از ریاض تا مکه؛ چرا لحن عربستان علیه اسرائیل تندتر شده است؟
باشگاه خبرنگاران جوان - رسانههای وابسته به دولت عربستان سعودی در ماههای اخیر بهطور فزایندهای رویکردی تند و ضداسرائیلی در پیش گرفتهاند؛ تغییری معنادار که نشانهای از کاهش چشمگیر چشمانداز عادیسازی روابط دیپلماتیک میان دو قدرت مهم خاورمیانه به شمار میرود.
در یکی از نمونهها، سرمقالهای که در ماه ژانویه در روزنامه «الریاض» منتشر شد، اسرائیل را به نادیدهگرفتن قوانین بینالمللی و حاکمیت دولتها متهم کرد. در این سرمقاله آمده بود: «هر جا که اسرائیل حضور دارد، ویرانی و خرابی بهجا میماند.»
روحانیون سعودی نیز این پیام را تشدید کردهاند. شیخ صالح بن حمید، امام جماعت مسجدالحرام در مکه، در خطبهای در ماه دسامبر گفت: «خدایا با یهودیانی که تصرف و اشغال کردهاند برخورد کن، چرا که از قدرت تو گریزی ندارند.»
این تغییر لحن اخیر، تا حدی ناشی از تشدید اختلاف علنی عربستان سعودی با امارات متحده عربی است؛ کشوری که رقیب ریاض در رهبری اقتصادی خلیج فارس به شمار میرود و در شماری از منازعات منطقهای، مواضعی خلاف عربستان اتخاذ کرده است.
امارات متحده عربی همچنین شاخصترین امضاکننده «توافقنامههای ابراهیم» است؛ مجموعهای از توافقهای عادیسازی روابط میان اسرائیل و کشورهای مسلمان که با حمایت ایالات متحده شکل گرفت. به گفته مقامهای سعودی، کارزار رسانهای اخیر عربستان با هدایت رهبران این کشور انجام میشود و روابط امارات با اسرائیل را هدف گرفته است؛ روابطی که بهدلیل حساسیت افکار عمومی، هدفی آسان برای جهتدهی به افکار عمومی تلقی میشود.
احمد بن عثمان التویجری، ستوننویس سعودی، ماه گذشته در یادداشتی آنلاین در نشریه «الجزیره» نوشت: «مدعی ابوظبی گمان میکند کوتاهترین راه برای تسویه حسابهای قدیمی و درمان حسادت و احساس حقارت نسبت به پادشاهی، پناه بردن به آغوش صهیونیسم و پذیرفتن نقش اسب تروا برای اسرائیل در جهان عرب است.»
عربستان سعودی این ادعا را که پوشش رسانهای اخیر بهطور مستقیم از سوی دولت هدایت میشود رد میکند، اما در عین حال این روند را نشانهای از افزایش خشم عمومی علیه اسرائیل میداند؛ موضوعی که فشارهای فزاینده بر دولت ریاض در خصوص عادیسازی روابط را برجسته میکند. ورود عربستان به توافقنامههای ابراهیم، سالها در کانون جاهطلبیهای آمریکا و اسرائیل در خاورمیانه قرار داشت، اما به گفته مقامهای سعودی و اسرائیلی، محاسبات ریاض پس از جنگ غزه تغییر کرده است؛ جنگی که تلفات سنگین آن، نگاهها به اسرائیل را بهشدت منفیتر کرده است.
هرچند عربستان اعلام کرده همچنان در صورت وجود مسیری مشخص برای تشکیل کشور مستقل فلسطین، آماده عادیسازی روابط است، اما کاهش فوریت این موضوع، باعث شده اولویتهای دیگر سیاست خارجی در دستور کار قرار گیرند.
با این حال، جنجالهای رسانهای لزوماً بازتابدهنده اولویتهای عمیق سیاست خارجی نیستند. عربستان پیشتر نیز اسرائیل را بهشدت مورد انتقاد قرار داده بود؛ از جمله زمانی که محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، در نوامبر ۲۰۲۴ اقدامات اسرائیل در غزه را «نسلکشی» توصیف کرد.
آنچه این بار متفاوت است، آن است که کارزار کنونی رسانهای برخلاف سالها تلاش برای بهبود تصویر اسرائیل در عربستان و آمادهسازی افکار عمومی ۳۵ میلیونی این کشور برای احتمال برقراری روابط رسمی دیپلماتیک است. رسانههای سعودی پیشتر در قبال تصمیم سایر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس برای عادیسازی روابط با اسرائیل، رویکردی نسبتاً خنثی داشتند. همچنین، برخلاف شبکه الجزیره قطر، رسانههای سعودی نقش حماس در آغاز و تداوم جنگ غزه را بهشدت مورد انتقاد قرار داده بودند.
این تغییر لحن، برای عربستان در ایالات متحده نیز دردسرساز شده است. اتحادیه ضدافترا (ADL) نسبت به آنچه «اظهارات تحقیرآمیز فزاینده و بلندتر علیه یهودیان، اسرائیل و توافقنامههای ابراهیم از سوی چهرههای برجسته سعودی» خوانده، ابراز نگرانی کرده است.
دانیل شاپیرو، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه در دولت بایدن، گفت: «این مسئله این پرسش را ایجاد میکند که آیا محمد بن سلمان همچنان به مسیر اعتدالی که هم ترامپ و هم بایدن روی آن سرمایهگذاری کردهاند پایبند است یا نه. اگر او حاضر باشد در مواجهه با یک رقیب، مسیر خود را بهطور چشمگیر تغییر دهد، شاید آنگونه که تصور میکردیم به ائتلاف منطقهای معتدلها متعهد نباشد.»
