چرا واشنگتن در برابر تهران به دیپلماسی روی آورده است؟
باشگاه خبرنگاران جوان؛ آرزو رئوفی‌راد - تلاش‌های تازه برای ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا در حالی شدت گرفته که دونالد ترامپ هم‌زمان با طرح تهدیدهای نظامی، از ادامه تماس‌ها با تهران سخن می‌گوید.
بر اساس گزارش رویترز در ۷ نوامبر ۲۰۲۶، نخست‌وزیر قطر اعلام کرده است که میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها ادامه دارد و آمریکا همچنان آمادگی دستیابی به توافق را دارد. این تحولات نشان می‌دهد واشنگتن در کنار گزینه نظامی، مسیر دیپلماسی را نیز برای مدیریت بحران دنبال می‌کند.
هزینه‌های جنگ و فشار‌های داخلی؛ دو عامل مؤثر بر محاسبات واشنگتن
یکی از دلایل اهمیت‌یافتن مسیر دیپلماسی برای آمریکا، پیامد‌های سیاسی و اقتصادی ادامه جنگ است؛ خبرگزاری رویترز در سوم نوامبر گزارش داد که جنگ با ایران به یکی از موضوعات مهم انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا تبدیل شد و ترامپ با وجود تهدید به ازسرگیری عملیات نظامی، از آمادگی برای توافق نیز سخن گفت.
همچنین گزارش آکسیوس در ۶ نوامبر حاکی از آن است که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، طی دو هفته گذشته تلاش‌های پشت‌پرده‌ای را برای دستیابی به آتش‌بس جدید و بازگشت به مذاکرات هسته‌ای هدایت کرده است. در این گزارش، نگرانی از ادامه پیامد‌های سیاسی جنگ و شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای از عوامل مؤثر بر این تلاش‌ها عنوان شده است.
از سوی دیگر، تنگه هرمز و پیامد‌های اقتصادی اختلال در مسیر انتقال انرژی، موضوعی نیست که واشنگتن بتواند در محاسبات خود نادیده بگیرد. هرگونه تشدید درگیری در این منطقه می‌تواند بازار جهانی انرژی و منافع اقتصادی متحدان آمریکا را تحت تأثیر قرار دهد.
شروط تهران؛ دیپلماسی بدون عقب‌نشینی از مطالبات
در مقابل، ایران تأکید کرده است که توافق باید بر اساس مطالبات مشخص و با تضمین اجرای تعهدات طرف مقابل شکل بگیرد. پیشنهاد هفت‌بندی تهران شامل پایان محاصره دریایی آمریکا، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و تعیین ترتیبات جدید برای عبورومرور در تنگه هرمز است.
مقام‌های ایرانی همچنین تأکید کرده‌اند که بررسی پرونده هسته‌ای نمی‌تواند جدا از پایان جنگ و رفع فشار‌های اقتصادی دنبال شود. قطر نیز اعلام کرده است که پیشنهاد‌های ارائه‌شده از سوی میانجی‌ها همچنان در حال بررسی دو طرف قرار دارد.
این مواضع نشان می‌دهد تهران تلاش دارد مذاکرات را از چارچوبی که صرفاً بر مطالبات هسته‌ای آمریکا متمرکز است، به سمت توافقی جامع درباره پایان درگیری، رفع محدودیت‌های اقتصادی و ترتیبات امنیتی منطقه هدایت کند.
در کنار میانجی‌گری قطر، نامه منتسب به جی‌دی ونس به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و همچنین نامه منتسب به ترامپ به رهبر معظم انقلاب به یکی دیگر از محور‌های بحث درباره آینده روابط تهران و واشنگتن تبدیل شده است. گزارش‌هایی در نیویورک‌تایمز و وال‌استریت ژورنال، این نامه را تلاشی از سوی معاون رئیس‌جمهور آمریکا برای سنجش امکان ازسرگیری مذاکرات توصیف کردند. با این حال، دونالد ترامپ در اظهارات خود نقش نامه را به موضوع ورود کمک‌های پزشکی به ایران تقلیل داد و گفت با پیگیری این موضوع موافقت کرده است.
با این حال، نفس ارسال پیام از سوی معاون رئیس‌جمهور آمریکا به یک مقام ارشد ایرانی، در کنار استمرار تماس‌های میانجی‌ها، می‌تواند نشانه‌ای از وجود اختلاف‌نظر در داخل ساختار تصمیم‌گیری واشنگتن درباره مسیر آینده باشد. آکسیوس گزارش داده که در حلقه نزدیک به ترامپ، درباره اولویت دادن به مذاکره یا ادامه فشار نظامی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. در حالی که برخی مقام‌ها از جمله ونس خواهان آزمودن مسیر دیپلماسی و حل و فصل کردن مناقشه ایران و آمریکا هستند، چهره‌هایی در دولت و ساختار امنیتی آمریکا نسبت به امکان دستیابی به توافق با ایران بدبین‌اند.
