خانه ماپار اهواز؛ بنایی تاریخی با حال‌وهوای اصیل جنوب ایران

باشگاه خبرنگاران جوان - در میان خیابان‌های اهواز خانه‌ای قدیمی همچنان بخشی از خاطره و معماری گذشته این شهر را زنده نگه داشته است. خانه ماپار با آجرکاری‌های چشم‌نواز، حیاط‌های سرسبز، شیشه‌های رنگی و فضای متفاوت خود، تصویری از سبک زندگی و معماری جنوب ایران یکی از دیدنی‌های تاریخی اهواز به شمار می‌رود.

 در میان خیابان‌ها و ساختمان‌های شهر اهواز بناهایی وجود دارند که بخشی از گذشته این شهر را در خود حفظ کرده‌اند. خانه ماپار یکی از همین بناهاست. عمارتی تاریخی از دوره پهلوی اول که با نمای آجری، حیاط‌های قدیمی، پنجره‌های رنگی و درختان نخل، تصویری متفاوت از معماری و سبک زندگی در جنوب ایران به نمایش می‌گذارد. این خانه تاریخی که در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، امروز علاوه بر ارزش معماری و تاریخی، فضایی برای فعالیت‌های فرهنگی، هنری و گردشگری به شمار می‌رود.

خانه ماپار کجاست؟

خانه ماپار در محدوده تاریخی شهر اهواز و در خیابان خوانساری، در محله نادری قرار دارد. نشانی این بنا در منابع گردشگری، خیابان سلمان فارسی، خیابان خوانساری، پایین‌تر از خیابان کافی، پلاک ۵۵۱ عنوان شده است. قرار گرفتن خانه در بافت مرکزی شهر باعث شده دسترسی به آن برای گردشگران و شهروندان نسبتا آسان باشد و بازدید از آن بتواند در کنار دیدن دیگر جاذبه‌های تاریخی و شهری اهواز قرار بگیرد.

خانه ماپار را می‌توان یکی از نمونه‌های باقی‌مانده از خانه‌های تاریخی اهواز دانست که در طول دهه‌های گذشته تغییرات گسترده‌ای را تجربه کرده و بخش‌هایی از بافت قدیمی آن از میان رفته است. به همین دلیل حفظ چنین بناهایی فقط به معنای نگهداری یک ساختمان قدیمی نیست، بلکه بخشی از تلاش برای حفظ نشانه‌های هویت تاریخی شهر محسوب می‌شود.

خانه‌ای متعلق به دوره پهلوی اول

درباره تاریخ دقیق ساخت خانه ماپار اطلاعات یکسانی در همه منابع وجود ندارد اما منابع معماری و گردشگری آن را متعلق به دوره پهلوی اول و سال‌های آغازین حکومت رضاشاه می‌دانند. همچنین نام بنا با عبدالمجید ماپار، از تاجران شناخته‌شده آن دوره، ارتباط داده شده است.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، جایگاه این بنا در روند شکل‌گیری معماری شهری اهواز در اواخر دوره قاجار و آغاز دوره پهلوی است. در این دوره اهواز به‌تدریج توسعه پیدا می‌کرد و خانه‌هایی با ترکیبی از ویژگی‌های معماری بومی جنوب و عناصر رایج معماری آن زمان در شهر ساخته می‌شدند. خانه ماپار یکی از نمونه‌هایی است که بخشی از این روند را می‌توان در ساختار آن مشاهده کرد.

این خانه پس از گذشت سال‌ها، مدتی با مشکل فرسودگی روبه‌رو بود و در نهایت تحت نظارت میراث فرهنگی مورد مرمت قرار گرفت. خانه ماپار در پنجم آذر سال ۱۳۸۰ با شماره ۴۲۲۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

معماری خانه ماپار چه ویژگی‌هایی دارد؟

یکی از نخستین چیزهایی که هنگام ورود به خانه ماپار توجه بازدیدکننده را جلب می‌کند، نمای آجری و سردر بناست. در آجرکاری سردر از شیوه‌ای موسوم به «خفته و راسته» استفاده شده است. یعنی آجرها به شکل‌های متفاوت و به صورت افقی و عمودی کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این نوع آجرچینی علاوه بر ایجاد استحکام، به نمای ساختمان جلوه‌ای تزئینی می‌دهد.

