این تشنگی پایان ندارد
باشگاه خبرنگاران جوان - بارش‌های سیل آسای چند روز گذشته در حالی به احیای تعداد زیادی رودخانه، تالاب و پر شدن سدها انجامیده که خراسان رضوی با وجود بارندگی‌های اخیر همچنان با بحران آب دست و پنجه نرم می‌کند به نحوی که حجم ذخایر سد‌های این استان روی عدد ۲ درصدایستاده و برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی نیز به ۱۵۰درصد رسیده و بر همین اساس تداوم این ناترازی، امنیت آبی کلانشهر مشهد را با چالشی بی‌سابقه و پیامد‌های جبران‌ناپذیر روبهرو کرده است.
طی روز‌های گذشته با فعالیت یک سامانه بارشی در نقاط مختلف ایران، بسیاری از سد‌های کشور پس از ماه‌ها خشکی، ورودی آب زیادی را تجربه کردند که از جمله آنها می‌توان به سد‌های سفید رود گیلان و سد کرج اشاره کرد؛ سد‌هایی که تا همین چند ماه قبل، تصویر خالی شدن آنها خبرساز شده بود، اما خوشبختانه اکنون در شرایط خوبی قرار گرفته‌اند. بر اساس جدیدترین آمار‌ها از شرایط سد‌های مهم کشور، حجم آب سدها نسبت به سال گذشته ۷۲درصد افزایش یافته و میانگین پرشدگی مخازن به حدود ۴۳درصد رسیده است؛ آماری که از بهبود ورودی آب به مخازن و تقویت ذخایر آبی کشور حکایت دارد.
در میان سد‌های بررسی‌شده، سد امیرکبیر در استان البرز با ۶۷درصد پرشدگی در صدر قرار دارد. پس از آن، سد کارون در خوزستان با ۶۲درصد و سد مارون با ۴۶درصد قرار گرفته‌اند.
همچنین سد کرخه ۴۰درصد، سد دز ۳۸درصد و سد طالقان ۳۷درصد پرشدگی دارند. در استان تهران نیز سد لتیان با ۲۷درصد و سد ماملو با ۱۱درصد از میزان پرشدگی برخوردارند.
حال ناخوش سد‌های خراسان رضوی
اما در این میان، سد‌های خراسان رضوی حال و روز خوشی ندارند و تغییر قابل توجهی در آنها حاصل نشده است.
مدیر بهره‌برداری سد‌های آب شرب مشهد در شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی با ابراز نگرانی از شرایط بحرانی مخازن سدی این استان، گفت: مخازن سدی به کمترین میزان ذخیره در سال‌های اخیر رسیده و بر همین اساس مدیریت مصرف و صرفه‌جویی حداکثری توسط شهروندان امری ضروری است.
امیر سالکی با ابراز نگرانی از وضع ذخایر آبی استان گفت: با وجود گذشت ۲ ماه از آغاز فصل پاییز، میزان بارندگی‌ها مطابق با انتظار نبوده و این موضوع سبب شده سد‌های استان با کمترین میزان حجم در سال‌های اخیر مواجه شوند.
وی افزود: اکنون سطح ذخیره سد‌های تأمین‌کننده آب شرب مشهد به کمتر از ۲درصد رسیده است که با توجه به این شرایط نامطلوب، بخش عمده‌ای از نیاز آبی شهر مشهد اکنون از طریق منابع آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود.
مدیر بهره‌برداری سد‌های آب شرب مشهد تأکید کرد: با توجه به محدودیت شدید ذخایر سطحی، مدیریت مصرف و رعایت اصول صرفه‌جویی در مصرف آب، ضرورتی انکارناپذیر است و از شهروندان مشهد درخواست می‌کنیم در این شرایط بحرانی، با مدیریت صحیح مصرف، ما را در تأمین آب پایدار یاری کنند.
وقتی بارش‌ها هم جوابگو نیست
شرایط بحرانی سد‌های خراسان رضوی، با پیش‌بینی‌های جوی نیز همخوانی دارد؛ چرا که اداره هواشناسی نیز معتقدند بارش‌های پیش‌رو هم بحران سد‌های مشهد را جبران نمی‌کند.
مرتضی اثمری کارشناس هواشناسی خراسان رضوی با اشاره به ناکافی بودن بارش‌های پاییزی و انباشت خشکسالی‌های سال‌های اخیر، اعلام کرد: حتی پیش‌بینی بارش‌های فراتر از نرمال در زمستان نیز قادر به پُر کردن سدها و جبران کمبود آب مشهد نخواهد بود.
