زنگ خطر سالمندی در ایران؛ رشد چهار برابری سالمندان نسبت به جمعیت عمومی
باشگاه خبرنگاران جوان؛ الهام قبادی- سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در نشست خبری به مناسبت گرامیداشت روز جهانی ناشنوایان و سالمندان گفت: در حوزه سالمندی، موضوع عصر زندگی طولانیتر در نظامها برای زندگی بهتر مورد توجه قرار گرفته و در حوزه ناشنوایان نیز بر گامی برای عدالت ارتباطی تأکید شده است. این شعارها نشاندهنده ضرورت توجه جدیتر به کیفیت زندگی سالمندان و همچنین تحقق عدالت ارتباطی برای افراد ناشنوا و کمشنواست.
وی افزود: در دنیا چهار سناریو پیرامون سالمندی مطرح است که از جمله آنها میتوان به سالمندی سازنده، سالمندی سایهروشن، سالمندی مخاطرهآمیز و سالمندی سخت اشاره کرد.
وی ادامه داد: کشورمان در شرایط فعلی از نظر جمعیتشناختی با بحران سالمندی مواجه نیست؛ چراکه اکنون حدود ۱۳ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل میدهند، در حالی که در تعاریف جمعیتشناختی، زمانی که سهم سالمندان به حدود ۲۷ درصد و بالاتر برسد، کشور وارد مرحله سالمندی شدید میشود.
حسینی تأکید کرد: بنابراین، ما اکنون از نظر جمعیتشناختی با مسئله حاد سالمندی مواجه نیستیم، اما وقتی در مطبوعات، روزنامهها، سخنرانیها و از سوی اندیشمندان این حوزه از بحران سالمندی سخن گفته میشود، این نگرانی نیز درست است؛ چراکه ایران در مسیر بسیار سریع سالخوردهشدن جمعیت قرار دارد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به سرعت بالای رشد جمعیت سالمندان اظهار کرد: رشد عمومی جمعیت کشور حدود ۱.۴ درصد است، در حالی که رشد جمعیت سالمندان به حدود ۴.۸ درصد رسیده است؛ یعنی سرعت رشد جمعیت سالمندان بیش از چهار برابر رشد عمومی جمعیت کشور است.
وی افزود: این آمار نشان میدهد سرعت حرکت ایران به سمت سالمندی بسیار بالاست و اگر از هماکنون برای این تحول بزرگ جمعیتی برنامهریزی نکنیم، در سالهای آینده با مسائل و چالشهای جدی مواجه خواهیم شد.
حسینی با اشاره به تحولات پیشروی ساختار جمعیتی کشور گفت: بر اساس پیشبینیها، در فاصله سالهای ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۲ پنجره جمعیتی کشور بسته خواهد شد و پس از آن، تعداد سالمندان از گروههای جوان و نوجوان پیشی خواهد گرفت.
وی ادامه داد: همچنین در سال ۱۴۳۰، سهم جمعیت سالمندان کشور به حدود ۳۱ تا ۳۳ درصد خواهد رسید. در آن مقطع، دیگر صرفاً با ورود به مرحله سالمندی مواجه نیستیم، بلکه کشور وارد مرحله سالخوردهشدن شدید جمعیت خواهد شد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور سالمندی را صرفاً یک مسئله پزشکی ندانست و تصریح کرد: سالمندی مانند برخی بیماریها نیست که بتوان آن را صرفاً با یک اقدام درمانی یا جراحی مدیریت کرد؛ سالمندی یک مسئله اجتماعی است که آثار آن وارد پهنه جامعه میشود. همانطور که بیماریهایی مانند دیابت، بیماریهای قلبی و فشار خون ابعاد مختلف زندگی فرد و جامعه را تحت تأثیر قرار میدهند، سالمندی نیز ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سلامت، رفاه و حتی ساختارهای حمایتی جامعه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
حسینی تأکید کرد: به همین دلیل، اگر از امروز برای سالمندی جمعیت طراحی و برنامهریزی نکنیم، ممکن است وارد سناریوی سالمندی مخاطرهآمیز و در نهایت سالمندی سخت شویم.
مسئله اصلی این است که باید از فرصت پیشرو برای آمادهسازی کشور استفاده کنیم تا سالمندی جمعیت به جای تبدیلشدن به یک بحران اجتماعی، به سمت سالمندی سالم، فعال، سازنده و برخوردار از کیفیت زندگی مناسب هدایت شود.
رئیس سازمان بهزیستی کشور گفت: سرعت سالمندشدن جمعیت یکی از ابعاد این بحران است، اما مسئله سالمندی در کشور ما ابعاد و لایههای متعدد دیگری نیز دارد. حدود ۲۶۰ هزار نفر از سالمندان کشور دارای معلولیت هستند و حدود ۲۲ درصد افراد دارای معلولیت را سالمندان تشکیل میدهند. حدود ۷۷ هزار سالمند زن سرپرست خانوار تنها در کشور داریم.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به تغییر ساختار خانواده در ایران اظهار کرد: بهتدریج حمایت خانوادهها از سالمندان کاهش پیدا میکند و با پدیدههایی مانند سالمندان تنها و حتی سالمندان بیهویت مواجه هستیم.
