عراقچی: دشمنان از حمله مجدد به ایران خودداری کنند چون برای آنها بدون پیامد نیست/ صلح در منطقه باید درون‌زا باشد
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محمد امیرحسینی - آیین گشایش مرکز اسناد و موزه شهید سید کمال خرازی، نشست تخصصی «نقش شهید خرازی در اجماع سازی سیاست خارجی» و «بازگشایی کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه» پس از بازسازی ویرانی‌های ناشی از تجاوز دشمن صهیونی، با حضور سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه، مجید تخت روانچی معاون وزیر خارجه، محمدجواد ظریف وزیر سابق امور خارجه، سید کاظم سجادپور استاد دانشگاه و مصطفوی قائم‌مقام اسبق وزارت امور خارجه و برخی سفرای کشورهای خارجی در مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه برگزار شد.
کتابخانه وزارت خارجه نقشی مؤثر در تقویت زیست‌بوم علمی کشور ایفا می‌کند
خطیب‌زاده معاون مرکز مطالعات وزارت امور خارجه در ابتدای این مراسم گفت: امروز به مناسبت بزرگداشت یاد و نام شهید خرازی گرد هم آمده‌ایم؛ شخصیتی که اندیشه و عملکرد او در عرصه سیاست خارجی، برای بسیاری از ما نمونه‌ای برجسته از اجماع‌سازی به شمار می‌رود.
وی اظهار کرد: نام‌گذاری اسناد به نام شهید خرازی و ایجاد موزه دیپلماسی، از جمله اقداماتی است که در راستای حفظ و معرفی تاریخ دیپلماسی ایران مورد توجه وزارت امور خارجه قرار دارد. با این حال، شرایط جنگی اجازه نداده است تا تمام برنامه‌ها و اهداف موردنظر این وزارتخانه در حوزه تاریخ دیپلماسی ایران، آن‌گونه که شایسته است، محقق شود.
معاون مرکز مطالعات وزارت امور خارجه بیان کرد: دیپلماسی، چه در جهان قدیم و چه در دنیای معاصر، از جایگاهی ویژه برخوردار بوده و ثبت و نگهداری اسناد و آثار مرتبط با آن، نقشی اساسی در شناخت تاریخ روابط خارجی کشورها ایفا می‌کند. در همین راستا، وزارت امور خارجه در نظر دارد با فراهم‌کردن زیرساخت‌های لازم و تأمین امکانات لجستیکی، زمینه توسعه فعالیت‌های مرتبط با تاریخ دیپلماسی ایران را فراهم کند. در حال حاضر، بخشی از این ظرفیت در یکی از طبقات مرکز اسناد وزارت امور خارجه ایجاد شده است؛ فضایی که مجموعه‌ای از اسناد ارزشمند و نفیس و همچنین شماری از اشیای تاریخی مرتبط با دوران فعالیت وزارت امور خارجه را در خود جای داده است.
خطیب‌زاده گفت: در کنار این رویداد، امروز شاهد اتفاق مهم دیگری نیز خواهیم بود: بازگشایی کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه؛ کتابخانه‌ای که در سال ۱۳۱۰ تأسیس شده و از آن زمان تاکنون، به فعالیت خود ادامه داده است. این مجموعه، با بیش از یک قرن سابقه، از منابع ارزشمند علمی و پژوهشی کشور در حوزه سیاست خارجی، روابط بین‌الملل و حقوق بین‌الملل به شمار می‌رود.
وی اضافه کرد: با این حال، حمله رژیم صهیونیستی موجب اختلال در روند فعالیت این کتابخانه تاریخی شد و فعالیت عادی آن برای مدتی متوقف ماند. اکنون، پس از این وقفه، بازگشایی کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه فرصتی ارزشمند برای احیای فعالیت‌های علمی و پژوهشی در این حوزه فراهم می‌کند.
معاون مرکز مطالعات وزارت امور خارجه اظهار کرد: آنچه امروز شاهد بازگشایی آن هستیم، مجموعه‌ای است که ظرفیت‌ها و امکانات آن فراتر از انتظارات اولیه ارزیابی می‌شود. بی‌تردید، فعالیت دوباره این کتابخانه می‌تواند نقشی مؤثر در تقویت زیست‌بوم علمی و دانشگاهی کشور، گسترش مطالعات تخصصی در حوزه روابط بین‌الملل و حقوق بین‌الملل و تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع معتبر تاریخی و علمی ایفا کند.
شرایط منطقه و تنگه هرمز دیگر به حالت قبل بازنمی‌گردد
عراقچی وزیر امور خارجه در این نشست گفت: دکتر خرازی عمر خود را در مسیر خدمت به این مرزوبوم صرف کرد و سرانجام به آنچه شایسته‌اش بود، یعنی مقام والای شهادت، نائل شد. از آقای سبحانی و آقای خطیب‌زاده نیز بابت بازسازی مرکز تشکر می‌کنم که امروز افتتاح خواهد شد. همان‌طور که کتابخانه را بازسازی کردیم، ان‌شاءالله ایران را نیز به همین شکل بازسازی خواهیم کرد.
وزیر امور خارجه اظهار کرد: درباره دکتر خرازی سخنان بسیاری گفته شده است، اما من می‌خواهم به یکی از ویژگی‌های برجسته ایشان اشاره کنم. به اعتقاد من، مهمترین خصوصیت ایشان عقلانیت بود؛ البته باید از این ویژگی با عنوان «عقلانیت انقلابی» یاد کرد. ایشان فردی اهل تفکر، اندیشه، مشورت و گفت‌وگو بود و در عین حال، یک دیپلمات برجسته به شمار می‌رفت.
