«آتش بیار معرکه» هم شد شغل؟

باشگاه خبرنگاران جوان - بعضی آدم‌ها خودشان وسط دعوا نیستند، اما اگر اختلافی شعله‌ور شود، دست از کار نمی‌کشند؛ یک حرف را به آن طرف می‌رسانند، حرفی از این طرف اضافه می‌کنند و نمی‌گذارند آتش اختلاف فروکش کند. درباره چنین آدمی می‌گویند: «آتش بیار معرکه است». اما این تعبیر، پیش از آنکه کنایه‌ای درباره اهل دعوا و اختلاف باشد، به شغلی در بساط موسیقی و مجالس طرب قدیم اشاره داشته است؛ شغلی که صاحبش نه نوازنده بود و نه خواننده، اما اگر کارش را درست انجام نمی‌داد، صدای ساز‌ها هم از رونق می‌افتاد.

در روزگاری که موسیقی به شکل امروزی رواج نداشت، گروه‌های موسیقی در مجالس شادی از ساز‌هایی مانند دف و ضرب استفاده می‌کردند. در کنار نوازنده، خواننده و دیگر افراد گروه، شخصی هم حضور داشت که وظیفه‌اش مستقیماً نواختن ساز نبود. او باید مراقب پوست ساز‌ها می‌بود؛ چرا که تغییر دما و رطوبت می‌توانست صدای ضرب و دف را تغییر دهد.

پوست این ساز‌ها در فصل‌های گرم و خشک، رطوبت خود را از دست می‌داد و خشک و منقبض می‌شد. در چنین شرایطی، فردی که به «دایره نم‌کن» یا «دایره نم‌زن» معروف بود، با کمی آب پوست ساز را مرطوب می‌کرد تا ساز صدای مطلوب خود را حفظ کند. اما در فصل‌های سرد و مرطوب، ماجرا برعکس می‌شد؛ پوست ساز رطوبت زیادی می‌گرفت و شل می‌شد. این بار باید آن را در برابر حرارت آتش می‌گرفتند تا رطوبت اضافی از بین برود.

اینجا بود که «دایره نم‌کن» به «آتش‌بیار» تبدیل می‌شد؛ کسی که کنار مجلس، آتش را آماده نگه می‌داشت و ساز را با حرارت آن به وضعیت مناسب برمی‌گرداند. او خودش اهل ساز و آواز نبود، اما کارش به‌قدری ضروری بود که اگر از وظیفه‌اش غافل می‌شد، نوازنده هم نمی‌توانست صدای مطلوبی از ساز بگیرد و بساط موسیقی عملاً با مشکل روبه‌رو می‌شد.

همین نقش، بعد‌ها زمینه‌ساز معنای کنایی «آتش‌بیار معرکه» شد. آتش‌بیار در ظاهر در متن ماجرا نیست؛ نه ساز می‌زند و نه آواز می‌خواند، اما با فراهم کردن شرایط لازم، اجازه نمی‌دهد شور و حال مجلس فروکش کند. در کاربرد امروزی نیز کسی که خودش طرف اصلی یک اختلاف نیست، اما با سخن‌چینی، بدگویی، تحریک و رساندن حرف‌های این و آن، اختلاف را شعله‌ور نگه می‌دارد، «آتش‌بیار معرکه» نامیده می‌شود.

در واقع، وجه مشترک این دو کاربرد در یک چیز است: «گرم نگه داشتن ماجرا». همان‌طور که آتش‌بیار قدیم نمی‌گذاشت رطوبت، ساز را از صدا بیندازد و حال مجلس فروکش کند، آتش‌بیار امروزی هم با حرف و سخن، نمی‌گذارد تب و تاب یک دعوا فرو بنشیند. اگر دو نفر بعد از مدتی از مشاجره خسته شوند و آتش اختلاف رو به خاموشی برود، او دوباره هیزمی به میان می‌اندازد تا ماجرا از سر گرفته شود.

منبع: فارس