مهمترین مانع پیش روی تلاش‌های دیپلماتیک، اختلاف بر سر ترتیب اقدامات و امتیاز‌های متقابل است. واشنگتن خواهان آن است که پرونده هسته‌ای ایران از همان ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد و تهران درباره محدودیت‌های هسته‌ای و دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تأسیسات آسیب‌دیده موضع روشنی اتخاذ کند. در مقابل، ایران تأکید دارد که پیش از ورود به مذاکرات جامع، باید بخشی از فشار‌های اقتصادی و محدودیت‌های اعمال‌شده علیه خود برطرف شود.
بر اساس گزارش آکسیوس، پیشنهاد‌های مطرح‌شده از سوی میانجی‌ها شامل مجموعه‌ای از اقدامات اعتمادساز است. یکی از ایده‌های مورد بررسی، فراهم شدن امکان بازدید بازرسان آژانس از تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده ایران در مقابل ارائه بخشی از تخفیف‌های تحریمی از سوی آمریکاست. این پیشنهاد، در صورت پذیرش دو طرف، می‌تواند راهی برای عبور از بن‌بست اولیه باشد؛ اما هنوز نمی‌توان آن را توافقی پذیرفته‌شده یا چارچوبی نهایی دانست.
در سوی دیگر، تهران بر طرح هفت‌روزه خود تأکید دارد؛ طرحی که طبق گزارش رویترز، محور آن رفع محاصره بنادر ایران، آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده و فراهم شدن امکان ازسرگیری صادرات نفت است. در مقابل، ایران نیز آمادگی خود را برای بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت تردد دریایی به وضعیت عادی، مشروط به تأمین شرایط موردنظرش، مطرح کرده است.
با این حال، اختلاف فقط بر سر اجزای یک توافق نیست؛ مسئله اصلی این است که کدام طرف باید نخستین گام را بردارد. آمریکا می‌خواهد امتیاز‌های هسته‌ای ایران در ابتدای مسیر مشخص شود، در حالی که تهران رفع بخشی از محدودیت‌های اقتصادی و دریایی را پیش‌شرط ورود به مذاکرات گسترده‌تر می‌داند. به همین دلیل، حتی اگر دو طرف درباره ضرورت کاهش تنش به درکی مشترک رسیده باشند، همچنان بر سر نقطه آغاز مسیر اختلاف دارند.
میانجی‌گری به‌خودی‌خود به معنای پذیرش شروط ایران از سوی واشنگتن نیست؛ اما بررسی پیشنهاد‌های تهران از سوی آمریکا نشان می‌دهد مطالبات ایران به بخشی از دستورکار مذاکرات تبدیل شده است.
میدل‌ایست مانیتور نوشت نظام سیاسی ایران ضعیف و در آستانه فروپاشی نیست؛ این کشور در طول دهه‌ها آموخته است که چگونه تحت فشار داوم بیاورد، ائتلاف ساخته و شبکه‌های اصطلاحا نیابتی ایجاد کند و برای ادامه مسیر حتی در شرایط بسیار دشوار، به اندازه کافی مقاومت از خود نشان بدهد.
برای ایران مقاومت صرفا یک تاکتیک نیست بلکه بخشی از هویت آنهاست. فکر کردن به اینکه رنج اقتصادی به‌طور خودکار به تسلیم سیاسی منجر می‌شود، به وضوح نشان می‌دهد که واشنگتن تا چه اندازه در فهم و درک ساختار جمهوری اسلامی ناکام است.
میدل‌ایست مانیتور نوشت دیپلماسی نیازمند تعامل دوطرفه و سازش است اما خواسته‌های آمریکا از ایران به‌اندازه‌ای زیاده‌خواهانه هستند که اساسا می‌توان آن را معادل این جمله ناتمام دانست «تسلیم شوید یا…»؛ هیچ کشوری با غرور و تاریخی مشابه ایران، چنین چیزی را نخواهد پذیرفت.
در صورت حمله آمریکا به ایران، آسمان چهار دولت عربی که ایران نفوذ زیادی در آنها دارد، یعنی لبنان، سوریه، عراق و یمن و در نتیجه اسرائیل، تهدید می شود؛ حال آنکه تامین امنیت اسرائیل از اولویت‌های سیاست آمریکاست.
ایالات متحده قدرت موشکی ایران را در نظر دارد و می داند شکست در برابر توان موشکی ایران، آغاز در هم شکستن ابهت نظامی آمریکاست.
شعله ور شدن جنگ در خاورمیانه و دولتهایی که حامی حمله به ایران هستند، یعنی عربستان، بحرین و امارات، به اضافه دولتهای حامی ایران، یعنی عراق، یمن، لبنان و سوریه، موجب توقف صادرات نفت عربی و تعطیلی حرکت نفت کش ها در خلیج می شود و این مساله بر اقتصاد بین المللی تاثیرگذار خواهد بود.