رئیس دستگاه دیپلماسی بیان کرد: در کنار عقلانیت و روحیه دیپلماتیک، دکتر خرازی از روحیه انقلابی نیز برخوردار بود. شهید خرازی از صمیم قلب به آرمان‌های انقلاب اسلامی اعتقاد داشت و به آنها پایبند بود. من هم در دوران تصدی ایشان در وزارت امور خارجه و هم در شورای راهبردی روابط خارجی، شاهد بودم که ایشان تا چه اندازه به آرمان‌های انقلاب اسلامی و موضوعات مهم سیاست خارجی ایران، از جمله جریان مقاومت و مسئله فلسطین، اعتقاد داشت. مسئله فلسطین از جمله آرمان‌هایی بود که ایشان از پیش از انقلاب نیز به آن پایبند بود.
دیپلمات ارشد کشورمان تصریح کرد: عنوان «دیپلمات انقلابی» به‌خوبی برازنده دکتر خرازی بود؛ چراکه ایشان ضمن پایبندی به اصول و قواعد، از عقلانیت دیپلماتیک برخوردار بود. پس از پایان دوران وزارت نیز در جایگاه مشاور مقام معظم رهبری به فعالیت خود ادامه داد و مدیریت شورای راهبردی روابط خارجی را بر عهده داشت؛ شورایی که به‌عنوان بازوی مشورتی رهبر انقلاب فعالیت می‌کرد. ایشان در این دوره نیز خدمات فکری ارزشمندی ارائه داد و مشورت‌هایی که حاصل ساعت‌ها بحث، بررسی و گفت‌وگو بود، برای رهبر انقلاب ارسال می‌شد. در سال‌های پایانی عمر خود نیز به عضویت مجمع تشخیص مصلحت نظام درآمد.
عراقچی گفت: آخرین باری که توفیق حضور در سخنرانی دکتر خرازی را داشتم، به همایش گفت‌وگوهای ایرانی و عربی بازمی‌گردد که در اردیبهشت ۱۴۰۴ در دوحه برگزار شد. این نشست در چارچوب همکاری شورای راهبردی روابط خارجی ایران و مؤسسه مطالعات الجزیره در قطر برگزار شد و چهارمین دور این گفت‌وگوها بود. این رویداد حدود یک ماه پیش از تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ برگزار شد. موضوع سخنرانی دکتر خرازی، مسائل منطقه و روابط ایران و کشورهای عربی بود.
وزیر امور خارجه اظهار کرد: دکتر خرازی در آن نشست نکاتی را درباره سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و سیاست همسایگی کشورمان مطرح کرد که مایلم بار دیگر بخشی از آنها را یادآوری کنم. ایشان گفته بود: «شکوفایی یک منطقه، بیش از هر چیز، مستلزم تعهد کشورهای آن منطقه به صلح است. آینده هر منطقه باید به دست کشورهای همان منطقه و بر اساس احترام متقابل، برابری حاکمیتی و احساس مسئولیت مشترک رقم بخورد؛ زیرا امنیت جمعی امری وارداتی نیست، بلکه باید از درون منطقه و بدون دخالت خارجی شکل بگیرد.»
رئیس دستگاه دیپلماسی بیان کرد: دکتر خرازی همچنین تأکید کرده بود که جمهوری اسلامی ایران از ایجاد بسترهای فراگیر و پایدار برای گفت‌وگو میان کشورهای منطقه، با هدف توسعه صلح، ثبات و شکوفایی، حمایت می‌کند. ایشان بر دیپلماسی فعال و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشت و معتقد بود که همسایگان صرفاً کشورهای هم‌مرز ما نیستند، بلکه شرکای اصلی ایران در مسیر دستیابی به صلح به شمار می‌روند. از نظر ایشان، ایران برای گفت‌وگوهای دوجانبه و چندجانبه آمادگی دارد و باید با هدف کاهش سوءتفاهم‌ها، زمینه تعامل و همکاری میان کشورهای منطقه را فراهم کرد.
دیپلمات ارشد کشورمان تصریح کرد: این‌ها بخشی از دیدگاه‌هایی بود که دکتر خرازی حدود یک سال و نیم پیش، در چارچوب گفت‌وگوهای ایرانی و عربی، درباره سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مطرح کرد. اکنون، پس از گذشت این مدت و وقوع دو جنگ بزرگ در منطقه و همچنین درگیری‌هایی که همچنان ادامه دارد، تأکید می‌کنم که سیاست اصولی ما همچنان همان سیاستی است که دکتر خرازی تبیین کرده بود و در این زمینه تغییری ایجاد نشده است.
عراقچی گفت: ما همچنان معتقدیم که منطقه باید از صلحی برخوردار باشد که درون‌زا باشد؛ صلحی که به دست کشورهای منطقه و بدون دخالت قدرت‌های خارجی تأمین شود. جنگ‌های یک سال و نیم گذشته، به‌ویژه جنگ ۴۰روزه، نقطه عطفی در تاریخ منطقه به شمار می‌روند؛ زیرا ساختارهای امنیتی موجود را دستخوش تغییر کرده‌اند و شرایط منطقه را به‌طور بنیادین تغییر داده‌اند. این واقعیتی است که کشورهای منطقه، جامعه جهانی و خود ما باید به آن توجه داشته باشیم. پس از این تحولات، دیگر هیچ‌چیز مانند گذشته نخواهد بود.
