این یکی از کتاب‌هایی بود که از حمله مغول در امان ماند
دکتر رضا بیات، پژوهشگر و مصحح «علی‌نامه»، در گفت‌وگو با خبرنگار فارس به اهمیت این منظومه در تاریخ ادبیات شیعی پرداخت.
به گزارش خبرنگار حوزه مسجد و هیئت خبرگزاری فارس، منظومه حماسی «علی‌نامه» از آثار کهن ادبیات شیعی است که با کشف و تصحیح آن، شناخت پژوهشگران از پیشینه شعر حماسی شیعه گسترش یافت؛ اثری متعلق به قرن پنجم هجری که به گفته رضا بیات، پژوهشگر و مصحح این منظومه، حدود ۴۰۰ سال قدیمی‌تر از نخستین منظومه شیعی شناخته‌شده پیش از کشف آن است.
رضا بیات، مؤلف و مصحح آثار ادب فارسی و استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، از جمله پژوهشگرانی است که تصحیح و مقدمه‌ای بر منظومه کهن «علی‌نامه» نوشته است. از دیگر آثار او می‌توان به کتاب‌های «تحلیل محتوای اشعار حسین منزوی»، «سطوح درک مفهوم امامت در شعر آیینی معاصر» با همکاری عباسعلی وفایی، «نگاهی به شعر میرزا حبیب خراسانی» و «نقد تأثری شعر شیعی» اشاره کرد.
رضا بیات، مؤلف و مصحح آثار ادب فارسی و استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، درباره این اثر به خبرنگار فارس گفت: «علی‌نامه» منظومه‌ای حماسی است که حدود ۶۲ سال پس از پایان سرایش شاهنامه به نظم درآمده و ۱۱۲۲ بیت دارد. این منظومه به جنگ‌های جمل و صفین می‌پردازد و در کنار روایت رویدادهای تاریخی، از داستان‌پردازی نیز بهره می‌برد. فضای حماسی اثر به شاهنامه شباهت دارد، اما مباحث کلامی و اعتقادی شیعه در آن پررنگ است و گفت‌وگوها و نامه‌نگاری‌ها جایگاه مهمی در روایت دارند.
وی با اشاره به اهمیت تاریخی این منظومه اظهار کرد: پیش از شناسایی «علی‌نامه»، تصور می‌شد نخستین منظومه حماسی شیعی به حدود قرن نهم هجری تعلق دارد؛ اما کشف این اثر، پیشینه شعر حماسی شیعه را حدود چهار قرن عقب‌تر برد. از این نظر، «علی‌نامه» جایگاه مهمی در تاریخ ادبیات شیعی دارد.
محتوای اثر درباره چیست؟
بخش عمده روایت جنگ صفین بر اساس منابع تاریخی و مقتل ابومخنف شکل گرفته است. به گفته وی، کتاب مستقلی درباره مقتل صفین که در گذشته مورد استفاده بوده، اکنون در دسترس نیست؛ ازاین‌رو، «علی‌نامه» از نظر بازتاب روایت‌های تاریخی این نبرد نیز اهمیت دارد.
شاعر این اثر کیست؟
از شاعر این اثر تنها نام «ربیع» باقی مانده است. با توجه به شرایط تاریخی آن دوره و فشارهایی که بر شیعیان وارد می‌شد، ناشناخته‌ماندن شاعر چندان دور از انتظار نیست. او در چنین فضایی منظومه‌ای با محتوای آشکارا شیعی سروده که می‌توانسته برایش خطرآفرین باشد.
علی‌نامه چطور پیدا شد؟
نسخه‌ای از «علی‌نامه» در قونیه ترکیه پیدا شد. این احتمال وجود دارد که در جریان حمله مغول و آسیب‌دیدن کتابخانه‌ها در ایران، برخی کتاب‌ها به سرزمین‌های دیگر منتقل شده و از نابودی در امان مانده باشند. سال‌ها پیش از انتشار تصحیح علمی کتاب، از نسخه آن عکسی تهیه شده و به ایران آمده بود؛ اما این نسخه تا مدتی مورد توجه جدی قرار نگرفت.
دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی در سال ۱۳۷۹ با یافتن همان تصاویر در دانشگاه تهران، به اهمیت این منظومه پی برد و مقاله‌ای مفصل در معرفی آن نوشت. پس از آن، تصحیح «علی‌نامه» به‌عنوان پایان‌نامه دانشگاهی من و ابوالفضل غلامی در دستور کار قرار گرفت و این اثر در سال ۱۳۸۹ منتشر شد.
پس از انتشار «علی‌نامه»، مرشد ابوالفضل برمزیار نقل این منظومه را آغاز کرد و اجرای برنامه‌هایی در تلویزیون، نمایشگاه قرآن و برخی رویدادهای دیگر، به گسترش این هنر کمک کرد. همچنین گروه‌هایی در زمینه پرده‌خوانی و نقالی شکل گرفتند و این اثر زمینه توجه بیشتر به حماسه‌های دینی را فراهم کرد.
پس از معرفی این منظومه، پژوهش‌های دانشگاهی درباره ادبیات شیعی جدی‌تر شد و شمار مقاله‌ها، پایان‌نامه‌ها و تصحیح منظومه‌های حماسی شیعی افزایش یافت. پیش از آن، تعداد پژوهش‌های این حوزه محدود بود؛ اما به گفته وی، اکنون بیش از دو هزار پایان‌نامه و مقاله در این زمینه وجود دارد.
تاکنون ۱۳ منظومه از این دست کتاب‌ها منتشر شده است. برخی از این آثار به دوره مغول و برخی دیگر به دوره صفویه و قاجاریه تعلق دارند. به گفته وی، ادبیات حماسی شیعه همچنان ظرفیت پژوهش و انتشار آثار بیشتری را دارد و می‌توان با معرفی این منظومه‌ها، زمینه آشنایی گسترده‌تر مخاطبان با جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع) در ادبیات فارسی را فراهم کرد.
#علی_نامه
#تاریخ
#شعر
#کتاب
#هیئت
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
خبر قبلی درباره کتاب علی‌نامه را اینجا بخوانید