ساختمان حدود ۵۵۰ متر مربع وسعت دارد و از دو طبقه و یک زیرزمین تشکیل شده است. وجود زیرزمین در خانه‌های مناطق گرم جنوب اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا چنین فضاهایی می‌توانستند در برابر گرمای شدید بیرون، محیطی خنک‌تر برای ساکنان فراهم کنند. سقف بخش‌هایی از بنا نیز با تیرهای چوبی ساخته شده و در معماری داخلی آن می‌توان نشانه‌هایی از شیوه ساخت خانه‌های قدیمی جنوب را مشاهده کرد.

حیاط‌هایی که حال‌ و هوای خانه‌های قدیمی را زنده می‌کنند

حیاط یکی از مهمترین عناصر خانه ماپار است. در ساختار بنا دو حیاط در نظر گرفته شده و ساختمان و اتاق‌ها پیرامون فضای باز شکل گرفته‌اند. حوض، باغچه‌ها، درهای چوبی و درختان قدیمی، فضای خانه را از یک ساختمان شهری معمولی متفاوت کرده‌اند.

در میان عناصر طبیعی خانه، نخل خمیده آن شهرت بیشتری دارد. این نخل که در حیاط بنا قرار گرفته، یکی از سوژه‌های محبوب عکاسی بازدیدکنندگان است و به دلیل شکل خاص خود در میان اهالی و گردشگران با عنوان "نخل قهرکرده" نیز شناخته می‌شود. همین عنصر ساده طبیعی به یکی از نشانه‌های تصویری خانه ماپار تبدیل شده است.

پنجره‌های شیشه‌ رنگی نیز از دیگر ویژگی‌های چشمگیر این عمارت هستند. ترکیب نور، شیشه‌های رنگی، حوض و فضای سبز حیاط، جلوه‌ای ایجاد می‌کند که در بسیاری از خانه‌های تاریخی ایرانی دیده می‌شود. این جزییات نشان می‌دهد که معماری خانه تنها به ساخت یک فضای مسکونی محدود نبوده و زیبایی و کیفیت زندگی نیز در طراحی آن مورد توجه قرار گرفته است.

خانه ماپار فقط یک بنای تاریخی نیست

تفاوت مهم خانه ماپار با بسیاری از بناهای تاریخی، در نوع استفاده از آن پس از مرمت دیده می‌شود. این بنا در دوره‌های مختلف کاربری‌های فرهنگی داشته است. برای نمونه از اواخر دهه ۱۳۷۰، زیرزمین خانه برای فعالیت‌های کتابخانه‌ای و ادبی مورد استفاده قرار گرفت و برنامه‌هایی مانند حافظ‌خوانی و شب‌های شعر در آن برگزار شد.

در ادامه نیز خانه ماپار به فضایی برای فعالیت‌های فرهنگی و هنری تبدیل شد. گزارش‌های منتشر شده از برگزاری نمایشگاه، برنامه‌های ادبی، فعالیت‌های مرتبط با صنایع دستی و دیگر رویدادهای فرهنگی در این مجموعه خبر داده‌اند. به این ترتیب خانه از یک اثر تاریخی صرف فاصله گرفت و به فضایی تبدیل شد که امکان حضور مردم در آن وجود دارد.

این نوع استفاده از بناهای تاریخی اهمیت زیادی دارد. یک خانه قدیمی زمانی می‌تواند ارتباط خود را با جامعه امروز حفظ کند که مردم فقط آن را از پشت نرده‌ها نبینند، بلکه امکان حضور، آشنایی و تجربه فضای آن را نیز داشته باشند. خانه ماپار از این نظر نمونه‌ای از تبدیل یک بنای تاریخی به یک فضای فرهنگی و گردشگری زنده است.

تجربه‌ای متفاوت برای گردشگران

بازدید از خانه ماپار برای کسانی که به بناهای تاریخی علاقه دارند، تنها تماشای یک ساختمان قدیمی نیست. ترکیب معماری آجری، حیاط، حوض، درهای چوبی، شیشه‌های رنگی و نخل قدیمی، فضایی فراهم کرده که بخشی از حال‌ و هوای خانه‌های سنتی جنوب را بازتاب می‌دهد. از سوی دیگر حضور فضاهای پذیرایی و فرهنگی در مجموعه باعث شده خانه برای مخاطبانی که الزاما علاقه‌ مند جدی به تاریخ و معماری نیستند نیز جذاب باشد. بسیاری از گردشگران هنگام بازدید از بناهای تاریخی، به دنبال فضایی هستند که علاوه بر ارزش تاریخی، امکان استراحت و ثبت خاطره را نیز فراهم کند. خانه ماپار چنین ترکیبی را در اختیار بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.