وزیر امور خارجه اظهار کرد: ساختارهای امنیتی برخی کشورهای منطقه که بر حضور و مداخله قدرت‌های خارجی تکیه داشتند، با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند. پایگاه‌های آمریکایی در منطقه نتوانسته‌اند برای کشورهای میزبان خود صلح و امنیت به ارمغان بیاورند؛ بلکه حضور این پایگاه‌ها به یکی از عوامل ناامنی تبدیل شده است. این پایگاه‌ها در حمله به جمهوری اسلامی ایران مشارکت داشتند و در مقابل، واکنش متناسبی دریافت کردند. بنابراین، تجربه تحولات اخیر بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا اتکا به نیروهای خارجی می‌تواند امنیت پایدار را برای کشورهای منطقه تأمین کند یا خیر.
رئیس دستگاه دیپلماسی بیان کرد: نقش رژیم صهیونیستی در بی‌ثباتی منطقه نیز بیش از گذشته آشکار شده است. از نگاه جمهوری اسلامی ایران، این رژیم یکی از عوامل اصلی جنگ‌طلبی و بی‌ثباتی در منطقه است که همواره با اقدامات خود، مانع برقراری امنیت و ثبات شده و در مسیر جنگ‌افروزی و تضعیف کشورهای منطقه حرکت کرده است. این‌ها از جمله درس‌هایی است که می‌توان از جنگ‌های اخیر گرفت؛ درس‌هایی که ضرورت بازنگری در رویکردهای امنیتی منطقه را بیش از پیش نمایان می‌کند.
دیپلمات ارشد کشورمان تصریح کرد: اکنون منطقه در شرایطی قرار دارد که باید درباره الگوهای امنیتی خود بازنگری کند. ما از هر اقدامی که به تقویت امنیت درون‌زای منطقه و همکاری کشورهای منطقه برای تأمین امنیت مشترک منجر شود، حمایت می‌کنیم. کشورهایی که به این نتیجه رسیده‌اند که امنیت خود را باید از طریق همکاری با یکدیگر تأمین کنند، در مسیر درستی گام برداشته‌اند؛ البته در این زمینه پرسش‌ها و ابهاماتی وجود دارد که باید برطرف شود.
عراقچی گفت: منطقه برای دستیابی به ثبات و آبادانی پایدار باید به سمتی حرکت کند که حضور نیروهای خارجی در آن به صفر برسد. این نیروها با ادعای تأمین منافع خود و حفاظت از امنیت رژیم صهیونیستی به منطقه آمده‌اند و تداوم حضور آنها چیزی جز ناامنی برای منطقه به همراه نخواهد داشت. تحولات اخیر نیز نشان داد که این نیروها نه‌تنها قادر به حفاظت از رژیم صهیونیستی و کشورهای میزبان خود نیستند، بلکه حتی در تأمین امنیت خود نیز با چالش مواجه‌اند.
وزیر امور خارجه اظهار کرد: آمارهای منتشرشده درباره خسارات واردشده در جریان جنگ، از جمله آسیب به پایگاه‌های آمریکایی و انهدام تجهیزات نظامی، نشان‌دهنده ابعاد این تحولات است. بر اساس ارقام مطرح‌شده، شمار زیادی از ساختمان‌ها و تأسیسات آمریکایی در منطقه آسیب دیده‌اند و بیش از ۸۰ هواپیما و جنگنده آمریکایی نیز در این جنگ از دست رفته‌اند که بخش عمده‌ای از آنها، بنا بر این گزارش‌ها، در حملات زمینی و روی زمین هدف قرار گرفته‌اند. این تحولات بار دیگر ضرورت بازنگری در سیاست‌های امنیتی مبتنی بر حضور نیروهای خارجی را مطرح می‌کند.
رئیس دستگاه دیپلماسی بیان کرد: سیاست اصولی جمهوری اسلامی ایران، همان‌گونه که دکتر خرازی پیش از جنگ‌های اخیر نیز بر آن تأکید داشت، بر این مبنا استوار است که امنیت منطقه باید به دست کشورهای خود منطقه تأمین شود؛ بدون آنکه نیروهای خارجی در این روند دخالت داشته باشند. جمهوری اسلامی ایران برای گفت‌وگو و همکاری در این زمینه آمادگی دارد. سیاست ما بر همزیستی مسالمت‌آمیز با همسایگان استوار است و معتقدیم راه دیگری برای تأمین امنیت پایدار منطقه وجود ندارد.
دیپلمات ارشد کشورمان تصریح کرد: ما همسایگان یکدیگر بوده‌ایم، هستیم و خواهیم بود؛ بنابراین، باید برای تأمین امنیت منطقه به راه‌حلی مشترک دست پیدا کنیم که همه کشورهای منطقه در شکل‌گیری و اجرای آن مشارکت داشته باشند و هیچ نیروی خارجی در آن نقشی نداشته باشد. از نظر ما، نمی‌توان در بخشی از منطقه درگیر جنگ بود و در بخش دیگری انتظار برقراری صلح و ثبات داشت. امنیت منطقه‌ای، مفهومی به‌هم‌پیوسته است و تحقق آن مستلزم توجه به منافع و نگرانی‌های همه کشورهای منطقه خواهد بود.
عراقچی گفت: به همین دلیل، در تمامی مذاکراتی که با طرف آمریکایی، با میانجیگری پاکستان، قطر یا دیگر دوستان و شرکای منطقه‌ای انجام داده‌ایم، تأکید کرده‌ایم که پایان جنگ باید همه جبهه‌ها و عرصه‌های درگیری را دربر بگیرد. در غیر این صورت، نمی‌توان انتظار داشت که ثبات پایدار در منطقه برقرار شود. همه طرف‌ها باید بپذیرند که تغییرات بنیادین و راهبردی در منطقه رخ داده است و شرایط دیگر به وضعیت پیش از جنگ ۴۰روزه بازنخواهد گشت.
