوم واردات نفت اسرائیل را تأمین می‌کند. از این منظر، خط لوله BTC صرفاً یک مسیر انتقال انرژی نیست، بلکه یکی از زیرساخت‌های مهم امنیت انرژی اسرائیل به شمار می‌رود و در چارچوب منافع حیاتی آن ارزیابی می‌شود.
افزون بر این، جمهوری آذربایجان به‌طور کلی حدود ۵۰ درصد از کل نفت وارداتی اسرائیل را تأمین می‌کند.
مدیریت این خط لوله پیش‌تر در اختیار شرکت بریتانیایی BP بود، اما از ژوئن ۲۰۲۶، مدیریت آن به شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان، موسوم به سوکار (SOCAR)، واگذار شد؛ شرکتی که انتخاب رئیس آن نیز توسط شخص الهام علیف انجام می‌شود.
این تحول از آن جهت اهمیت دارد که مدیریت یکی از مسیرهای اصلی تأمین نفت اسرائیل، به‌صورت مستقیم در اختیار یک شرکت دولتی آذربایجان قرار گرفته است؛ موضوعی که پیوند میان تصمیمات دولت باکو و امنیت انرژی اسرائیل را برجسته‌تر می‌کند.
همکاری‌های انرژی میان باکو و تل‌آویو به تأمین نفت محدود نمی‌شود. در ۱۷ مارس ۲۰۲۵، وزارت انرژی اسرائیل اعلام کرد که مجوزهای اکتشاف گاز طبیعی به کنسرسیومی متشکل از سه شرکت اعطا شده است:
شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان؛ SOCAR
شرکت بریتانیایی؛ BP
شرکت اسرائیلی؛ NewMed Energy
این همکاری نشان می‌دهد که مناسبات انرژی جمهوری آذربایجان و اسرائیل، علاوه بر صادرات نفت، حوزه اکتشاف و توسعه منابع گاز طبیعی را نیز در بر می‌گیرد.
به بیان صریح‌تر، دولت جمهوری آذربایجان مستقیماً در پروژه‌های اکتشاف گاز طبیعی اسرائیل در آب‌های اشغال‌شده، مشارکت دارد.
مجموعه گزارش‌های منتشرشده از سوی مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، خبرگزاری سی‌ان‌ان و رویترز، در کنار اسناد مربوط به همکاری‌های انرژی و نظامی جمهوری آذربایجان و اسرائیل، تصویری از عمق مناسبات راهبردی باکو و تل‌آویو ارائه می‌دهد.
با توجه به این گزارش‌ها و نقش مهمی که برای جمهوری آذربایجان در اقدامات خصمانه و تجاوزات نظامی علیه ایران مطرح شده است، تعدد تماس‌ها، استمرار دیدارهای حضوری و به‌ویژه قدردانی‌های مکرر رئیس‌جمهور ایران از الهام علیف، پرسشی جدی درباره منطق و اهداف سیاست دولت در قبال باکو ایجاد می‌کند.
مسئله صرفاً اصل برقراری روابط دیپلماتیک با یک کشور همسایه نیست، بلکه چگونگی تنظیم سطح و عمق این روابط در شرایطی است که گزارش‌های خارجی از همکاری‌های امنیتی و نظامی آن کشور با طرف درگیر جنگ علیه ایران حکایت دارند.
به‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
#پزشکیان
#علیف
#علی‌اف
#باکو
#آذربایجان
#الهام
