انسان برای آسایش آفریده نشده؛ رنج و سختی حقیقت زندگی است
قرآن زندگی انسان را میدان آسایش مطلق نمی‌داند «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی کَبَدٍ» یادآور می‌شود که آدمی در دل سختی‌ها و آزمون‌ها آفریده شده و راه رسیدن به آرامش، عبور از همین دشواری‌ها با ایمان، صبر و رحمت است.
گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس: آیات صفحه ۵۹۴ قرآن از دو بخش بسیار به‌هم‌پیوسته تشکیل شده است، پایان سوره فجر که سرنوشت انسان در قیامت و تصویر «نفس مطمئنه» را ترسیم می‌کند، و آغاز سوره بلد که توضیح می‌دهد انسان در دنیا برای چه نوع زندگی و آزمونی آفریده شده است.
بر اساس نگاه علامه طباطبایی در المیزان، می‌توان محور مشترک این دو بخش را «انتخاب انسان در میان رنج و آزمون و رسیدن یا نرسیدن به آرامش نهایی» دانست.
وقتی انسان می‌فهمد که فرصتی باقی نیست
در آیات پایانی سوره فجر، صحنه قیامت با لحنی تکان‌دهنده ترسیم می‌شود. پس از آنکه زمین درهم کوبیده می‌شود و جهنم حاضر می‌شود، انسان تازه متوجه حقیقتی می‌شود که در دنیا از آن غافل بوده است. آیه ۲۳ می‌فرماید که «وَجِیءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ» در آن روز جهنم را حاضر می‌کنند و انسان به یاد می‌آورد، اما «وَأَنّی لَهُ الذِّکری» این یادآوری دیگر چه سودی برای او دارد؟
در ادامه، حسرت انسان در یک جمله خلاصه می‌شود «یَا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیَاتِی» ای کاش برای زندگی‌ام چیزی از پیش فرستاده بودم. نکته قابل توجه در نگاه المیزان این است که تعبیر «لِحَیَاتِی» نشان می‌دهد زندگی حقیقی انسان همان زندگی
است که در آخرت آشکار می‌شود بنابراین دنیا محل آماده‌سازی و فرستادن توشه برای آن زندگی است، نه مقصد نهایی.
دو سرنوشت کاملاً متفاوت؛ عذاب یا آرامش
پس از این هشدار، قرآن دو تصویر کاملاً متفاوت را مقابل یکدیگر قرار می‌دهد. یک سو انسانی است که گرفتار عذابی می‌شود که «لَا یُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ» و هیچ‌کس مانند آن عذاب نمی‌کند، سوی دیگر «النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» قرار دارد انسانی که به آرامش رسیده و خطاب می‌شود «ارْجِعِی إِلَیٰ رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً».
در منطق قرآن، آرامش حقیقی نتیجه فرار از سختی‌های دنیا نیست، بلکه نتیجه نوع مواجهه انسان با آزمون‌های دنیاست. کسی که در دنیا راه درست را انتخاب کرده، در نهایت به رضایت متقابل میان خود و پروردگار می‌رسد «فَادْخُلِی فِی عِبَادِی وَادْخُلِی جَنَّتِی». این پایان، نقطه مقابل حسرت انسانی است که تنها در قیامت می‌فهمد باید برای زندگی حقیقی خود توشه می‌فرستاده است.
انسان برای آسایش مطلق آفریده نشده است
با آغاز سوره بلد، قرآن از قیامت به زندگی دنیا بازمی‌گردد و علت بسیاری از رفتارهای انسان را توضیح می‌دهد. خداوند پس از سوگند به شهر مکه و «وَالِدٍ وَمَا وَلَدَ»، حقیقتی اساسی را بیان می‌کند: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی کَبَدٍ»؛ انسان را در رنج و سختی آفریدیم.
«کَبَد» ناظر به زندگی آمیخته با رنج و مشقت است، یعنی انسان از آغاز زندگی تا پایان، با انواع محدودیت‌ها، تلاش‌ها، نیازها و آزمون‌ها روبه‌روست. بنابراین سختی، نشانه این نیست که خدا انسان را رها کرده یا زندگی او اشتباه طراحی شده است، بلکه بخشی از ساختار این عالم و میدان امتحان انسان است. این معنا با پایان سوره فجر نیز هماهنگ است: زندگی دنیا میدان عمل است و زندگی آخرت زمان آشکار شدن نتیجه آن.
خدا راه خیر و شر را به انسان نشان داده است
قرآن سپس به نعمت‌هایی اشاره می‌کند که انسان گاهی آنها را فراموش می‌کند «أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ، وَلِسَانًا وَشَفَتَیْنِ» آیا برای او دو چشم، زبان و دو لب قرار ندادیم؟ سپس می‌فرماید که «وَهَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ» و دو راه را به او نشان دادیم.
یعنی انسان نه موجودی بی‌اختیار است و نه بدون ابزار تشخیص رها شده است. خداوند امکانات شناخت و قدرت انتخاب را در اختیار او قرار داده و راه خیر و شر را پیش رویش گذاشته است. اما مسئله اینجاست که انتخاب راه درست آسان نیست، قرآن از آن با تعبیر «العَقَبَة» یعنی گردنه سخت یاد می‌کند.
گردنه‌ای که فقط با ایثار می‌توان از آن عبور کرد
«فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ» انسان وارد آن گردنه نشد. سپس قرآن توضیح می‌دهد این گردنه چیست «فَکُّ رَقَبَةٍ» آزاد کردن انسانی از بند و «إِطْعَامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ» غذا دادن در روزگار گرسنگی و تنگدستی.
این آیات نشان می‌دهد عبور از مسیر کمال صرفاً با ادعا و عبادت فردی محقق نمی‌شود، انسان باید از خود و مالش بگذرد و درد دیگران را ببیند. قرآن حتی در میان نیازمندان، از «یَتِیمًا ذَا مَقْرَبَةٍ» و «مِسْکِینًا ذَا مَتْرَبَةٍ» نام می‌برد، یعنی یتیم خویشاوند و انسان خاک‌نشینی که از شدت فقر چیزی در اختیار ندارد.
اما این مسیر با عمل اجتماعی به تنهایی کامل نمی‌شود. قرآن پس از آن می‌گوید: «ثُمَّ کَانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ». ایمان، صبر و رحمت باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در نهایت، «اصحاب المیمنه» کسانی هستند که این مسیر دشوار را انتخاب کرده‌اند، در مقابل، کسانی که آیات الهی را انکار کرده‌اند «اصحاب المشأمه» معرفی می‌شوند و پایانشان «نَارٌ مُؤْصَدَةٌ»؛ آتشی بسته و فراگیر است.
از این منظر، صفحه ۵۹۴ یک پیام واحد دارد، انسان در دنیا در میان سختی‌ها قرار گرفته تا انتخاب کند، اگر از این سختی برای ایمان، صبر، رحمت و خدمت به دیگران عبور کند، پایان راهش «نفس مطمئنه» و رضایت الهی است، اما اگر در برابر این مسئولیت‌ها سرکشی کند، روزی خواهد رسید که حقیقت را می‌فهمد و تنها خواهد گفت که «یَا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیَاتِی».
تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۹۴ قرآن کریم واقع است،ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_فجر
#سوره_بلد
