حکایت تلخ ثروتمندانی که حق فقرا را ندادند

باشگاه خبرنگاران جوان - آیات ۱۶ تا ۴۲ سوره قلم، داستان گروهی از صاحبان باغ را روایت می‌کند که برخورداری از نعمت، آنان را به جایی رساند که حتی حاضر نشدند سهم نیازمندان را از محصول خود بپردازند. داستانی که در نگاه علامه طباطبایی در «المیزان»، تنها حکایت چند باغدار نیست، بلکه تصویری از انسانی است که نعمت را ملک مطلق خود می‌بیند و در اثر همین نگاه، گرفتار آزمایش الهی و سرانجام محرومیت می‌شود.

مجازات تکذیب از دنیا آغاز می‌شود

در آیه ۱۶، خداوند درباره تکذیب‌کنندگان می‌فرماید که «سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ» یعنی به‌زودی بر بینی او داغی می‌نهیم. علامه طباطبایی با توجه به تعبیر «خرطوم» که برای بینی به کار می‌رود، این تعبیر را کنایه‌ای از خواری و رسوایی می‌داند. انسانی که در برابر حق تکبر می‌کند، سرانجام نشانه‌ای از ذلت بر او آشکار می‌شود.

سپس آیات ۱۷ تا ۳۳ داستان «أَصْحَابَ الْجَنَّةِ» را مطرح می‌کنند، گروهی که تصمیم گرفتند صبح زود به باغ خود بروند و محصول را درو کنند تا فقیران و نیازمندان از آن بهره‌ای نبرند. آنها حتی سوگند خوردند که «لَیَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ» صبحگاهان حتماً میوه‌های باغ را خواهند چید.

اما درست در همان جایی که انسان تصور می‌کند همه چیز مطابق نقشه او پیش خواهد رفت، اراده الهی وارد ماجرا می‌شود.

نقشه‌ای که با یک «طائف» بر باد رفت

قرآن می‌گوید در حالی که صاحبان باغ در خواب بودند، «طَائِفٌ مِنْ رَبِّکَ» بر باغ گذشت، عذابی از سوی پروردگار که باغ را نابود کرد. صبح که صاحبان باغ یکدیگر را صدا زدند و گفتند «أَنِ اغْدُوا عَلَی حَرْثِکُمْ» به سوی کشتزار خود حرکت کنید، هنوز نمی‌دانستند چه اتفاقی افتاده است.

آنان با همان نیت قبلی راه افتادند و حتی در مسیر به یکدیگر می‌گفتند که «أَنْ لَا یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ» امروز نباید هیچ مسکینی وارد باغ شود.

اما وقتی به باغ رسیدند، با منظره‌ای کاملاً متفاوت مواجه شدند. گفتند که «إِنَّا لَضَالُّونَ» ما راه را گم کرده‌ایم، کمی بعد فهمیدند که نه‌تنها راه را گم نکرده‌اند، بلکه خودشان از نعمت محروم شده‌اند.

نکته مهم این داستان رابطه میان نعمت و شکر است. نعمت الهی زمانی زمینه رشد انسان است که او مالکیت حقیقی خداوند را بپذیرد. صاحبان باغ، نعمت را از خدا می‌دانستند، اما در مقام عمل، خود را صاحب اختیار مطلق آن فرض کردند همین جاست که آزمایش الهی برای آنان به سقوط تبدیل شد.

اعترافی که بعد از نابودی رسید

پس از آشکار شدن حقیقت، یکی از آنان گفت که «أَلَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ» آیا به شما نگفتم چرا تسبیح خدا نمی‌گویید؟ این «تسبیح» تنها ذکر زبانی نیست. در فضای این داستان، یادآوری مالکیت و ربوبیت خدا و پذیرش حق او در نعمت است. آنان باید پیش از رسیدن محصول، خدا را می‌دیدند و سهم محرومان را نیز حقی می‌دانستند که در اموالشان قرار داده شده است.

سپس اعتراف کردند که «سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» منزه است پروردگار ما، همانا ما ستمکار بودیم. اما این اعتراف زمانی صورت گرفت که فرصت آزمون از دست رفته بود.

مال، وقتی به جای نعمت تبدیل به آزمون می‌شود

آیات ۳۴ تا ۳۶ فضای داستان را به مسئله آخرت پیوند می‌زنند. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِیمِ»؛ برای پرهیزکاران نزد پروردگارشان باغ‌های نعمت است.

تقابل جالبی شکل می‌گیرد، صاحبان باغ دنیایی داشتند، اما به دلیل ناسپاسی آن را از دست دادند، در مقابل، متقین باغی دارند که نعمت آن نزد خداوند پایدار است؛ بنابراین مسئله فقط «داشتن» نیست، بلکه نوع مواجهه انسان با داشته‌هایش است.

قرآن سپس از منکران می‌پرسد که «أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ» آیا مؤمنان را مانند مجرمان قرار می‌دهیم؟ این پرسش، منطق پاداش و کیفر الهی را روشن می‌کند. نمی‌توان انتظار داشت کسی که در دنیا راه تقوا را انتخاب کرده با کسی که حقیقت را انکار و حقوق دیگران را پایمال کرده، سرانجامی یکسان داشته باشد.

روزی که همه پرده‌ها کنار می‌رود

از آیه ۳۸ به بعد، قرآن منطق استدلالی مخالفان را به چالش می‌کشد و در آیه ۴۲ به صحنه‌ای تکان‌دهنده می‌رسد «یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ».

علامه طباطبایی با توجه به سیاق آیات، این تعبیر را اشاره به شدت و سختی آن روز می‌داند، روزی که حقیقت برای انسان آشکار می‌شود و کسانی که در دنیا از سجده و بندگی سر باز زده‌اند، دیگر توان بازگشت و جبران ندارند.

در مجموع، این بخش از سوره قلم یک پیام روشن دارد، خطر اصلی نعمت، خود نعمت نیست، بلکه فراموش کردن صاحب نعمت است. انسان ممکن است باغ، ثروت، قدرت و امکانات داشته باشد، اما اگر این نعمت‌ها او را از حق و مسئولیتش در برابر دیگران غافل کند، همان چیزی که باید وسیله سعادت باشد، به عامل سقوط او تبدیل خواهد شد.

منبع: فارس