وزیر امور خارجه اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که تحت تأثیر این تحولات قرار گرفته، تنگه هرمز است. این تنگه برای دهه‌ها مسیر عبورومرور کشتی‌ها بوده و ایران و عمان، به‌عنوان دو کشور ساحلی آن، مانعی برای تردد ایجاد نکرده‌اند؛ بلکه برای تأمین امنیت دریانوردی و حفاظت از محیط زیست تلاش کرده‌اند. با این حال، جنگ اخیر شرایط را تغییر داده است و باید بپذیریم که واقعیت‌های جدیدی شکل گرفته‌اند. ازاین‌رو، مسیرها و ترتیبات مربوط به تردد در تنگه هرمز لزوماً مانند گذشته نخواهد بود. این موضوع از جمله مسائلی است که میان ایران و عمان درباره آن مذاکره شده و گفت‌وگوها در این زمینه همچنان ادامه دارد.
رئیس دستگاه دیپلماسی بیان کرد: این روزها گمانه‌زنی‌هایی درباره احتمال وقوع جنگی دیگر مطرح می‌شود؛ اما چه جنگ دیگری رخ دهد و چه رخ ندهد، سیاست‌های اصولی جمهوری اسلامی ایران تغییری نخواهد کرد. اگر عقلانیت حاکم باشد، طرف‌هایی که پیش‌تر گزینه حمله نظامی و تجاوز را آزموده‌اند و نتایج آن را دیده‌اند، باید از تکرار این تجربه خودداری کنند. تصمیم درباره تکرار چنین اقداماتی بر عهده خود آن‌هاست، اما روشن است که تکرار مسیر گذشته نمی‌تواند بدون پیامد باشد.
دیپلمات ارشد کشورمان تصریح کرد: پس از جنگ نیز باید به این واقعیت توجه کنیم که ایران و دیگر کشورهای منطقه ناگزیرند در کنار یکدیگر و در شرایط صلح، بدون دخالت قدرت‌های خارجی، زندگی و همکاری کنند. این تنها راه دستیابی به صلح و ثبات پایدار در منطقه است. ما برای همکاری با همه کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس، آمادگی داریم. این سیاست همواره مبنای رویکرد جمهوری اسلامی ایران بوده و همچنان نیز خواهد بود.
عراقچی گفت: ارتباطات ما با کشورهای منطقه برقرار است و تلاش می‌کنیم به تفاهمی مشترک درباره ساختار امنیتی جدید منطقه دست پیدا کنیم. معتقدیم این ساختار باید بر همکاری جمعی، احترام متقابل، مسئولیت‌پذیری مشترک و نقش‌آفرینی کشورهای منطقه استوار باشد و از مداخله نیروهای خارجی فاصله بگیرد. دستیابی به چنین تفاهمی، مسیر اصلی برقراری صلح، ثبات و امنیت پایدار در منطقه خواهد بود.
مهمترین ویژگی شهید خرازی، انسانیت ایشان بود
در ادامه این برنامه نشست تخصصی نقش شهید کمال خرازی در اجماع‌سازی سیاست خارجی برگزار شد که محمدجواد ظریف وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: مهمترین ویژگی دکتر خرازی، انسانیت ایشان بود. انسان بودن، به‌ویژه در شرایط دشوار، کار ساده‌ای نیست. دکتر خرازی در برخورد با همه افراد، از اشخاص عادی گرفته تا همکاران و کارمندان، همواره رفتاری محترمانه و مبتنی بر ادب و احترام داشتند.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: اینجانب این سعادت را داشتم که در دوره‌های مختلف، از جمله سه سال حضور در نیویورک و حدود پنج سال فعالیت در تهران، با ایشان همکاری داشته باشم. در هیچ‌یک از این دوره‌ها شاهد برخوردی متفاوت و تبعیض‌آمیز از سوی ایشان نبودم و همواره احترام و منش انسانی ایشان را در تعامل با دیگران مشاهده می‌کردم.
وی بیان کرد: همان‌طور که دکتر عراقچی نیز اشاره کردند، عقلانیت و میانه‌روی از دیگر ویژگی‌های برجسته دکتر خرازی بود. در تمام مدتی که در داخل و خارج از وزارت امور خارجه با ایشان ارتباط داشتم، چه در روابط کاری و چه در روابط شخصی، عقلانیت و رفتار سنجیده را در منش ایشان مشاهده می‌کردم.
ظریف گفت: در رفتار و تصمیم‌گیری‌های دکتر خرازی، رضای خداوند، رعایت حق‌الناس و توجه به حقوق مردم همواره جایگاه ویژه‌ای داشت. ایشان به این اصول پایبند بودند و این پایبندی را در رفتار و مناسبات خود با دیگران نشان می‌دادند.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: حتی پس از درگذشت ایشان نیز، وصیت‌ها و نگرانی‌هایی که درباره مسائل مختلف داشتند، نشان‌دهنده عمق شخصیت انسانی و باورهای دینی ایشان بود. انسانیت و دینداری دکتر خرازی از برجسته‌ترین ویژگی‌های شخصیتی ایشان به شمار می‌رفت و در کنار سایر خصوصیات ارزشمندشان، تصویری ماندگار از منش و شخصیت ایشان بر جای گذاشت.
