مهدویت محور وحدت/ هدایتگری که همه مذاهب را گرد هم می‌آورد

باشگاه خبرنگاران جوان - مهدویت یکی از باور‌هایی است که شیعه و عامه با وجود اختلاف‌هایی که در جزئیات دارند، در اصل آن با یکدیگر مشترک‌اند. ابن ابی‌الحدید معتزلی، شارح نهج‌البلاغه، وقتی به سخنان امام علی علیه السلام درباره آینده امت می‌رسد، به این موضوع اشاره می‌کند و می‌نویسد: «وَ أَکْثَرُ الْمُحَدِّثِینَ عَلَی أَنَّهُ مِنْ وَلَدِ فَاطِمَةَ ع، وَأَصْحَابُنَا الْمُعْتَزِلَةُ لَا یُنْکِرُونَهُ، وَقَدْ صَرَّحُوا بِذِکْرِهِ فِی کُتُبِهِمْ وَاعْتَرَفَ بِهِ شُیُوخُهُمْ، إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَنَا لَمْ یُخْلَقْ بَعْدُ وَسَیُخْلَقُ.» یعنی بیشتر محدثان معتقدند مهدی از فرزندان حضرت فاطمه سلام‌الله‌علی‌ها است و معتزله هم اصل این باور را انکار نمی‌کنند. بزرگانشان نیز در کتاب‌های خود از او یاد کرده‌اند؛ فقط از نظر آنان، مهدی هنوز به دنیا نیامده و در آینده متولد خواهد شد.

ابن ابی‌الحدید حتی این باور را به اصحاب حدیث نیز نسبت می‌دهد و می‌گوید: «وَإِلَی هَذَا الْمَذْهَبِ یَذْهَبُ أَصْحَابُ الْحَدِیثِ أَیْضًا.» یعنی اصحاب حدیث هم همین دیدگاه را دارند. این نکته مهم است؛ چون نشان می‌دهد اعتقاد به مهدی موعود، فقط در میان شیعیان مطرح نبوده است. در میان گروه‌های مختلف سنیان هم اصلِ آمدن مهدی در آخرالزمان پذیرفته شده است. بنابراین، مهدویت می‌تواند یکی از موضوعاتی باشد که شیعه و اهل‌سنت را به هم نزدیک می‌کند.

ابن ابی‌الحدید در ادامه، سخن امام علی علیه السلام را درباره آینده مردم توضیح می‌دهد. امام می‌فرمایند: «یَطْلُعُ اللَّهُ لَهُمْ مَنْ یَجْمَعُهُمْ وَیَضُمُّهُمْ»؛ یعنی خداوند کسی را برای آنان آشکار می‌کند که آنان را گرد هم می‌آورد و به یکدیگر پیوند می‌دهد. وی این جمله را روشن و مستقیم به مهدی مربوط می‌داند و می‌نویسد: «وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَی الْمَهْدِیِّ الَّذِی یَظْهَرُ فِی آخِرِ الْوَقْتِ»؛ یعنی این سخن اشاره به مهدی است که در آخرالزمان ظهور می‌کند. پس حتی در نگاه یک عالم معتزلی، سخن امام علی علیه السلام درباره مهدی و ظهور او در آینده است.

البته او در همین جا تفاوت دیدگاه خودش با امامیه را هم بیان می‌کند و می‌گوید: «و عند أصحابنا أنه غیر موجود الآن و سیوجد و عند الإمامیة أنه موجود الآن.» یعنی از نظر معتزله، مهدی اکنون وجود ندارد و در آینده خواهد آمد؛ اما امامیه معتقدند او هم‌اکنون وجود دارد. پس اختلاف اصلی در اینجا بر سر اصل مهدویت نیست، بلکه بر سر این است که مهدی متولد شده یا در آینده متولد خواهد شد. شیعه معتقد است مهدی همان فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است که به دنیا آمده و در غیبت به سر می‌برد.

در بخش دیگری از سخنان امام علی علیه السلام درباره یاران و دوران ظهور آمده است: «یُرْمَی بِالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ»؛ یعنی تفسیر و فهم معارف در گوش‌های آنان افکنده می‌شود. سپس می‌فرمایند: «وَیُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ»؛ یعنی جام حکمت را شامگاهان سر می‌کشند. ابن ابی‌الحدید این تعبیر‌ها را نشانه بهره‌مندی آنان از معرفت و حکمت الهی می‌داند؛ کسانی که صبح و شام از معارف الهی بهره می‌برند و برای یاری ولیّ خدا آماده می‌شوند.

این سخنان نشان می‌دهد که مهدویت در کلام امام علی علیه السلام فقط به آمدن یک شخصیت در آینده خلاصه نمی‌شود. در کنار ظهور مهدی، از جمع شدن مردم، کنار رفتن پراکندگی، گسترش معرفت و حضور انسان‌هایی سخن گفته می‌شود که اهل حکمت، زهد و شجاعت‌اند. به همین دلیل، مهدویت در این نگاه با امید به آینده و شکل گرفتن جامعه‌ای همراه است که در آن مردم دوباره گرد یک محور الهی جمع می‌شوند.

بنابراین، وقتی از مهدویت به عنوان یک نقطه مشترک میان شیعه و اهل‌سنت سخن می‌گوییم، منظور این نیست که همه جزئیات مورد اتفاق است. ابن ابی‌الحدید خودش تفاوت دو دیدگاه را به روشنی بیان کرده است. اما اصل اینکه مهدی از فرزندان حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیهاست و در آخرالزمان ظهور می‌کند، نقطه‌ای مشترک است که حتی یک عالم معتزلی نیز آن را به صراحت گزارش کرده است. تفاوت شیعه در این است که این مهدی را متولدشده و موجود می‌داند؛ مهدی‌ای که امروز در غیبت است و روزی به فرمان خداوند ظهور خواهد کرد.

منبع: تسنیم