ماپار و خاطره‌ای از معماری جنوب

خانه‌های تاریخی تنها مجموعه‌ای از آجر و چوب و شیشه نیستند. شکل قرار گرفتن اتاق‌ها، حیاط مرکزی، وجود زیرزمین، استفاده از مصالح بومی و توجه به ایجاد فضای باز، همگی با شرایط اقلیمی و شیوه زندگی مردم ارتباط داشته‌اند. در خانه ماپار نیز می‌توان این ارتباط میان معماری و محیط را مشاهده کرد. اهواز یکی از شهرهای گرم ایران است و معماری خانه‌های قدیمی آن ناگزیر باید با گرما و شرایط اقلیمی منطقه سازگار می‌بود. حیاط، زیرزمین و سایه‌اندازی ساختمان از جمله عناصری هستند که در چنین شرایطی اهمیت پیدا می‌کنند.

از سوی دیگر استفاده از آجر در نمای ساختمان، پنجره‌های رنگی و درهای چوبی، هویت بصری خاصی به بنا داده است. همین ویژگی‌ ها باعث شده خانه ماپار نه‌تنها از نظر قدمت، بلکه از نظر ارزش معماری نیز مورد توجه قرار گیرد.

چرا حفظ خانه ماپار اهمیت دارد؟

بناهای تاریخی در هر شهر بخشی از حافظه جمعی مردم هستند. وقتی یک خانه قدیمی از بین می‌رود، تنها یک ساختمان تخریب نشده است، بلکه بخشی از اطلاعات مربوط به معماری، سبک زندگی، مصالح، هنر و تاریخ اجتماعی یک دوره نیز از دست می‌رود.

خانه ماپار از جمله بناهایی است که توانسته از تغییرات گسترده شهری جان سالم به در ببرد و پس از مرمت، دوباره در معرض دید مردم قرار گیرد. ثبت آن در فهرست آثار ملی در سال ۱۳۸۰ نیز نشان‌ دهنده اهمیت تاریخی و معماری این بناست. البته ثبت ملی به تنهایی برای ماندگاری یک اثر تاریخی کافی نیست. نگهداری مستمر، رسیدگی به بنا، کنترل عوامل فرسایشی و استفاده درست از فضا، همگی در حفظ چنین ساختمان‌هایی نقش دارند

خانه ماپار اهواز؛ بنایی تاریخی با حال‌وهوای اصیل جنوب ایران

خانه‌ای برای دیدن گذشته در دل امروز

اهواز بیشتر با رود کارون، پل‌های آن و فضای شهری‌اش شناخته می‌شود اما این شهر چهره دیگری نیز دارد، چهره‌ای که در خانه‌ها و بناهای تاریخی باقی‌مانده از گذشته دیده می‌شود. خانه ماپار یکی از شناخته‌ شده‌ترین نمونه‌های این میراث است که در دل شهر قرار گرفته و فرصت آشنایی با بخشی از معماری و زندگی گذشته اهواز را فراهم می‌کند.

این عمارت با نمای آجری و حیاط‌های قدیمی، پنجره‌های رنگی، نخل خمیده و فضای فرهنگی خود، ترکیبی از تاریخ و زندگی امروز را پیش روی بازدیدکننده می‌گذارد. شاید ارزش اصلی خانه ماپار نیز همین باشد که گذشته را به یک تصویر دور و دست‌نیافتنی تبدیل نکرده است، بلکه بخشی از آن را در فضایی قابل لمس و قابل تجربه برای مردم امروز زنده نگه داشته است.

برای گردشگری که به اهواز سفر می‌کند، خانه ماپار می‌تواند یکی از توقفگاه‌های متفاوت شهر باشد، جایی برای تماشای معماری یک خانه تاریخی، آشنایی با بخشی از گذشته اهواز و تجربه فضایی که هنوز نشانه‌هایی از زندگی، فرهنگ و هنر در آن جریان دارد.

منبع: ایرنا