سفارت عربستان سعودی در واشنگتن اعلام کرده این کشور یهودستیزی را رد میکند و همچنان در صورت تعهد اسرائیل به تشکیل کشور فلسطین، برای عادیسازی روابط آمادگی دارد. خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، اخیراً به واشنگتن سفر کرد و روز جمعه با گروههای یهودی دیدار داشت و بر پایبندی ریاض به یکپارچگی منطقهای تأکید کرد.
مارک دوبوویتز، مدیر اجرایی بنیاد دفاع از دموکراسیها، یک اندیشکده مستقر در واشنگتن، هفته گذشته با مقامهای ارشد سعودی دیدار و روز جمعه نیز در نشستی با وزیر دفاع عربستان شرکت کرد. او گفت: «سعودیها متوجه شدهاند که اختلافشان با امارات به موضعی ضداسرائیلی و فزاینده تبدیل شده و این مسئله مشکلات جدی برای آنها در واشنگتن ایجاد کرده است.»
به گفته دوبوویتز، وزیر دفاع عربستان و دیگر مقامها متعهد شدهاند هر کاری از دستشان برمیآید برای کاهش تنش انجام دهند.
در همین حال، ولیعهد عربستان همچنان برنامههای نوسازی کشور و فاصله گرفتن از چهره فوقمحافظهکار آن را دنبال میکند؛ از جمله با لغو اخیر ممنوعیت فروش مشروبات الکلی. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روز سهشنبه در پاسخ به پرسش خبرنگاران در یک نشست خبری گفت که تلآویو تحولات عربستان را زیر نظر دارد. او اظهار داشت: «از هر کسی که خواهان عادیسازی یا صلح با ماست انتظار داریم در اقداماتی که از سوی نیروها یا ایدئولوژیهای مخالف صلح هدایت میشود مشارکت نکند.» نتانیاهو افزود که همچنان خواهان عادیسازی روابط با عربستان است، مشروط بر اینکه ریاض نیز خواهان روابط با اسرائیلی «قوی و امن» باشد.
وزارت خارجه امارات متحده عربی از اظهار نظر درباره کارزار رسانهای عربستان خودداری کرد.
عربستان سعودی سالهاست به برقراری روابط رسمی با اسرائیل میاندیشد؛ اقدامی که تا حد زیادی با هدف نزدیکی بیشتر به آمریکا و تثبیت جایگاه ولیعهد بهعنوان چهرهای نوساز در منطقه دنبال میشد. به گفته مقامهای آمریکایی و اسرائیلی دخیل در مذاکرات، دو طرف در سال ۲۰۲۳ تا آستانه توافق پیش رفتند.
اما جنگ غزه محاسبات هر دو طرف را تغییر داد. عربستان خواسته خود مبنی بر ایجاد مسیری روشن برای تشکیل کشور فلسطین را سختگیرانهتر کرده است؛ مطالبهای که پس از حملات مرگبار حماس در هفتم اکتبر ۲۰۲۳، با مخالفت اکثریت جامعه اسرائیل روبهروست.
یوئل گوزانسکی، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تلآویو، گفت: «هیچ چیز رسمی در این باره وجود ندارد، اما اسرائیل فعلاً عادیسازی را کنار گذاشته، چون حاضر نیست بهایی را که سعودیها مطالبه کردهاند بپردازد.»
عربستان سعودی و امارات متحده عربی با وجود منافع مشترک فراوان، سالهاست بر سر جاهطلبیهای اقتصادی و رهبری منطقهای با یکدیگر اختلاف دارند. این تنشها اخیراً تشدید شده و دو کشور در منازعاتی از جمله یمن، که بهدلیل هممرزی با عربستان حساسیت ویژهای دارد، از طرفهای مقابل حمایت کردهاند. پس از آنکه یک گروه یمنی مورد حمایت امارات در ماه دسامبر کنترل مناطق غنی از انرژی در امتداد مرز عربستان را به دست گرفت، ریاض فشارهای نظامی و رسانهای خود را افزایش داد.
چرخش عربستان بهسوی فاصله گرفتن از امارات و اسرائیل، همزمان با تقویت روابط این کشور با رقبای اسرائیل از جمله پاکستان و ترکیه بوده است. ریاض در ماه سپتامبر با پاکستان پیمان دفاعی امضا کرد و گفتوگوها برای پیوستن ترکیه به این ائتلاف امنیتی نیز در جریان است.
به گفته حسین ایبیش، پژوهشگر ارشد مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، روابط عربستان و امارات به پایینترین سطح خود از زمان استقلال امارات در دهه ۱۹۷۰ رسیده است. با این حال، او این رقابت را به اختلافات خانوادگی تشبیه کرد که معمولاً در نهایت حلوفصل میشوند.
او تأکید کرد که دو کشور همچنان منافع و چالشهای ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی مشترک فراوانی دارند؛ از جمله تمرکز بر برتری فناورانه، مقابله با دولتهای اسلامگرا در منطقه و دفاع در برابر تهدیدات مشترکی همچون ایران. ایبیش در پایان گفت: «بیتردید، گرمشدن روابط میان ریاض و ابوظبی بسیار زودتر از عادیسازی روابط میان اسرائیل و عربستان رخ خواهد داد.»
منبع : والاستریت ژورنال
12256532
مهمترین اخبار بینالملل