وی افزود: سالمندی تنها، علاوه بر خود فرد سالمند، جمعیت زیادی از افراد غیرسالمند را نیز درگیر میکند و به همین دلیل مسئله سالمندی را باید فراتر از جمعیت سالمندان و بهعنوان یک مسئله اجتماعی چندلایه مورد توجه قرار داد.
حسینی با اشاره به وضعیت اقتصادی سالمندان گفت: حدود ۶۰ درصد سالمندان کشور مستمری دریافت نمیکنند؛ به این معنا که از هر ۱۰ سالمند، حدود ۶ نفر از مستمری بازنشستگی برخوردار نیستند؛ بنابراین جمعیت بزرگی از سالمندان خارج از مجموعههای مددجویی بهزیستی، کمیته امداد، سازمان تأمین اجتماعی و صندوقهای بازنشستگی وجود دارند که خود یک لایه مهم در سیاستگذاری سالمندی محسوب میشوند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به وضعیت درآمدی سالمندان گفت: میانگین دهک درآمدی سالمندان ۶۰ تا ۷۰ ساله حدود ۵.۷۶ است، اما این شاخص برای سالمندان بالای ۷۰ سال به حدود ۴ میرسد؛ یعنی با افزایش سن، وضعیت اقتصادی سالمندان به شکل محسوسی کاهش پیدا میکند.
وی افزود: این وضعیت فقط مربوط به یک منطقه نیست و در ۳۰ استان کشور، میانگین دهک سالمندان پایینتر از میانگین دهک کل جمعیت همان استان است. پس از ۷۰ سالگی، شاخص درآمدی سالمندان حدود ۷۰ درصد و شاخص دارایی آنها حدود ۴۵ درصد افت میکند.
وی همچنین با اشاره به افزایش هزینههای زندگی و درمان سالمندان گفت: حدود ۹ درصد سالمندان کشور از یک بیماری خاص رنج میبرند و طبیعتاً بیماری خاص هزینههای زندگی را افزایش میدهد. حداقل ۵۰ درصد مستمریبگیران سالمند بهزیستی نیز افراد دارای معلولیت شدید یا خیلی شدید هستند و همین موضوع نشان میدهد که سالمندی در ایران یک پدیده چندلایه است که باید بهطور جدی برای آن برنامهریزی شود.
حسینی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در حوزه سالمندی اظهار کرد: تلاش ما این است که یک چرخش از سالمندی مخاطرهآمیز به سمت سالمندی سالم ایجاد کنیم؛ سالمندیای که در عین برخورداری از حمایتهای لازم، مملو از فرصتهای توسعه باشد.
وی از طراحی برنامههایی در حوزه مراقبت، اشتغال، اقتصاد سالمندی، مشارکت اجتماعی و خدمات روانشناختی به سالمندان خبر داد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور گفت: سالمندان به مراقبین رسمی نیاز دارند؛ افرادی که بهصورت تخصصی آموزش ببینند، وضعیت سالمند را بشناسند و خدمات مورد نیاز او را ارائه دهند.
تاکنون سازوکار مشخصی برای صدور مجوز فعالیت رسمی این مراقبین وجود نداشت، اما مراحل مربوط به صدور این مجوز در حال نهاییشدن است و دورههای آموزشی مراقبین سالمند نیز طراحی شده است.
حسینی این حوزه را یکی از فرصتهای مهم اشتغال در کشور دانست و گفت: مراقبت از سالمندان میتواند به یکی از حوزههای جدید اشتغال تبدیل شود.
وی با اشاره به ظرفیتهای اقتصادی سالمندی اظهار کرد: سالمندان خود میتوانند در مشاغل مختلف فعالیت کنند و علاوه بر آن، مشاغل پیرامون سالمندان نیز ظرفیت بالایی برای ایجاد اشتغال دارند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور افزود: مشاغل خانگی و محلی و فعالیتهای سبکتر میتواند زمینه حضور سالمندان بازنشسته در اقتصاد را فراهم کند؛ موضوعی که هم به اقتصاد کشور کمک میکند و هم اوقات فراغت و کیفیت زندگی سالمندان را ارتقا میدهد.
وی همچنین از ظرفیت ایجاد موجهای جدید اشتغال در حوزههایی مانند مشاغل دیجیتال، مشاغل سبز و مشاغل مراقبتی مرتبط با سالمندان سخن گفت.
حسینی از آمادهسازی نقشه جامع اقتصاد سالمندی در ۱۴ حوزه فعالیت خبر داد و گفت: این نقشه با همکاری متخصصان این حوزه تهیه شده است تا ظرفیتهای اقتصادی مرتبط با سالمندی شناسایی و فعال شود. قرار است فعالیتها و ظرفیتهای اقتصادی مرتبط با سالمندی در این نمایشگاه معرفی و به نمایش گذاشته شود.
رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین از راهاندازی جایزه ملی سالمندان خبر داد و گفت: برای نخستین بار قرار است از ۱۰ سالمند سرحال و فعال در حوزههای مختلف تقدیر شود.