ظریف گفت: آقای خرازی همواره با دقت به سخنان دیگران گوش می‌دادند و در تصمیم‌گیری‌های خود بسیار حساب‌شده عمل می‌کردند. ایشان هیچ‌گاه بدون بررسی جوانب مختلف یک موضوع تصمیم نمی‌گرفتند و همواره پیش از اتخاذ تصمیم، با دوستان و همکاران خود مشورت می‌کردند. این ویژگی به‌ویژه در موضوعات مهمی همچون جنگ ایران و عراق و مذاکرات مربوط به آن، به‌خوبی نمایان بود.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: پس از پایان جنگ ایران و عراق، در زمانی که مذاکرات تازه آغاز شده بود، من نیز به نیویورک رفتم. در آن مقطع، دو مسیر مذاکراتی به‌طور هم‌زمان دنبال می‌شد. مسیر نخست، مذاکرات مربوط به قطعنامه ۵۹۸ بود که از طریق دبیرکل سازمان ملل متحد پیگیری می‌شد. مسیر دوم نیز مذاکرات دوجانبه میان ایران و عراق بود که در ژنو و از طریق نمایندگی‌های دائم دو کشور نزد سازمان ملل متحد انجام می‌گرفت. در این مذاکرات، آقای ناصری از طرف ایران و نماینده عراق نیز از سوی دولت آن کشور حضور داشتند.
وی بیان کرد: برای ما بسیار مهم بود که مذاکرات مستقیم ایران و عراق موجب تضعیف نقش سازمان ملل متحد در روند پایان دادن به جنگ نشود. دکتر خرازی نیز نسبت به این موضوع حساسیت ویژه‌ای داشتند و همواره بر ضرورت حفظ جایگاه سازمان ملل متحد تأکید می‌کردند. به خاطر دارم که در سال ۱۹۹۰، پس از حمله عراق به کویت، در مقطعی که دبیرکل سازمان ملل متحد برای تعطیلات به جزیره‌ای دورافتاده رفته بود، به همراه دکتر خرازی به آنجا رفتیم تا ایشان را در جریان مذاکرات دوجانبه ایران و عراق قرار دهیم. تأکید دکتر خرازی بر این بود که مبادا سازمان ملل متحد از روند مذاکرات مربوط به جنگ ایران و عراق کنار گذاشته شود.
ظریف گفت: مذاکرات در ادامه مسیر خود را طی کرد و سازمان ملل متحد نقش مهمی در پایان دادن به جنگ، تعیین تکلیف مسائل سرزمینی و پیگیری موضوع آزادی اسیران ایرانی ایفا کرد. دکتر خرازی تلاش می‌کردند این نقش حفظ شود و روند مذاکرات به‌گونه‌ای پیش برود که سازمان ملل متحد همچنان جایگاه مؤثری در حل‌وفصل مسائل ناشی از جنگ داشته باشد. من نیز از نزدیک درگیر این موضوعات بودم و در جریان پیگیری پرونده‌های مرتبط با اجرای قطعنامه ۵۹۸ قرار داشتم.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: یکی از مهمترین موضوعات مورد پیگیری، اجرای بند ۶ قطعنامه ۵۹۸ بود؛ بندی که به بررسی مسئولیت آغاز جنگ مربوط می‌شد. مذاکرات برای مشخص شدن مسئولیت عراق در آغاز جنگ، مذاکراتی بسیار دشوار و پیچیده بود و با فراز و نشیب‌های فراوانی همراه شد. دکتر خرازی با آرامش، متانت و پیگیری مستمر در این مسیر نقش‌آفرینی کردند.
وی بیان کرد: با تلاش‌های مستقیم و پیگیری‌های صورت‌گرفته، از جمله همکاری و حمایت مرحوم آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و با نظر مساعد رهبر شهید انقلاب، دستاورد مهمی برای کشور حاصل شد. اگرچه واقعیت تجاوز عراق به ایران برای بسیاری از کشورهای جهان روشن بود، سازمان ملل متحد پیش از آن به‌صراحت مسئولیت آغاز جنگ را به عراق نسبت نداده بود. پیگیری‌های دیپلماتیک سرانجام به نتیجه رسید و این واقعیت در چارچوب روندهای مربوط به سازمان ملل متحد مورد توجه قرار گرفت. این دستاورد را باید از موفقیت‌های مهم دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران دانست.
ظریف گفت: آخرین خاطره من از شهید دکتر خرازی نیز به همین موضوع بازمی‌گردد. در دوران تصدی من در وزارت امور خارجه و حتی پس از پایان مسئولیت، معمولاً در روزهای پایانی هفته به دیدار ایشان می‌رفتم و از محضرشان استفاده می‌کردم. متأسفانه، آخرین دیدارهای من با ایشان در همان مکانی انجام شد که بعدها در جریان حمله به شهادت رسیدند.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: در آخرین دیداری که با ایشان داشتم، تعدادی یادداشت به من دادند که به مذاکرات مربوط به سازمان ملل متحد و پیگیری اجرای قطعنامه ۵۹۸، به‌ویژه بند ۶ آن، مربوط می‌شد. این یادداشت‌ها در جریان مذاکراتی تهیه شده بود که خودم نیز در آنها حضور داشتم. دکتر خرازی از من خواستند آنها را بخوانم و بررسی کنم. دست‌خط ایشان به‌گونه‌ای بود که خواندن آن برای من دشوار بود و با شوخی می‌توان گفت که مانند نسخه‌ای بود که تنها خود پزشک یا داروساز قادر به خواندن آن است. بااین‌حال، این یادداشت‌ها برای ایشان اهمیت زیادی داشت و نشان می‌داد که تا چه اندازه به حفظ اسناد و ثبت تجربه‌های دیپلماتیک پایبند بودند.
