پول و ثروت اینجا ارزش پیدا میکند
پول و ثروت وقتی ارزش پیدا میکند که آدم را به خدا نزدیک کند، نه اینکه از او دور شود، قرآن بخشش مال برای رضای خدا را نشانه تقوا و رستگاری می‌داند.
گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس: در صفحه ۵۹۶ قرآن سه سوره پشت سر هم یک خط معنایی جالب دارند، سوره لیل از معیار واقعی نجات و بخشش می‌گوید، سوره ضحی از دلگرمی پیامبر(ص) و تبدیل نعمت‌های گذشته به مسئولیت اجتماعی و سوره شرح از گشایش پس از سنگینی و ضرورت ادامه تلاش. در تفسیر المیزان نیز این آیات در پیوند با همین مضامین قابل فهم‌اند.
بخشش واقعی، معامله با مردم نیست
آیات پایانی سوره لیل، دو مسیر کاملاً متفاوت را در برابر انسان قرار می‌دهند، یک مسیر به آتش و شقاوت ختم می‌شود و مسیر دیگر به پاکی و رضایت الهی. قرآن درباره گروه نخست می‌فرماید که «لَا یَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَی * الَّذِی کَذَّبَ وَتَوَلَّی» یعنی آتش تنها گریبان کسی را می‌گیرد که به تکذیب حق روی آورده و از آن روی گردان شده است. در مقابل، «الْأَتْقَی» کسی است که از این آتش دور نگه داشته می‌شود؛ همان کسی که مال خود را می‌بخشد تا به تزکیه برسد «الَّذِی یُؤْتِی مَالَهُ یَتَزَکَّی».
نکته مهم در نگاه المیزان، انگیزه این بخشش است. ارزش انفاق فقط به مقدار مالی که انسان می‌دهد نیست، مسئله اصلی این است که انسان برای چه کسی و با چه نیتی می‌بخشد. قرآن تأکید میکند که «وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَی» یعنی او این بخشش را برای جبران لطف کسی انجام نمی‌دهد، بلکه انگیزه اصلی‌اش «إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَیٰ» است رضای پروردگار برتر.
در این نگاه، بخشش هنگامی انسان را می‌سازد که از جنس معامله نباشد، نه برای اینکه دیگری را مدیون کنیم و نه برای اینکه لطفی را پاسخ دهیم. نتیجه چنین روحیه‌ای نیز در پایان سوره وعده داده شده است «وَلَسَوْفَ یَرْضَیٰ»؛او سرانجام به رضایت خواهد رسید.
خدا پیامبرش را در سخت‌ترین روزها تنها نگذاشت
سوره ضحی با دو تصویر متضاد آغاز می‌شود «وَالضُّحَیٰ» روشنایی روز و «وَاللَّیْلِ إِذَا سَجَیٰ» شب هنگامی که آرام و فراگیر می‌شود. المیزان در توضیح این دو سوگند، به معنای گسترش نور در «ضحی» و سکون و آرام گرفتن شب در «سجی» توجه میکند. سپس بلافاصله خطاب به پیامبر(ص) می‌رسد «مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَیٰ» پروردگارت تو را رها نکرده و بر تو خشم نگرفته است.
این آیات پاسخی به شرایطی است که در آن مدتی وحی تأخیر کرده بود و دشمنان پیامبر(ص) این وضعیت را دستاویز قرار داده بودند. اما قرآن به جای آنکه توقفی کوتاه را نشانه پایان راه بداند، به پیامبر اطمینان می‌دهد که ارتباط الهی قطع نشده است.
سپس افق نگاه از اکنون به آینده برده می‌شود «وَلَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولَیٰ» آینده و سرانجام برای تو بهتر از گذشته است و «وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَیٰ» پروردگارت آن‌قدر عطا خواهد کرد که خشنود شوی. بنابراین سختی یک مقطع، نباید با سرنوشت نهایی انسان اشتباه گرفته شود.
