سوریه؛ کشوری که دیگر خودش برای خودش تصمیم نمی‌گیرد

سوریه پس از سقوط دولت بشار اسد قرار بود حاکمیت خود را بازسازی کند؛ اما اکنون میان نفوذ ترکیه و قدرت نظامی اسرائیل گرفتار است. در دمشق مذاکره جریان دارد، در آنکارا نفوذ گسترش می‌یابد و در تل‌آویو خطوط قرمز سوریه تعیین می‌شود.

کشوری که اختیارش تقسیم شده است

دیدار ۲۳ اوت «اسعد الشیبانی»، وزیر خارجه سوریه، با «رومان گوفمن»، رئیس موساد، در اَمان در ظاهر یک ملاقات دیپلماتیک بود؛ اما در واقع تصویر فشرده‌ای از وضعیت جدید سوریه ارائه می‌کرد؛ دمشق دیگر تنها بازیگر تعیین‌کننده سرنوشت خود نیست.

این دیدار چند روز پس از حمله اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور انجام شد؛ پایگاهی در استان ادلب که سوریه با کمک ترکیه در حال بازسازی آن بود. دست‌کم هشت بمب به باندها و آشیانه‌های پایگاه اصابت کرد. اسرائیل مدعی شد دمشق در آستانه نقض ترتیبات امنیتی با استقرار نیروهای ترکیه قرار گرفته است. نتانیاهو حتی هشدار داد: «پیام ما بسیار روشن بود؛ نکنید.»

اما دمشق می‌گوید موضوع صرفاً بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده بوده است.

همین تناقض، مسئله اصلی را آشکار می‌کند؛ حتی بازسازی یک پایگاه در خاک سوریه نیز دیگر صرفاً تصمیم دمشق نیست. ترکیه در حال گسترش نفوذ خود است و اسرائیل می‌خواهد مشخص کند این نفوذ تا کجا می‌تواند پیش برود. گزارش‌های اخیر نیز نشان می‌دهد نگرانی اسرائیل مشخصاً متوجه تسلیحات، پهپادها و احتمال استقرار نیروهای ترکیه در سوریه بوده است.

به بیان ساده‌تر، سوریه با یک حاکمیت دو لایه روبه‌روست؛ آنکارا بر سیاست و ساختار نظامی آن اثر می‌گذارد و تل‌آویو برای همان ساختارها حق وتوی عملی قائل است.

دیپلماسی در برابر بمباران

شاید هیچ چیز به اندازه فاصله میان مذاکرات و واقعیت میدان، ضعف موقعیت دمشق را نشان ندهد.

سوریه طی یک سال با میانجیگری آمریکا برای رسیدن به توافق امنیتی با اسرائیل مذاکره کرده است. الشیبانی می‌گوید دو طرف حتی به «یک فرمول مکتوب» رسیده بودند، اما اسرائیل بعداً از تعهدات خود عقب نشست.

در سوی دیگر، یک مقام اسرائیلی به «والا» گفت: «ما تلاش کردیم به یک توافق امنیتی برسیم، اما در نهایت این تلاش موفق نشد.»

مشکل دقیقاً همین‌جاست. توافقی که بتواند آزادی عمل نظامی اسرائیل را محدود کند، برای تل‌آویو هزینه دارد؛ در حالی که دمشق نه توان نظامی لازم برای عقب راندن نیروهای اسرائیلی را دارد و نه حاضر است حضور آنها در خاک سوریه را به یک واقعیت دائمی تبدیل کند.

در همین فاصله، عملیات اسرائیل ادامه دارد. بر اساس داده‌های نقل‌شده در متن اصلی، تنها در ماه اوت ۲۶۷ مورد نقض ثبت شده و شمار موارد از ابتدای سال تا پایان اوت به ۱۷۵۲ مورد رسیده است.

«جعفر خضور»، تحلیلگر امور اسرائیل، این روند را تلاش برای ساختن «واقعیت جدید» می‌داند؛ واقعیتی که در آن اسرائیل ابتدا شرایط میدانی را تغییر می‌دهد و سپس دیگران را وادار می‌کند با آن کنار بیایند. از نگاه او، هدف نهایی ایجاد «قواعد جدید درگیری» است.

این همان نقطه‌ای است که دیپلماسی سوریه به بن‌بست می‌رسد؛ دمشق مذاکره می‌کند تا حاکمیتش را بازگرداند، اما اسرائیل با عملیات نظامی واقعیتی ایجاد می‌کند که همان حاکمیت را محدودتر می‌سازد.

اسرائیل توافق نمی‌خواهد آزادی عمل می‌خواهد

مسئله فقط شکست یک توافق امنیتی نیست؛ اختلاف بر سر این است که چه کسی حق دارد قواعد امنیتی سوریه را تعیین کند.

اسرائیل خواهان حفظ مناطقی است که آنها را «دارایی امنیتی» خود می‌داند و نمی‌خواهد توافقی را بپذیرد که آزادی عملیاتش را محدود کند. دمشق، در مقابل، می‌گوید توافق زمانی معنا دارد که حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه به رسمیت شناخته شود.

در چنین شرایطی، مذاکره بیشتر شبیه مدیریت بحران است تا حرکت به سمت یک توافق پایدار.

حتی دیدار رئیس موساد با وزیر خارجه سوریه نیز همین تناقض را برجسته می‌کند. از یک سو، اسرائیل و سوریه کانال مستقیم ارتباطی ایجاد کرده‌اند؛ از سوی دیگر، عملیات نظامی اسرائیل در جنوب سوریه متوقف نشده است. حمله ابوالظهور نیز نشان داد که تل‌آویو حاضر است برای جلوگیری از گسترش نفوذ ترکیه، در عمق خاک سوریه دست به اقدام نظامی بزند. آمریکا نیز درباره خطر تشدید تنش هشدار داده است.

در این میان، سویدا نیز به نقطه‌ای دیگر از بحران تبدیل شده است. خونریزی‌های سال گذشته بیش از هزار و ۷۰۰ کشته و نزدیک به ۲۰۰ هزار آواره بر جای گذاشت و اکنون مطالبات مربوط به خودمختاری و حتی پیوند بیشتر با اسرائیل، معادله جنوب سوریه را پیچیده‌تر کرده است.

نتیجه برای دمشق تلخ است؛ هرچه بیشتر برای جلب رضایت اسرائیل امتیاز می‌دهد، تضمین بیشتری برای توقف عملیات نظامی دریافت نمی‌کند.

و این شاید مهم‌ترین معنای دیدار اَمان باشد. سوریه اکنون نه در آستانه یک توافق، بلکه در میانه یک نظم امنیتی تحمیلی قرار دارد؛ نظمی که در آن ترکیه نفوذ می‌کند، اسرائیل واکنش نشان می‌دهد، آمریکا میان آنها میانجیگری می‌کند و دمشق تلاش می‌کند صرفاً بخشی از اختیار خود را حفظ کند.

اگر قرار بود سقوط اسد نقطه آغاز بازسازی حاکمیت سوریه باشد، واقعیت میدانی اکنون چیز دیگری می‌گوید؛ دمشق هنوز صاحب کشور است، اما درباره امنیت کشورش دیگر به‌تنهایی تصمیم نمی‌گیرد.

منبع: قدس آنلاین