این افراد در حوزههایی مانند نویسندگی، سلامت، کارآفرینی، هنر و ورزش انتخاب خواهند شد و این روند در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داشت.
حسینی از تکمیل پلتفرم بانک زمان خبر داد و گفت: این طرح در درجه نخست با تمرکز بر سالمندان طراحی شده و قرار است بهزودی در کشور به امضا برسد. اجرای این طرح در مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ تهران نیز در دستور کار قرار گرفته است.
رئیس سازمان بهزیستی کشور یکی دیگر از خلأهای موجود را خدمات روانشناختی سالمندان دانست و گفت: در مراکز مشاوره بهزیستی، ارائه خدمات روانشناختی ویژه سالمندان نیز در حال توسعه است. در حدود ۳۵۰۰ مرکز مشاوره بهزیستی، زمینه ارائه خدمات تخصصیتر در ۱۰ حوزه مختلف روانشناختی فراهم شده و خدمات روانشناختی سالمندی نیز در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته است.
حسینی با اشاره به طرح سلام گفت: اکنون حدود ۲۷۵۰ مرکز در قالب این طرح فعالیت میکنند و در نزدیک به ۴۰۰ مرکز از این مجموعهها، مراکز مهر و گفتوگو برای سالمندان راهاندازی شده است.
وی این مراکز را بهنوعی پاتوق سالمندی دانست و گفت: سالمندان در این مراکز علاوه بر آموزش، درباره تغذیه، ورزش، خواب، نظام ارجاع و ارتقای کیفیت زندگی آموزش میبینند و از فضای اجتماعی و تعاملی برخوردار میشوند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور افزود: تاکنون حدود ۷۰ هزار سالمند در این طرح غربالگری شدهاند و بخشی از خدمات نیز بهصورت رایگان ارائه شده است.
حسینی همچنین از پوشش بیمه اجتماعی زنان سرپرست خانوار خبر داد و گفت: زنان سرپرست خانوار سالمند و غیرسالمند که مشمول شرایط این طرح هستند، از بیمه اجتماعی رایگان برخوردار میشوند. هدف این است که زنان سالمند سرپرست خانوار واجد شرایط، بدون پوشش بیمهای باقی نمانند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور از تدوین لایحه قانونی حمایت از سالمندان خبر داد و گفت: قوانین حمایتی موجود برای سالمندان نیازمند بازنگری و تقویت است و به همین منظور لایحه حمایت از سالمندان تهیه شده است. این لایحه با پیگیریهای انجامشده در مسیر بررسی در کمیسیونهای مربوطه و مجلس قرار خواهد گرفت.
حسینی همچنین گفت: پیمایش ملی سالمندان از جمله اقدامات انجامشده در این دوره بوده و طی کمتر از یک سال، ۲۰ بسته سیاستی برای دستگاههای مختلف تهیه و ارسال شده است.
این بستهها موضوعاتی مانند آموزش، ارتقای کیفیت زندگی سالمندان، پیشگیری، مراقبتهای مستمر، اشتغال و سایر ابعاد مرتبط با سالمندی را پوشش میدهد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور در پایان این بخش از سخنان خود، تأمین سرپناه مناسب برای سالمندان را نیز از برنامههای در دست اجرا عنوان کرد و گفت: در حال حاضر حدود ۳۸۷۷ مورد در این زمینه در دست اقدام است که بیش از ۲۰۰۰ مورد آن برای افراد واجد شرایط در حال پیگیری است.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به گستره خدمات این سازمان به سالمندان گفت: خدمات بهزیستی در حوزه سالمندی در تمام قلمروها بهصورت قابل توجهی توسعه پیدا کرده است. در برنامه آگاهسازی و پیشگیری از معلولیت در سالمندان، ۱۴۲ هزار نفر تحت پوشش قرار گرفتهاند.
حسینی افزود: در برنامه توانمندسازی سالمندان نیز ۱۲ برنامه جدید در نظر گرفته شده است و در حال حاضر ۱۶۴ مرکز روزانه آموزش و توانبخشی ویژه سالمندان، خدمات خود را به حدود ۸ هزار نفر ارائه میکنند. در حوزه مراقبت در منزل سالمندان نیز حدود ۸ هزار نفر تحت پوشش قرار دارند و ۲۲ هزار سالمند از خدمات مراقبتی در منزل بهرهمند هستند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور درباره سایر خدمات ارائهشده به سالمندان گفت: تأمین وسایل کمکی برای ۳۳ هزار سالمند، تأمین لوازم بهداشتی برای ۹ هزار سالمند، پرداخت کمکهزینه معیشت به ۲۸ هزار سالمند، ارائه حق پرستاری و مددکاری به ۱۰۶ هزار سالمند، خرید خدمات توانبخشی برای ۱۶ هزار سالمند، تأمین اندامهای مصنوعی برای ۵ هزار سالمند از سایر خدمات به سالمندان است. در مجموع، سازمان بهزیستی در مراکز و بخشهای مختلف خود به حدود ۸۰۰ هزار تا نزدیک یک میلیون سالمند خدمات ارائه میدهد.
