بنی‌اسرائیل؛ قومی ناسپاس که خشم خدا را برانگیخت
سوره بقره، روایت قومی را بازگو می‌کند که با وجود مشاهده معجزه‌های الهی و برخورداری از نعمت‌های فراوان، راه ناسپاسی و نافرمانی را در پیش گرفتند و سرانجام گرفتار خشم الهی شدند.
گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس، آیات ۵۸ تا ۶۱ سوره بقره، داستان قومی را روایت می‌کند که پس از برخورداری از نعمت‌های الهی و مشاهده نشانه‌های قدرت خداوند، به‌جای شکرگزاری و اطاعت، راه نافرمانی و ناسپاسی را در پیش گرفتند.
این آیات با یادآوری فرمان ورود فروتنانه به شهر، ماجرای تغییر فرمان الهی، جوشیدن دوازده چشمه از سنگ و اعتراض بنی‌اسرائیل به غذای خود، نشان می‌دهد که برخورداری از نعمت به‌تنهایی ضامن سعادت نیست، آنچه سرنوشت انسان را رقم می‌زند، نوع مواجهه او با نعمت‌ها و میزان پایبندی‌اش به فرمان خداست.
فرمانی برای ورود همراه با فروتنی و طلب آمرزش
خداوند در آیه ۵۸ سوره بقره می‌فرماید که «وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهَا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطَایَاکُمْ وَسَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ»
خداوند به بنی‌اسرائیل فرمان می‌دهد وارد شهر شوند، از نعمت‌های فراوان آن بهره ببرند و هنگام ورود از دروازه، با فروتنی و حالت سجده وارد شوند و کلمه «حِطَّة» را بر زبان آورند، واژه‌ای که بیانگر درخواست فروریختن گناهان و طلب آمرزش است.
علامه طباطبایی در بررسی این آیات، به پیوند میان نعمت الهی و مسئولیت انسان توجه می‌دهد. بنی‌اسرائیل از یک سو اجازه داشتند از روزی فراوان خداوند بهره‌مند شوند و از سوی دیگر، موظف بودند در برابر پروردگار فروتنی کنند و از گناهان خود طلب بخشش داشته باشند.
این فرمان نشان می‌دهد که بهره‌مندی از امکانات زندگی با بندگی و تواضع منافاتی ندارد. انسان می‌تواند از نعمت‌های مادی استفاده کند، اما نباید برخورداری از آنها موجب غرور، غفلت یا فراموشی خداوند شود.
نکته مهم دیگر، وعده الهی در پایان آیه است «وَسَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ» یعنی خداوند به نیکوکاران افزون‌تر عطا می‌کند. بنابراین، مسیر بندگی تنها به بخشش گناهان محدود نمی‌شود، بلکه نیکوکاری و اصلاح رفتار می‌تواند زمینه برخورداری از فضل بیشتر الهی را فراهم کند.
تغییر یک فرمان و تبدیل نعمت به عذاب
در آیه ۵۹، سرنوشت کسانی بیان می‌شود که به‌جای اطاعت از فرمان خداوند، آن را تغییر دادند «فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ»
بر اساس آیه، ستمگران سخنی را که به آنان گفته شده بود، به سخنی دیگر تبدیل کردند و در نتیجه، به سبب نافرمانی و خروج از مسیر اطاعت، گرفتار عذاب شدند.
در پیوند با آیه پیشین، مسئله تنها تغییر یک عبارت نیست بلکه آنچه اهمیت دارد، روحیه سرپیچی از فرمان الهی است. آنان به‌جای آنکه با فروتنی وارد شوند و آمرزش بخواهند، از فرمان خداوند روی گرداندند.
این ماجرا هشداری درباره نوع مواجهه انسان با دستورهای الهی است. گاهی انحراف از مسیر درست، با تغییرهای ظاهراً کوچک آغاز می‌شود، اما هنگامی که این رفتار از بی‌اعتنایی به فرمان خدا و سرپیچی آگاهانه سرچشمه بگیرد، می‌تواند به تباهی بزرگ‌تری منتهی شود.