وی بیان کرد: این خاطره بار دیگر اهمیت اقدامی را نشان می‌دهد که برای حفظ اسناد و سوابق وزارت امور خارجه انجام شده است. نام‌گذاری مرکز اسناد وزارت امور خارجه به نام دکتر خرازی، اقدامی ارزشمند و شایسته تقدیر است؛ زیرا تاریخ روابط دیپلماتیک و سیاست خارجی کشور، بخشی مهم از حافظه تاریخی ایران به شمار می‌رود و حفظ اسناد آن برای نسل‌های آینده ضرورت دارد.
ظریف گفت: در این زمینه، باید به تلاش‌های افرادی اشاره کرد که برای ثبت و نگهداری خاطرات و تجربیات دیپلماتیک زحمت کشیده‌اند. آقای دکتر آصفی نیز در این حوزه تلاش‌های ارزشمندی داشته‌اند و کتاب‌هایی درباره خاطرات و تجربیات دوران فعالیت خود منتشر کرده‌اند. ثبت این خاطرات اهمیت بسیاری دارد؛ چراکه بخش قابل‌توجهی از تجربیات و مذاکرات دیپلماتیک ممکن است هیچ‌گاه به‌صورت عمومی منتشر نشود. بنابراین، نگهداری این اسناد و خاطرات می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت بهتر تاریخ سیاست خارجی ایران فراهم کند.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: دکتر خرازی نیز به اهمیت ثبت و حفظ تجربیات تاریخی وزارت امور خارجه واقف بودند و برای این کار ارزش فراوانی قائل می‌شدند. ازاین‌رو، نام‌گذاری مرکز اسناد وزارت امور خارجه به نام ایشان، اقدامی بزرگ و معنادار است؛ به‌ویژه آنکه ایشان خود از جمله افرادی بودند که در شکل‌گیری و تقویت فعالیت‌های مرتبط با ثبت و نگهداری اسناد دیپلماتیک نقش داشتند.
وی بیان کرد: در اینجا لازم می‌دانم از برادر عزیزمان، آقای صادق خرازی، نیز یاد کنم که متأسفانه امروز امکان حضور در این مراسم را ندارند. ایشان نیز در این زمینه نقش مهمی داشته‌اند و از جمله افرادی هستند که برای تاریخ و ثبت تجربیات دیپلماتیک ارزش بسیاری قائل‌اند.
ظریف گفت: نکته قابل‌توجه این است که دکتر خرازی حتی در روزهای پایانی عمر خود نیز از ثبت و تدوین خاطرات و تجربیاتشان غافل نبودند. تنها دو هفته پیش از شهادت، همچنان مشغول بازبینی و به‌روزرسانی یادداشت‌های خود درباره دوران سفارتشان بودند تا این تجربیات برای استفاده آیندگان حفظ شود. بی‌تردید، این خاطرات می‌تواند برای دیپلمات‌های جوان کشور آموزنده باشد و زمینه انتقال تجربه‌های ارزشمند نسل‌های پیشین دیپلماسی ایران را فراهم کند.
وزیر سابق امور خارجه اظهار کرد: بار دیگر از همه کسانی که برای حفظ میراث فکری و دیپلماتیک دکتر خرازی تلاش کرده‌اند، تشکر می‌کنم. امیدوارم بتوانیم راه ایشان را ادامه دهیم، از منش و تجربه‌های ارزشمندشان بیاموزیم و در مسیر خدمت به کشور، همانند ایشان با تعهد، عقلانیت و احساس مسئولیت گام برداریم. همچنین امیدوارم عاقبت ما نیز به خیر باشد و بتوانیم با سربلندی، راه خدمت به ایران را ادامه دهیم.
شهید خرازی پدر علوم شناختی بود
در ادامه این نشست سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه گفت: روز قبل از شهادت دکتر خرازی، تلفنی با ایشان صحبت کردم. ایشان در آن روز بسیار سرزنده بودند و مشخص بود که حالشان خیلی بهتر شده است. پس از احوالپرسی، درباره مذاکرات از من سؤال کردند و گفتند که در آن شرایط، دوباره کتاب «رهنمود» را بخوانم؛ زیرا نکاتی در آن وجود دارد که در شرایط کنونی نیز به کار می‌آید. من از ایشان بسیار تشکر کردم و گفتم که حتماً این کار را انجام خواهم داد و وقتی حالشان بهتر شد، حتماً برای ارائه گزارشی مفصل‌تر خدمتشان خواهم رسید. متأسفانه، روز بعد خبر رسید که ایشان به مقام والای شهادت نائل شده‌اند.
وزیر امور خارجه بیان کرد: دکتر خرازی تا آخرین لحظه به فکر کشور، نظام و مردم بودند. در موضوع هسته‌ای و زمانی که در حال مذاکره برای برجام بودیم، من به‌عنوان معاون آقای ظریف در موقعیت تخت روانچی فعالیت می‌کردم و ماهی یک بار خدمت دکتر خرازی می‌رسیدیم و گزارش ارائه می‌دادیم. همچنین در شورای راهبردی روابط خارجی، توضیحاتی درباره روند مذاکرات به ایشان ارائه می‌کردیم. دکتر خرازی به‌طور مرتب در جریان امور قرار داشتند و گزارش‌هایی را برای مقام معظم رهبری تهیه می‌کردند که بسیار مؤثر و راهگشا بود.
