سیاست‌های اشتغال بهزیستی؛ از استقلال اقتصادی مددجویان تا توسعه مشاغل دیجیتال
باشگاه خبرنگاران جوان ؛ الهام قبادی - سازمان بهزیستی کشور در راستای تحقق اهداف توانمندسازی جامعه هدف، سیاست‌های خود را بر اساس استقلال اقتصادی، اشتغال پایدار و خروج تدریجی مددجویان از چرخه حمایت‌های مستمر تنظیم کرده است. در این چارچوب، توسعه اشتغال حمایت‌شده، ارتقای مهارت‌های شغلی، حمایت از کسب‌وکار‌های خرد و خانگی، توسعه مشاغل دیجیتال و اجرای برنامه‌های استعدادیابی و مهارت‌آموزی در دستور کار قرار گرفته است. در ادامه، آرزو ذکایی‌فر رئیس مرکز توسعه کارآفرینی اشتغال و توانمندسازی سازمان بهزیستی کشور در گفت‌و‌گو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان به تشریح اهداف و فعالیت‌های این مرکز پرداخت.
معیار خروج از چرخه حمایت و استقلال مالی مددجویان چیست؟
نگاه ما در سازمان بهزیستی این است که موفقیت برنامه‌های اشتغال صرفاً با تعداد فرصت‌های شغلی ایجادشده سنجیده نمی‌شود، بلکه هدف نهایی، رسیدن فرد به استقلال اقتصادی و خروج تدریجی از چرخه حمایت‌های مستمر است. البته باید توجه داشت که هر فرصت شغلی الزاماً به معنای قطع مستمری نیست؛ زیرا بخشی از جامعه هدف ما افراد دارای معلولیت شدید، خانواده‌های چندعضوی دارای معلولیت و افرادی هستند که حتی با وجود اشتغال، همچنان به حمایت‌های اجتماعی نیاز دارند.
به همین دلیل، خروج از چرخه حمایت باید بر اساس ارزیابی وضعیت اقتصادی خانوار، پایداری درآمد، استمرار اشتغال و میزان توانمندی فرد انجام شود. ما معتقدیم اشتغال زمانی موفق است که فرد بتواند حداقل برای یک دوره قابل قبول، درآمدی پایدار و قابل اتکا داشته باشد. بنابراین، توسعه نظام رصد اشتغال و پیگیری وضعیت شاغلان پس از دریافت تسهیلات، از اولویت‌های جدی سازمان است.در خصوص آمار دقیق افرادی که در سال گذشته به استقلال مالی رسیده و از دریافت مستمری خارج شده‌اند، باید به آمار نهایی و تأییدشده سامانه‌های سازمان استناد کرد. این آمار باید در کنار تعداد فرصت‌های شغلی ایجادشده تحلیل شود تا تصویر واقعی‌تری از اثربخشی برنامه‌ها به دست آید.
آیا اشتغال تنها معیار توانمندسازی است؟
ما در سازمان بهزیستی معتقدیم اشتغال یکی از ابزار‌های مهم توانمندسازی است، اما تمام مفهوم توانمندسازی را پوشش نمی‌دهد.توانمندسازی یک فرایند چندبعدی است که علاوه بر اشتغال و استقلال اقتصادی، شامل ارتقای مهارت‌های فردی، افزایش اعتمادبه‌نفس، مشارکت اجتماعی، تقویت قدرت تصمیم‌گیری و افزایش کیفیت زندگی افراد نیز می‌شود. به همین دلیل، در ارزیابی عملکرد استان‌ها نباید صرفاً تعداد فرصت‌های شغلی ایجادشده ملاک قرار گیرد. کیفیت اشتغال، تناسب شغل با توانایی فرد، میزان درآمد، استمرار فعالیت اقتصادی و رضایت شغلی نیز باید مورد توجه باشد.
در این رویکرد، برای هر فرد متناسب با شرایط جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی، مسیر توانمندسازی تعریف می‌شود.یکی از برنامه‌های مهم ما حرکت از ارزیابی‌های صرفاً کمی به سمت ارزیابی‌های کیفی و نتیجه‌محور است؛ به این معنا که علاوه بر اینکه چند فرصت شغلی ایجاد شده، بررسی کنیم چه تعداد از افراد توانسته‌اند شغل خود را حفظ کنند، درآمدشان افزایش یافته و مشارکت اجتماعی بیشتری داشته باشند.
