چرا انقلاب اسلامی ایران پیروز شد؟

غلامعلی دهقان، با اشاره به فرارسیدن سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی با بیان اینکه «انقلاب اسلامی با گذشت بیش از چهار دهه از پیروزی، همچنان موضوع تأمل و بازخوانی اهل نظر و پژوهشگران است»، اظهار کرد: پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷ نه‌تنها برای مخالفان، بلکه برای بسیاری از حامیان آن نیز غافلگیرکننده بود. این غافلگیری تا آنجا پیش رفت که جیمی کارتر -رئیس‌جمهور وقت آمریکا- تنها یک سال پیش از پیروزی انقلاب، ایران را «جزیره ثبات و آرامش» توصیف کرده بود؛ چنین داوری‌هایی نشان می‌دهد که فهم دقیقی از تحولات عمیق جامعه ایران در میان ناظران خارجی وجود نداشت.

وی افزود: به نظر می‌رسد در فاصله سال‌های کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، تحولات بنیادینی در بطن جامعه ایران در حال شکل‌گیری بود که از دید غربی‌ها پنهان ماند؛ این نادیده‌انگاری سبب شد تحلیل‌گران غربی نتوانند به درک روشنی از مسیر انقلاب دست یابند. آنان تغییرات اجتماعی، فکری و مذهبی را یا کم‌اهمیت تلقی کردند یا اساساً به رسمیت نشناختند و همین خطای تحلیلی، غافلگیری آنان از پیروزی انقلاب را تشدید کرد.

این تحلیلگر مسائل سیاسی رشد و گسترش اسلام سیاسی با خوانشی شیعی در ایران را از جمله یکی از مهم‌ترین تحولات بنیادین پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران عنوان کرد و گفت: در بازه ۲۵ ساله پیش از پیروزی انقلاب، به‌ویژه پس از شکست ناسیونالیسم ایرانی در جریان ملی شدن صنعت نفت، خلأ یک جریان آلترناتیو جدی احساس می‌شد. از سوی دیگر، جریان چپ مارکسیستی نیز به دلیل فقدان زیرساخت‌های فرهنگی لازم، نتوانست پایگاه مردمی گسترده‌ای پیدا کند؛ در چنین شرایطی، تنها جریان ریشه‌دار و فراگیر، تشیع سیاسی بود که توان ایفای نقش بدیل برای رژیم پهلوی را داشت.

دهقان ادامه داد: این جریان فکری و سیاسی هم در درون حوزه‌های علمیه حامیانی جدی داشت و هم در میان دانشگاهیان نفوذ قابل توجهی پیدا کرده بود. آیت‌الله خمینی پس از حوادث سال ۱۳۴۲ و تبعید به عراق، با طرح نظریه ولایت فقیه عملاً به پرچمدار تشیع سیاسی تبدیل شد؛ این نظریه، چارچوبی منسجم برای پیوند دین و سیاست ارائه می‌داد؛ چارچوبی که بعدها به ستون فقرات گفتمان انقلابی بدل شد.

وی با اشاره به نقش روشنفکرانی نظیر علی شریعتی در ترغیب جوانان به اسلام و فکر اسلامی اظهار کرد: سخنرانی‌های پرشور و اثرگذار علی شریعتی نیز نقش مهمی در بسیج فکری جامعه ایفا کرد؛ شریعتی با دفاع از تشیع و به‌ویژه با تأکید بر «تشیع علوی»، توانست همدلی گسترده‌ای در میان اقشار دانشگاهی و روشنفکر ایجاد کند؛ این همدلی و تحرکات فکری و سیاسی در نهایت خود را در حوادث سال ۱۳۵۷ نشان داد.

این مدرس تاریخ افزود: این حرکت ایجابی، در کنار نارضایتی‌های عمیق مردم از رژیم پهلوی، به خروش انقلابی ملت انجامید. نارضایتی اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، بستر اجتماعی انقلاب را فراهم کرده بود اما آنچه این نارضایتی را به یک انقلاب تمام‌عیار تبدیل کرد، وجود یک گفتمان جایگزین بود؛ گفتمانی که توانست افق آینده را برای بخش‌های مختلف جامعه ترسیم کند.

دهقان عنوان کرد: بررسی اسناد به‌دست‌آمده از سفارت آمریکا نشان می‌دهد که تحلیلگران آمریکایی تا مدت‌ها مخالفان شاه را صرفاً در قالب ملی‌گرایان و نیروهای چپ کمونیستی می‌دیدند و برای حرکت سیاسی برخاسته از تشیع، اعتباری قائل نبودند؛ همین نگاه تقلیل‌گرایانه باعث شد نقش دین و نهادهای مذهبی در انقلاب از سوی آن‌ها نادیده گرفته شود و نتیجه این خطا، غافلگیری عمیق غرب از مسیر واقعی انقلاب بود.

وی ادامه داد: از همین رو، هنگامی که مساجد و حسینیه‌ها به کانون تجمع انقلابیون و روشنگری عمومی بدل شدند، این مسئله برای ناظران غربی شگفت‌آور بود. آنان انتظار نداشتند نهادهای دینی چنین نقشی در سازمان‌دهی اعتراضات ایفا کنند. در تهران، مکان‌هایی چون حسینیه ارشاد و مساجد هدایت، الجواد و جلیلی نقش محوری داشتند. در سراسر کشور نیز مساجد به مراکز هماهنگی و تبادل پیام‌های انقلابی تبدیل شده بودند.

این تحلیلگر مسائل سیاسی با اشاره به شکل‌گیری تدریجی یک حرکت فکری و سیاسی ایجابی در کنار حرکت سلبیِ ضدسلطنت، گفت: این حرکت پس از آنکه رژیم پهلوی مقبولیت خود را نزد بازاریان، روحانیت، نظامیان، طبقه متوسط شهری و فرودستان از دست داد، توانست تصویری کلی از آینده ارائه دهد؛ همین تصویر، عامل انسجام نیروهای معترض شد؛ انسجامی که پیروزی انقلاب را ممکن ساخت.

دهقان در پایان تاکید کرد: تجربه انقلاب اسلامی نشان داد که اگر در کنار اعتراض و نفی وضع موجود، یک گفتمان فکری و حرکت ایجابی ولو در سطحی کلی شکل نگیرد، اعتراض‌ها فراتر از شورش و عصیان نخواهد رفت؛ پایداری و موفقیت یک جنبش، نیازمند معنا و افق است و انقلاب ۱۳۵۷ دقیقاً از همین نقطه تمایز یافت؛ تمایزی که غرب از درک آن بازمانده بود.

منبع: ایسنا