رئیس دستگاه دیپلماسی تصریح کرد: در دوره‌ای که دکتر خرازی در شورای راهبردی روابط خارجی حضور داشتند، من از روند مذاکرات منفک شده بودم. در آن زمان، دکتر باقری و شهید امیرعبداللهیان از ما دعوت کردند و گزارش‌هایی تهیه کردیم که مورد حمایت ایشان قرار می‌گرفت. دکتر خرازی نکات ارزشمندی را مطرح می‌کردند و در دوران دولت دکتر پزشکیان نیز ارتباط ما با ایشان به‌صورت مستمر ادامه داشت.
عراقچی گفت: دکتر خرازی در سال‌های پایانی عمر خود برای توسعه روابط ایران و جهان عرب تلاش‌های بسیار مؤثری انجام دادند. ما با چند مؤسسه در جهان عرب در ارتباط بودیم که یکی از آنها مرکز الجزیره در قطر بود. گفت‌وگوهای مستمری با این مرکز داشتیم و از این طریق، نکات ارزشمندی درباره ریشه‌های اختلافات و اشتراکات موجود میان ایران و جهان عرب به دست آوردیم. در نتیجه این گفت‌وگوها، گزارش‌های ارزشمندی تهیه شد.
وزیر امور خارجه بیان کرد: در پی این جلسات، سفری به سوریه و لبنان انجام دادیم. در سوریه، علاوه بر دیدار با مقامات دولتی، با اندیشکده‌ها و افراد فرهیخته این کشور نیز گفت‌وگو کردیم و توانستیم ارتباطاتی فراتر از روابط رسمی و دولتی برقرار کنیم. دکتر خرازی گزارشی از این سفر تهیه کردند و در آن، مواردی را پیش‌بینی کردند که چند ماه بعد به وقوع پیوست. این گزارش اکنون در شورای راهبردی روابط خارجی موجود است و نشان می‌دهد که بینش و قدرت تحلیل ایشان تا چه اندازه عمیق و دقیق بود.
رئیس دستگاه دیپلماسی تصریح کرد: دکتر خرازی در هر جایگاهی که حضور داشتند، دلسوزی فراوانی برای کشور و مردم نشان می‌دادند و هیچ فرصتی را برای خدمت از دست نمی‌دادند. ایشان همچنین به تعبیری، پدر علوم شناختی ایران بودند.
اجماع‌سازی در سیاست خارجی نیازمند عقلانیت، اعتماد و گفت‌وگو است
سیدمحمدکاظم سجادپور، مدیر نشست تخصصی «نقش شهید خرازی در اجماع‌سازی سیاست خارجی» با تأکید بر اهمیت اجماع‌سازی در سیاست خارجی، این موضوع را یکی از مسائل اساسی حکمرانی در حوزه روابط خارجی، به‌ویژه در شرایط دشوار و بحران‌های بین‌المللی، دانست. وی با اشاره به تجربه طولانی دکتر خرازی در مسئولیت‌های مرتبط با سیاست خارجی و فعالیت‌های شورای راهبردی روابط خارجی، بر اهمیت شناخت شیوه مدیریتی و تعاملات وی در ایجاد تفاهم میان تصمیم‌گیران و نخبگان تأکید کرد.
این استاد دانشگاه بیان کرد: در این چارچوب، برقراری ارتباط مستمر با شخصیت‌های سیاسی داخلی و خارجی، مراکز مطالعاتی و پژوهشی، دانشگاهیان، فعالان فرهنگی و دیگر گروه‌های اثرگذار، از جمله ویژگی‌هایی عنوان شد که امکان گفت‌وگوی سازنده و نزدیک‌شدن دیدگاه‌های متفاوت را فراهم می‌کرد.
سجادپور اظهار کرد: اجماع‌سازی صرفاً به معنای دستیابی به توافق میان مسئولان نیست، بلکه مستلزم شناخت دیدگاه‌های مختلف، شنیدن نظرات کارشناسی و ایجاد زمینه‌ای برای تصمیم‌گیری سنجیده و مبتنی بر منافع ملی است.
ضرورت الگوسازی از تجربه‌های اخلاقی و حرفه‌ای
مهدی مصطفوی دیپلمات پیشین و عضو شورای راهبردی روابط خارجی در نشست تخصصی «نقش شهید خرازی در اجماع‌سازی سیاست خارجی» بر ضرورت توجه به مجموعه ویژگی‌های اخلاقی، علمی و حرفه‌ای شهید دکتر خرازی تأکید گرد و گفت: ترکیب عقلانیت، دینداری، صداقت، دانش تخصصی و تعهد به منافع ملی از ویژگی‌های برجسته شهید خرازی بود
عضو شورای راهبردی روابط خارجی اظهار کرد: نقش مشورت‌پذیری، شنیدن دیدگاه‌های مختلف و پرهیز از تصمیم‌گیری‌های فردمحور در مدیریت پرونده‌های سیاست خارجی از ویژگی‌های شهید خرازی بود. از این منظر، توانایی ایجاد ارتباط با گروه‌های متنوع و فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگوی منطقی میان آنان، یکی از پایه‌های شکل‌گیری اجماع در سیاست خارجی است.
شهید خرازی همیشه دغدغه ایران را داشت
مجید تخت‌روانچی معاون وزیر امور خارجه نشست تخصصی «نقش شهید خرازی در اجماع‌سازی سیاست خارجی» با اشاره به بخشی از ویژگی‌های شهید کمال خرازی گفت: ایشان همیشه دغدغه ایران را داشتند و ایران دوست بودند.
وی با اشاره به اینکه ایشان در یک خانواده مذهبی و سنتی رشد کرده بودند و به اصول اسلامی و آرمان‌های انقلاب اسلامی وفادار بودند، بیان کرد: در واقع می‌توان گفت ایشان دیپلماتی مومن و ایران‌دوست بودند و همواره دغدغه نام ایران را داشتند.
