«بت»؛ فیلمی که در نقد عطش دیدهشدن، خود گرفتار آن میشود

باشگاه خبرنگاران جوان؛ دلآرا ودودی - مهسان فراست، منتقد سینما، با اشاره به ایده متفاوت فیلم «بت» ساخته حمید نعمتالله، معتقد است این اثر با وجود شروعی امیدوارکننده، بهتدریج انسجام روایی خود را از دست میدهد و در تلاش برای نقد مناسبات فضای مجازی، به همان ابزارهایی متوسل میشود که قصد نقدشان را دارد.
فراست درباره ایده محوری فیلم گفت: «این فیلم با ایدهای نامتعارف درباره تلاش یک دختر ناشنوا برای شکستن رکورد بیدار ماندن آغاز میشود؛ ایدهای که ظرفیت تبدیل شدن به موقعیتی جذاب و تأملبرانگیز را دارد، اما فیلمساز چنان شیفته این موقعیت و ظرفیتهای نمایشی آن شده که بهتدریج از پرداخت منسجم داستان فاصله میگیرد. نتیجه، روایتی کشدار با ریتمی کند است که میتوانست با حذف برخی موقعیتها و خردهروایتها، در زمانی کوتاهتر به اثری فشردهتر و تأثیرگذارتر تبدیل شود.»
او با اشاره به حضور پررنگ شبکههای اجتماعی در جهان فیلم ادامه داد: «به نظر میرسد حمید نعمتالله در این فیلم مخاطبان جوان و بهویژه نسل زد را هدف قرار داده است. به همین دلیل، فضای مجازی و بهخصوص اینستاگرام سهم قابلتوجهی در روایت پیدا میکند. شخصیتها مدام در پی افزایش بازدید، دنبالکننده و جلب توجه بیشترند؛ گویی ارزش و هویت اجتماعی آنها به میزان دیده شدن در صفحات مجازی وابسته است.»
این منتقد، تناقض اصلی فیلم را در شیوه مواجهه آن با موضوع فضای مجازی دانست و افزود: «مسئله اینجاست که فیلم در جریان نقد این مناسبات، خود گرفتار همان منطقی میشود که قصد افشای آن را دارد؛ یعنی استفاده از هیجان، رفتارهای افراطی و جذابیتهای گاه منزجرکننده برای جلب توجه تماشاگر.»
فراست با اشاره به فضاسازی ابتدای فیلم اظهار کرد: ««بت» شروع امیدوارکنندهای دارد. طبیعت زیبای دماوند، کندوهای زنبور عسل و توصیف دختر ناشنوا از زندگی زنبورهای ملکه، فضایی دلپذیر و متفاوت خلق میکند. این بخشها به تماشاگر فرصت میدهند در جهان آرام و تماشایی فیلم نفس بکشد، اما این فرصت چندان دوام نمیآورد. فیلم بهسرعت از این فضای لطیف فاصله میگیرد و وارد دنیای پرتنش و آشفته شبکههای اجتماعی میشود؛ دنیایی که شخصیتها در آن بهتدریج چهره دیگری از خود نشان میدهند.»
او درباره تغییر رفتار شخصیتها و ورود خشونت به روایت گفت: «برادر دختر و دوست او از جمله شخصیتهایی هستند که تغییر رفتارشان بهسرعت اتفاق میافتد و جهان فیلم را به سمت تیرگی و خشونت میبرند. حتی همکار ناشنوای زن نیز با نمایش مهارتهای رزمی در امتداد همین فضای خشونتآمیز قرار میگیرد. مشکل اینجاست که این تغییر لحن و رفتارها، بهجای آنکه از دل تحول تدریجی شخصیتها و منطق درام بیرون بیاید، گاهی شتابزده و تحمیلی به نظر میرسد.»
این منتقد، غلبه نگاه انتقادی فیلمساز بر ساختار داستان را از دیگر ضعفهای اثر دانست و بیان کرد: «به نظر میرسد اشتیاق بیش از اندازه فیلمساز برای نمایش پشت پرده رسواکننده فضای مجازی، بر انسجام روایت غلبه کرده است. نعمتالله چنان بر نمایش جنبههای منفی این فضا متمرکز میشود که فرصت پرداخت دقیقتر شخصیتها و حفظ تعادل میان موقعیتهای داستانی را از دست میدهد. این تغییر لحن فقط به معنای فاصله گرفتن از فضای دلپذیر ابتدای فیلم نیست، بلکه فاصله گرفتن از برخی ویژگیهای دوستداشتنی آثار قبلی او نیز به شمار میرود.»
فراست در ادامه، تجربه نمایش فیلم «قاتل وحشی» را نیز در تحلیل فضای «بت» مورد توجه قرار داد و گفت: «نمیتوان تأثیر تجربه ناکام نمایش «قاتل وحشی» را در شکلگیری فضای عصبی «بت» نادیده گرفت. البته نمیتوان با قطعیت درباره انگیزههای شخصی فیلمساز قضاوت کرد، اما حاصل تماشای فیلم این احساس را ایجاد میکند که نوعی خشم و اعتراض در تار و پود آن جریان دارد.»
او صحنه پایانی فیلم را نمونهای از این رویکرد دانست و افزود: «صحنه پایانی هجوم کودکان به شخصیت برادر، نمونهای از همین نگاه است؛ صحنهای که بیش از آنکه از دل منطق دراماتیک فیلم بیرون آمده باشد، به بیانیهای عصبی و شعاری شباهت پیدا میکند.»
این منتقد همچنین به برخی موقعیتهای نمایشی فیلم اشاره کرد و گفت: «در بعضی لحظات به نظر میرسد فیلم برای جلب توجه بیشتر مخاطب، به سراغ موقعیتهایی میرود که ارتباط چندانی با جهان شکلگرفته در داستان ندارند. صحنه رقص عربی مرد را میتوان نمونهای از این انتخاب دانست؛ موقعیتی که بیش از آنکه به پیشبرد روایت یا تکمیل شخصیتها کمک کند، با هدف افزودن جذابیتهای نمایشی به فیلم تحمیل شده است.»
فراست در پایان با اشاره به فاصله میان جهان اجتماعی مورد ادعای فیلم و نگاه فیلمساز به آن خاطرنشان کرد: «نعمتالله در تلاش است مناسبات نسلی را به تصویر بکشد که بخش مهمی از زندگیاش در فضای مجازی میگذرد، اما این جهان در برخی لحظات چنان بیرونی و تصنعی به نظر میرسد که تماشاگر نمیتواند ارتباطی طبیعی با آن برقرار کند. حاصل این فاصله، نوعی احساس عدم صداقت در روایت است؛ احساسی که بهتدریج مانع همدلی مخاطب با شخصیتها و موقعیتهای فیلم میشود.»
او در جمعبندی ارزیابی خود از فیلم «بت» گفت: «فیلم قرار بود با نقد عطش دیده شدن و مناسبات بیمارگونه فضای مجازی، تصویری از جامعه امروز ارائه دهد، اما در نهایت خود به همان ابزارهایی متوسل میشود که قصد نقدشان را دارد. فیلم برای جلب توجه به هیجانسازی و موقعیتهای افراطی پناه میبرد و در این مسیر، بخشی از ظرافت و انسجام سینمایی آثار قبلی حمید نعمتالله را از دست میدهد. شاید مهمترین تناقض فیلم همین باشد؛ فیلمسازی که میخواهد دام فضای مجازی را به تماشاگر نشان دهد، خود در دام جذابیتهای آن گرفتار شده است.»











