حاشیه‌نشینی؛ ناترازی در حوزه برنامه‌ریزی شهری
باشگاه خبرنگاران جوان - مهدی شیرمحمدی، کارشناس آسیب‌های اجتماعی، با اشاره به وضعیت حاشیه‌نشینی در کشور اظهار داشت: حاشیه‌نشینی انتخاب فردی یا صرفاً اثر مهاجرت نیست، بلکه پیوندی میان نابرابری اقتصادی، کمبود مسکن و ناترازی در حوزه برنامه‌ریزی شهری است.
وی با استناد به آمار سازمان بهزیستی کشور تصریح کرد: در حال حاضر ۱۹ میلیون نفر حاشیه‌نشین در کشور داریم و سه هزار نقطه حاشیه‌نشین شناسایی شده است؛ یعنی از هر پنج ایرانی، یک نفر در حاشیه شهر‌ها زندگی می‌کند.
این کارشناس آسیب‌های اجتماعی تأکید کرد: نمی‌توان حاشیه‌نشینی را صرفاً با آسیب‌های اجتماعی گره زد، بلکه باید ریشه‌ای به این مسئله نگاه کرد. عوامل متعددی از جمله فقر، بیکاری، کمبود مسکن و ضعف در خدمات درمانی، آموزشی و فرهنگی در شکل‌گیری این پدیده مؤثر هستند.
تأثیر سیاست‌های مسکن بر گسترش حاشیه‌نشینی
شیرمحمدی در پاسخ به این پرسش که سیاست‌های مسکن و شهرسازی چه تأثیری در پیدایش حاشیه‌نشینی داشته‌اند، گفت: گاهی سیاست‌گذاری‌ها در کشور باعث ازدیاد حاشیه‌نشینی می‌شود، گاهی ناخواسته است و گاهی نیز ناشی از سوءمدیریت. در ۵۰ سال گذشته مشاهده می‌کنیم وقتی مهاجرت به شهر‌ها افزایش می‌یابد، قیمت مسکن و اجاره‌بها بالا می‌رود و خودبه‌خود جمعیت به سمت حاشیه‌ها کشیده می‌شود. این امر موجب شکل‌گیری ساخت‌وساز‌های غیرقانونی و در نهایت بروز آسیب‌های اجتماعی می‌شود.
وی پیشنهاد کرد: دولت باید در حوزه مسکن ملی، مسکن ارزان و ساخت مسکن‌های زودبازده اقدام کند و با سیاست‌گذاری کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت عوامل بازدارنده گسترش حاشیه‌نشینی در کلان‌شهر‌ها را ایجاد نماید.
رابطه حاشیه‌نشینی با اعتیاد، جرم و طلاق
این کارشناس آسیب‌های اجتماعی درباره ارتباط حاشیه‌نشینی با آسیب‌هایی نظیر اعتیاد، جرم و طلاق اظهار داشت: فقر، بیکاری، نبود اشتغال و نابرابری در خدمات شهری و حمل‌ونقل، شرایط نابرابری را به وجود می‌آورد؛ بنابراین در مدیریت کلان باید سیاست‌هایی اتخاذ شود که این نابرابری‌ها را کاهش دهد.
وی افزود: در حوزه کاهش اعتیاد، نباید تنها به سم‌زدایی بسنده کرد، بلکه باید کلینیک‌های ترک اعتیاد علاوه بر خانواده‌درمانی و روان‌درمانی، بستر‌های بازگشت معتاد به جامعه را نیز فراهم کنند و با اشتغال و مهارت‌افزایی، امید تازه‌ای در فرد ایجاد شود.
محرومیت‌های آموزشی و فرهنگی در حاشیه‌ها
شیرمحمدی با اشاره به محرومیت‌های آموزشی و فرهنگی در مناطق حاشیه‌ای گفت: در حوزه کودکان کار با مشکل ترک تحصیل مواجه هستیم و باید فضا‌های آموزشی، کتابخانه‌ای و خانه‌های محله ارتقا یابد تا رشد فرهنگی برای ساکنان حاشیه شهر‌ها فراهم شود.
وی خاطرنشان کرد: بر اساس تجربیات، بسیاری از نخبگان کشور از همین حاشیه‌ها برخاسته‌اند و افراد کم‌برخوردار رتبه‌های برتر کنکور را در رشته‌های مختلف کسب می‌کنند. این نشان‌دهنده وجود ظرفیت‌های مناسب است که با توزیع عادلانه فضا‌های آموزشی و فرهنگی، شاهد رشد و شکوفایی خواهیم بود.
سیاست‌های توانمندسازی و نقش سازمان‌های مردم نهاد
این کارشناس آسیب‌های اجتماعی در خصوص سیاست‌های توانمندسازی گفت: باید مسکن ارزان و باکیفیت در حاشیه شهر‌ها ارائه شود، بافت فرسوده به‌روزرسانی گردد و به جای نگاه پلیسی و تخریبی، با نگاه پدرانه و دلسوزانه و ارائه وام‌های کم‌بهره، مسکن آسان و باکیفیت توسعه یابد.
وی افزود: در حوزه خدمات شهری مانند آب، برق، فاضلاب، حمل‌ونقل، خدمات درمانی و بیمه، باید توزیع عادلانه صورت گیرد. برای مثال، تعمیر یک لوله یا آسفالت خراب در مناطق جنوبی شهر بسیار طولانی‌تر از مناطق مرفه تهران به طول می‌انجامد و این نابرابری باید اصلاح شود.
شیرمحمدی در پاسخ به پرسش پایانی درباره نقش سازمان‌های مردم نهاد و مشارکت محلی در سازماندهی مناطق آسیب‌پذیر گفت: تشکل‌های مردمی پل رابط بین مردم و دولت هستند. آنها ابتدا افراد کم‌برخوردار را شناسایی و نیازهایشان را اولویت‌بندی می‌کنند و با کمک مردم و دولت نسبت به رفع مشکلات اقدام می‌نمایند. البته نباید همه نیاز‌های مالی بر دوش نهاد‌های مردمی گذاشته شود، بلکه دولت باید با حمایت‌های مالی از این تشکل‌ها، امکان رفع نیاز‌های اولویت‌دار مردم را فراهم کند.