معاون وزیر امور خارجه در ادامه صحبت‌های خود در نشست تخصصی «نقش شهید خرازی در اجماع‌سازی سیاست خارجی» در مورد نحوه مدیریت دو پرونده افغانستان و عراق در دوران وزارت شهید خرازی اظهار کرد: در ابتدای دوران وزارت شهید دکتر خرازی، دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف به شهادت رسیدند. این حادثه در سراسر کشور، نه‌تنها در وزارت امور خارجه، بلکه در سطح کلان سیاسی، بحث‌های گسترده‌ای ایجاد کرد و پرسش اصلی این بود که در برابر این اتفاق چه باید کرد. طبیعتاً نمی‌توانستیم نسبت به شهادت همکاران‌مان، به‌ویژه دیپلمات‌های کشور، بی‌تفاوت باشیم؛ از سوی دیگر، ورود به جنگ با طالبان نیز می‌توانست پیامدهای گسترده‌ای برای کشور داشته باشد.
معاون سیاسی وزیر امور خارجه با اشاره به بحث‌های جدی و گسترده در تابستان ۱۳۷۷ درباره این موضوع در وزارت امور خارجه و شورای عالی امنیت ملی، گفت: شهید خرازی به‌عنوان وزیر امور خارجه، مسئولیت سنگینی در این زمینه بر عهده داشت؛ هم به دلیل جایگاه حقوقی خود و هم به واسطه اعتماد رهبر شهید انقلاب و رئیس‌جمهور وقت به ایشان. او معتقد بود که نباید وارد جنگ با طالبان شویم، زیرا چنین جنگی به مصلحت کشور نبود. در آن زمان نیروهای مسلح کشور نیز در مرزها در حالت آماده‌باش بودند، اما در نهایت تصمیم نظام بر این قرار گرفت که وارد جنگ نشویم؛ جنگی که می‌توانست تبعات گسترده‌ای برای کشور به دنبال داشته باشد.
وی با تأکید بر فعال بودن دیپلماسی ایران در آن دوران، تصریح کرد: یکی از دغدغه‌های اصلی شهید خرازی، همان سیاستی بود که امروز از آن با عنوان سیاست همسایگی یاد می‌کنیم؛ یعنی تلاش برای برقراری بهترین روابط ممکن با همه همسایگان، بدون تفاوت میان کشورهای همسایه در جنوب، شرق، غرب یا شمال ایران.
معاون سیاسی وزیر امور خارجه اظهار کرد: شهید خرازی تلاش داشت موضوع شهادت دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف به‌گونه‌ای مدیریت شود که بر سیاست همسایگی ایران و روابط کشور با همسایگان تأثیر منفی نگذارد.
وی در بخشی دیگر از صحبت‌های خود گفت: در دوران حضور شهید خرازی در نیویورک و پس از آن، زمانی که دستیار ایشان بودم، در بسیاری از دیدارهایشان حضور داشتم و می‌توانم بگویم که در میان همکاران‌مان در نیویورک، از جمله افرادی بودم که در بیشترین تعداد ملاقات‌های ایشان شرکت می‌کردم.
تخت‌روانچی با تأکید بر اهمیت موضوع همسایگان در دوران سفارت و وزارت شهید خرازی، افزود: حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ میلادی، در دوران وزارت شهید خرازی اتفاق افتاد. پس از مداخله آمریکا در افغانستان، بحث‌های گسترده‌ای در سطح بین‌المللی درباره احتمال گسترش دامنه اقدامات نظامی آمریکا و احتمال هدف قرار گرفتن کشورهای دیگر، از جمله ایران، مطرح بود.
وی ادامه داد: در آن شرایط، برای ما بسیار مهم بود که بتوانیم با فشارهای سیاسی آمریکا مقابله کنیم و مواضع، دیدگاه‌ها و مظلومیت ایران را به‌درستی در سطح بین‌المللی تبیین کنیم. البته هدف ما این نبود که برای دور کردن خطر از کشورمان، آن را به سمت عراق هدایت کنیم.
معاون سیاسی وزیر امور خارجه با اشاره به موضع جمهوری اسلامی ایران در قبال حمله آمریکا به عراق گفت: هنگامی که آمریکا به عراق حمله کرد، موضع جمهوری اسلامی ایران از همان ساعات نخست روشن بود و شهید خرازی به‌صراحت این حمله را محکوم کرد که این موضع با دیدگاه اصولی ایران درباره حضور نیروهای خارجی در منطقه نیز هم‌خوانی داشت؛ دیدگاهی که امروز هم بر آن تأکید می‌کنیم.
تخت‌روانچی بیان کرد: مقام‌های جمهوری اسلامی ایران، از جمله شهید خرازی، بارها بر ضرورت خروج نیروهای آمریکایی از عراق تأکید کردند و خواستار آن شدند که آمریکا اداره امور این کشور را به مردم عراق واگذار کند. این موضوع یکی از محورهای مهم سیاست خارجی ایران در دوران وزارت شهید خرازی بود.
بازگشایی کتابخانه وزارت امور خارجه با حضور عراقچی
در پایان این نشست سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، به همراه جمعی از سفیران کشورهای خارجی، مقامات وزارت امور خارجه و رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، از مرکز اسناد وزارت امور خارجه که به نام شهید دکتر سید کمال خرازی مزین شده است، بازدید کرد. همچنین، حاضران از کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه که در جریان حمله رژیم صهیونیستی آسیب دیده بود و پس از بازسازی، بار دیگر راه‌اندازی شده است، بازدید کردند.