نقش مربی شغلی در توسعه اشتغال حمایت‌شده چیست؟
یکی از رویکرد‌های مهم سازمان بهزیستی، توسعه اشتغال حمایت‌شده است. در این الگو، صرفاً فرد را به یک محیط کاری معرفی نمی‌کنیم، بلکه تلاش می‌کنیم زمینه حضور مؤثر و ماندگار او را در محیط کار فراهم کنیم. مربی شغلی نقش واسطه تخصصی میان فرد متقاضی اشتغال، خانواده و کارفرما را ایفا می‌کند. وظیفه او شناسایی توانایی‌ها و نیاز‌های فرد، آماده‌سازی محیط کار، آموزش مهارت‌های لازم و پیگیری وضعیت اشتغال پس از شروع فعالیت است.
طبیعتاً در مورد افراد دارای معلولیت شدید، از جمله برخی افراد دارای اوتیسم یا کم‌توانی ذهنی، این حمایت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.برای این گروه نمی‌توان یک نسخه واحد در نظر گرفت. ممکن است فردی به آموزش اولیه و نظارت دوره‌ای نیاز داشته باشد و فرد دیگری به همراهی مستمر مربی در محیط کار احتیاج پیدا کند. ما باید به سمت توسعه نیروی انسانی متخصص، آموزش مربیان شغلی و استفاده از ظرفیت مراکز غیردولتی و سازمان‌های مردم‌نهاد حرکت کنیم. هدف این است که اشتغال افراد دارای معلولیت صرفاً به معنای حضور فیزیکی در محیط کار نباشد، بلکه فرد بتواند متناسب با توانایی‌های خود نقش مؤثر و مطلوبی در محیط کاری داشته باشد.
مهمترین چالش اشتغال جامعه هدف و راهکار‌های رفع آن چیست؟
یکی از چالش‌های مهم اشتغال جامعه هدف بهزیستی، نگرش‌های نادرست و گاهی شناخت ناکافی کارفرمایان نسبت به توانمندی افراد دارای معلولیت و سایر گروه‌های تحت پوشش است. در برخی موارد، کارفرما پیش از آنکه توانایی واقعی فرد را ارزیابی کند، نسبت به هزینه‌های مناسب‌سازی محیط کار، مسائل بیمه‌ای یا میزان بهره‌وری او نگرانی دارد.
برای رفع این موانع، سازمان بهزیستی از ظرفیت مشوق‌های قانونی، معافیت‌ها و کمک‌های مرتبط با استخدام افراد دارای معلولیت استفاده می‌کند. از جمله این ظرفیت‌ها می‌توان به مشوق‌های بیمه‌ای، پرداخت تسهیلات، حمایت از مناسب‌سازی محیط کار و یارانه دستمزد در چارچوب ضوابط و اعتبارات مربوط اشاره کرد.البته اعتقاد ما این است که حمایت از کارفرما نباید صرفاً محدود به مرحله جذب نیروی کار باشد. لازم است در ماه‌های ابتدایی اشتغال نیز حمایت و نظارت لازم صورت گیرد تا هم کارفرما از همکاری خود رضایت داشته باشد و هم فرد شاغل بتواند موقعیت کاری خود را حفظ کند.همچنین توسعه فرهنگ مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی و معرفی نمونه‌های موفق اشتغال افراد دارای معلولیت می‌تواند نقش مؤثری در تغییر نگرش کارفرمایان داشته باشد.
عدالت در توزیع فرصت‌های اشتغال چگونه تأمین می‌شود؟
یکی از اصول اساسی در سیاست‌های حمایتی سازمان بهزیستی، عدالت در دسترسی به فرصت‌های اشتغال است.ما نمی‌توانیم صرفاً به دلیل اینکه در شهر‌های بزرگ تعداد متقاضیان بیشتر یا زیرساخت‌های اقتصادی گسترده‌تر است، منابع را به همان مناطق اختصاص دهیم و از شهرستان‌های کوچک و مناطق محروم غافل شویم.
اتفاقاً در بسیاری از مناطق کم‌برخوردار، اشتغال خرد و خانگی می‌تواند نقش مهمی در بهبود وضعیت اقتصادی خانواده‌ها داشته باشد.در توزیع تسهیلات باید شاخص‌هایی مانند جمعیت جامعه هدف، نرخ بیکاری، میزان محرومیت، ظرفیت‌های اقتصادی منطقه، تعداد متقاضیان واجد شرایط و امکان پایداری کسب‌وکار مورد توجه قرار گیرد.همچنین لازم است در کنار تسهیلات مالی، مشاوره شغلی و حمایت‌های تخصصی نیز در اختیار متقاضیان قرار گیرد. نکته مهم این است که عدالت در توزیع منابع به معنای توزیع یکسان اعتبارات نیست؛ بلکه به معنای تخصیص منابع متناسب با نیاز‌ها و محرومیت‌های هر منطقه است.