از نگاه تربیتی این آیات، برخورداری از فرصت‌های تازه و نعمت‌های فراوان، مسئولیت انسان را کاهش نمی‌دهد. درست در همان زمانی که زمینه آسایش و بهره‌مندی فراهم است، پایبندی به حق و پرهیز از نافرمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
دوازده چشمه از دل سنگ؛ نعمتی همراه با هشدار
آیه ۶۰ به یکی دیگر از نشانه‌های قدرت خداوند در زندگی بنی‌اسرائیل اشاره می‌کند «وَإِذِ اسْتَسْقَیٰ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا»
هنگامی که موسی برای قوم خود درخواست آب کرد، خداوند به او فرمان داد عصایش را به سنگ بزند. در پی آن، دوازده چشمه از سنگ جوشید تا هر گروه از بنی‌اسرائیل آبشخور مشخص خود را بشناسد.
این رخداد، نمونه‌ای از تأمین نیازهای اساسی انسان به اراده خداوند است. آب که مایه حیات و ادامه زندگی است، در شرایطی که قوم به آن نیاز داشت، به شکلی خارق‌العاده در اختیارشان قرار گرفت. تقسیم چشمه‌ها نیز امکان بهره‌مندی گروه‌های مختلف را فراهم می‌کرد.
با این حال، آیه تنها به بیان معجزه بسنده نمی‌کند و بلافاصله می‌فرماید که «کُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ» از روزی خدا بخورید و بیاشامید، اما در زمین فساد نکنید.
این بخش، رابطه‌ای روشن میان نعمت و مسئولیت برقرار می‌کند. خداوند نه‌تنها نیازهای مردم را تأمین می‌کند، بلکه از آنان می‌خواهد در استفاده از نعمت‌ها، حدود الهی را رعایت کنند و به تباهی و فساد روی نیاورند.
بنابراین، بهره‌مندی از روزی خداوند نباید بهانه‌ای برای خودخواهی یا تجاوز به حقوق دیگران باشد. نعمت هنگامی در مسیر درست قرار می‌گیرد که با شکرگزاری، رعایت حق و اصلاح رفتار همراه شود.
وقتی نعمت‌های بزرگ عادی می‌شوند
آیه ۶۱، مرحله دیگری از ناسپاسی بنی‌اسرائیل را روایت می‌کند. آنان به موسی گفتند که «لَنْ نَصْبِرَ عَلَیٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ»
یعنی نمی‌توانیم بر یک نوع غذا صبر کنیم. سپس از او خواستند از خدا بخواهد محصولاتی مانند سبزی، خیار، سیر، عدس و پیاز در اختیارشان قرار دهد.
موسی در پاسخ، از آنان پرسید که «أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنَیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ»؛ آیا چیزی را که فروتر است، با چیزی بهتر جایگزین می‌کنید؟
مسئله این نبود که خوردن سبزیجات یا دیگر محصولات زمین ذاتاً ناپسند است بلکه در سیاق آیات، اعتراض بنی‌اسرائیل به غذای خود و ترجیح خواسته‌هایشان بر نعمتی که در اختیار داشتند، مورد انتقاد قرار گرفته است. آنان به‌جای قدردانی از روزی فراهم‌شده، خواسته‌های تازه‌ای مطرح می‌کردند و ارزش آنچه را در اختیارشان بود، نادیده می‌گرفتند.
در ادامه آیه، خداوند از ذلت، مسکنت و گرفتار شدن آنان به خشم الهی سخن می‌گوید و علت این سرانجام را کفر به آیات خدا، کشتن ناحق پیامبران، نافرمانی و تجاوزگری معرفی می‌کند.
این نشان می‌دهد که سرنوشت تلخ آنان را نمی‌توان صرفاً به درخواست غذای متنوع نسبت داد آیه مجموعه‌ای از انحرافات اعتقادی و عملی را به‌عنوان عوامل این وضعیت برمی‌شمارد.
آیات ۵۸ تا ۶۱ سوره بقره تصویری از یک حقیقت مهم ارائه می‌کنند، معجزه، نعمت و فراهم شدن امکانات زندگی، به‌تنهایی انسان را به سعادت نمی‌رساند. آنچه اهمیت دارد، شکرگزاری، فروتنی، اطاعت از حق و پرهیز از فساد است.
انسانی که نعمت‌های بزرگ را عادی می‌شمارد و پیوسته از داشته‌های خود ناراضی است، ممکن است فرصت رشد و سعادت را از دست بدهد، همان‌گونه که ناسپاسی و نافرمانی بنی‌اسرائیل، آنان را از مسیر برخورداری و آرامش به سوی محرومیت و خشم الهی کشاند.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۹ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_بقره
#بنی_اسرائیل