وی با تشریح شرایط بارندگی‌ها گفت: در حالی که طی ۲ هفته گذشته در برخی مناطق کشور و استان شاهد بارش بوده‌ایم، در مشهد بارش قابل‌توجهی به ثبت نرسیده است؛ البته در این مدت در ۲۱شهرستان استان، بارندگی گزارش شده که بیشترین میزان آن با ۱۵.۲میلی‌متر مربوط به درگز بود.
اثمری افزود: در مشهد مقدس طی روز‌های گذشته ۹میلی‌متر بارندگی گزارش شده، اما مجموع بارش این شهر از اول مهر تاکنون فقط ۱۰میلی‌متر بوده است که بارش خاصی محسوب نمی‌شود و کماکان از سطح نرمال پایین‌تر قرار دارد.
وی با اشاره به تداوم خشکسالی در سال‌های گذشته تاکید کرد: بیشتر نقاط خراسان رضوی در سال‌های گذشته درگیر خشکسالی شده‌اند و بارش‌های کمتر از نرمال سبب خالی شدن سدها، افت منابع آبی استان و مشهد و بروز پدیده نشست زمین شده است.
این کارشناس هواشناسی درباره چشم‌انداز جوی استان پیش‌بینی کرد: اگرچه انتظار می‌رود از آبان تا دی و در طول زمستان بارش‌هایی بیش از نرمال داشته باشیم، اما با توجه به شرایط جغرافیایی خشک خراسان رضوی، این میزان بارش نیز برای پر شدن سدها و جبران کمبود آب چاره‌ساز نخواهد بود. وی همچنین پیش‌بینی کرد روز پنجشنبه ۲۱آبان‌ماه ارتفاعات استان شاهد بارش برف باشد.
هشدار استاد دانشگاه فردوسی
اما فراتر از ذخایر سطحی و بارش‌ها، بحران اصلی در اعماق زمین و در سفره‌های زیرزمینی جریان دارد. عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به برداشت ۱۵۰درصدی آب زیرزمینی مشهد که ۵۰درصد بیش از نرخ تجدیدپذیری است، نسبت به افت سالانه ۲ متری سفره‌ها، نشست زمین و شور شدن منابع آبی هشدار داد و بر لزوم چاره‌اندیشی فوری تأکید کرد.
کامران داوری با تحلیل شرایط منابع آبی این استان گفت: میزان برداشت آب زیرزمینی مشهد ۱۵۰درصد است که ۵۰درصد بیشتر از میزان تجدیدپذیری سفره‌ها محسوب می‌شود. این عدم تعادل در چرخه آب، منجر به افت شدید سفره‌ها شده است.
وی با اشاره به پیامد‌های این بحران گفت: طی ۵ سال گذشته حتی افت سالانه ۲ متری آب را تجربه کرده‌ایم که افت وخیمی محسوب می‌شود و منجر به نشست زمین و شور شدن آب‌های زیرزمینی در مشهد نیز شده است.
داوری افزود: باید در توسعه حد نگه داشت و توسعه باید متناظر با مقدار آب باشد، ولی در مشهد حد نگه داشته نشده است و هرچند با وجود خشک شدن سدها، آب زیرزمینی را داریم، اما این بی‌آبی سدها و مصرف از سفره‌های آب زیرزمینی منجر به نشست زمین شده است.
راهکار چیست؟
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره راهکار آینده گفت: اگر از میزان موجودی سفره‌های زیرزمینی سالانه ۷۵درصد مصرف شود و ۲۵درصد برای اکوسیستم باقی بماند هم طی ۸تا ۱۰سال آینده تاب‌آوری را شاهد خواهیم بود؛ بر همین اساس باید از الان چاره‌اندیشید و آب مصرف‌شده از مخزن ذخیره‌گاه را برگرداند و مستمراً باید آب به مخزن برگردد. سال به سال نوسان هم داریم و باید مراقبت و برداشت را کنترل کنیم.
بحران آب در مشهد، تنها محدود به خالی شدن مخازن سدها نیست؛ بلکه ناشی از یک عدم تعادل ساختاری میان توسعه شهری و ظرفیت‌های طبیعی است.
اگر مدیریت مصرف و کنترل برداشت از سفره‌های زیرزمینی به سطح «حد نگهداشت» بازنگردد، فراتر از کم‌آبی، با پدیده نشست زمین و شور شدن منابع آبی روبهرو خواهیم بود. راهکار اصلی، گذار از مدیریت بحران به مدیریت منابع است؛ توسعه‌ای که متناسب با واقعیت‌های جغرافیایی و میزان تجدیدپذیری آب‌ها باشد.
منبع: روزنامه اطلاعات