سه نعمت بزرگ؛ یتیمی، گم‌گشتگی و نیازمندی
در ادامه، قرآن برای دلگرمی پیامبر(ص) سه مرحله از زندگی او را یادآوری میکند: «أَلَمْ یَجِدْکَ یَتِیمًا فَآوَیٰ»، «وَوَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدَیٰ» و «وَوَجَدَکَ عَائِلًا فَأَغْنَیٰ».
مقصود از این آیات، نسبت دادن گمراهی اعتقادی به پیامبر(ص) نیست بلکه سخن از وضعیتی است که پیامبر پیش از دریافت وحی داشت و خداوند او را به هدایت ویژه خود رساند. همچنین «عائل» به معنای نیازمند است یعنی خداوند او را از نیازمندی به بی‌نیازی رساند.
اما یادآوری این نعمت‌ها فقط برای تسلی خاطر نیست، بلافاصله مسئولیت پیامبر مطرح می‌شود «فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلَا تَقْهَرْ» پس یتیم را خوار و مقهور نکن، «وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ» و سائل را از خود مران. یعنی کسی که خودش طعم یتیمی و نیازمندی را در زندگی چشیده، باید با کسانی که امروز در چنین شرایطی‌اند، مهربان‌تر باشد.
نعمت وقتی معنا پیدا میکند که به دیگران برسد
آخرین آیه سوره ضحی می‌گوید که «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» نعمت پروردگارت را بازگو کن. این سخن را نباید صرفاً دعوت به گفتن از دارایی‌ها و موفقیت‌های شخصی دانست. در فضای کلی سوره، نعمت با مسئولیت همراه است.
خداوند ابتدا از یتیمی، هدایت و نیازمندی پیامبر سخن می‌گوید و سپس او را به حمایت از یتیم و رعایت حال سائل فرمان می‌دهد. بنابراین یادآوری نعمت، می‌تواند به معنای شناخت منبع نعمت و تبدیل آن به رفتار درست باشد، کسی که نجات یافته، باید پناه دیگران شود و کسی که از تنگنا عبور کرده، نباید در برابر گرفتارشدگان بی‌تفاوت بماند.
بعد از هر سنگینی، راهی برای گشایش هست
سوره شرح با پرسشی آغاز می‌شود که در حقیقت یادآوری یک لطف بزرگ است «أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ» آیا سینه‌ات را برایت گشاده نکردیم؟ سپس از برداشته شدن «وِزْر» و بالا رفتن یاد و نام پیامبر سخن می‌گوید «وَرَفَعْنَا لَکَ ذِکْرَکَ».
محور اصلی سوره اما در دو آیه تکرارشونده آشکار می‌شود «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا». تعبیر قرآن فقط این نیست که بعد از سختی آسانی خواهد آمد، می‌گوید «با سختی، آسانی است». در منطق سوره، دشواری و گشایش دو وضعیت کاملاً جدا و بی‌ارتباط نیستند، انسان در دل همان مسیر دشوار می‌تواند زمینه گشایش را پیدا کند.
در پایان نیز پس از یادآوری این وعده، دستور حرکت صادر می‌شود «فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ» هنگامی که از کاری فارغ شدی، خود را به تلاش دیگری واگذار، و «وَإِلَیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ» و تنها به سوی پروردگارت رغبت و توجه داشته باش.
صفحه ۵۹۶ در مجموع تصویری منسجم ارائه میکند انسان مؤمن در برابر سختی نباید تسلیم شود، در برابر نعمت نباید غافل بماند و در برابر نیاز دیگران نباید بی‌تفاوت باشد. گشایش حقیقی نیز نه در توقف، بلکه در ادامه مسیر، تلاش و پیوند دادن همه این حرکت‌ها به رضای پروردگار معنا پیدا میکند.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۹۶ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_شرح
#سوره_لیل
#سوره_ضحی