حمایت از کسب‌وکار‌ها پس از دریافت تسهیلات چگونه انجام می‌شود؟
یکی از موضوعات بسیار مهم در برنامه‌های اشتغال بهزیستی، حمایت از کسب‌وکار‌ها پس از دریافت تسهیلات است.واقعیت این است که پرداخت وام به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده موفقیت یک کسب‌وکار باشد؛ به‌ویژه در شرایط تورمی و نوسانات اقتصادی که مشاغل خرد با مشکلاتی مانند افزایش قیمت مواد اولیه، کاهش قدرت خرید مردم و دشواری بازاریابی مواجه هستند. به همین دلیل، رویکرد ما باید از تسهیلات‌محوری به سمت زنجیره کامل حمایت از اشتغال تغییر پیدا کند.
این زنجیره شامل استعدادیابی، آموزش مهارت، مشاوره کسب‌وکار، تأمین سرمایه اولیه، اتصال به بازار فروش و نظارت پس از راه‌اندازی کسب‌وکار است. در این مسیر، استفاده از ظرفیت تعاونی‌ها، فروشگاه‌های مجازی، بازارچه‌های محلی، نمایشگاه‌های عرضه محصولات و همکاری با بخش خصوصی اهمیت زیادی دارد.
همچنین باید تلاش کنیم مددجویان صرفاً تولیدکننده نباشند، بلکه به شبکه‌های فروش و بازار‌های مصرف نیز متصل شوند. اعتقاد ما این است که یک کسب‌وکار کوچک زمانی موفق محسوب می‌شود که بتواند بدون وابستگی دائمی به حمایت‌های دولتی، هزینه‌های خود را تأمین کند و درآمد مستمر برای صاحب کسب‌وکار ایجاد کند.
ظرفیت مشاغل دیجیتال برای اشتغال جامعه هدف چگونه است؟
شاغل دیجیتال فرصت ارزشمندی برای اشتغال جامعه هدف بهزیستی هستند؛ به‌ویژه برای افراد دارای معلولیت جسمی و حرکتی یا افرادی که امکان حضور مستمر در محیط‌های کاری سنتی را ندارند. مشاغلی مانند تولید محتوا، طراحی گرافیک، برنامه‌نویسی، بازاریابی دیجیتال و فعالیت‌های دورکاری می‌توانند زمینه حضور این افراد را در بازار کار فراهم کنند. البته ما نباید تصور کنیم که صرفاً با برگزاری یک دوره آموزشی می‌توان فرد را وارد بازار کار دیجیتال کرد.
برای موفقیت در این حوزه، سه موضوع باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد: آموزش متناسب با استعداد و توانایی فرد، دسترسی به تجهیزات و زیرساخت ارتباطی و ایجاد ارتباط با بازار واقعی کار. در مناطق روستایی و کم‌برخوردار نیز باید از ظرفیت آموزش‌های ترکیبی، دوره‌های حضوری و غیرحضوری متناسب با امکانات منطقه و همکاری با مراکز فنی و حرفه‌ای استفاده کرد. همچنین آموزش‌ها باید بر اساس نیاز واقعی بازار کار طراحی شوند، نه صرفاً علاقه‌مندی افراد. هدف ما این است که مددجویان از مصرف‌کنندگان خدمات دیجیتال به تولیدکنندگان خدمات و محصولات در اقتصاد دیجیتال تبدیل شوند.
برنامه استعدادیابی و مهارت‌آموزی در سال ۱۴۰۴ چگونه اجرا شد و برنامه سال ۱۴۰۵ چیست؟
در سال ۱۴۰۴ این برنامه در سطح کشور اجرایی و بیش از ۲۰ هزار نفر از نوجوانان تحت پوشش سازمان بهزیستی و ۱۰ هزار نفر از جمعیت عمومی در فرآیند غربالگری، استعدادیابی و مهارت‌آموزی مشارکت نمودند. اعتبار تخصیص یافته بیش از ۱۹۶ میلیارد ریال بود. بر اساس این برنامه، هدایت تحصیلی و شغلی افراد طبق نتایج آزمون‌ها و مصاحبه تخصصی صورت می‌گیرد. همچنین در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲۰ هزار نفر تحت آموزش مهارت‌های نرم قرار گرفتند. در سال ۱۴۰۵ اجرای این برنامه برای تعداد ۵۰٫۰۰۰ نفر پیش‌بینی گردیده است. بعد از انجام فرایند استعدادیابی و مشخص شدن خروجی مربوطه، مقرر شده در سال جاری ۱۰۰۰ نفر به حرفه‌آموزی ارجاع گردند که هزینه این آموزش‌ها بر عهده سازمان می‌باشد. همچنین بخشی از افراد استعدادیابی شده مربوط به خانواده‌های آسیب‌پذیر است.
